Edukacja – emancypacja – emigracja. Sytuacja polskich artystek na przełomie XIX/XX wieku

Ewelina Wejbert-Wąsiewicz

doi:10.18778/0208-600X.53.07

Autor

Ewelina Wejbert-Wąsiewicz Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny, Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Sztuki https://orcid.org/0000-0002-6711-8228

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-600X.53.07

Słowa kluczowe:

emigracja, sztuka polska, artystki polskie, kobiety, malarki

Abstrakt

Celem artykułu jest opis społeczno-historycznej sytuacji polskich artystek na przełomie XIX i XX w., które w celu zdobycia wykształcenia wyjeżdżały na emigrację. Poprzez wybrane studia życiorysów i twórczości pokazano relację, jaka zachodziła pomiędzy edukacją, emigracją, twórczością i losem malarek. Przywołane nazwiska kobiet należą do bardzo znanych, ale i tych nieznanych w obiegu sztuki. Powody nieobecności malarek w historii sztuki są złożone. Wydaje się, że jednym z istotnych czynników może być emigracja. Jeśli artystki cieszyły się popularnością na obczyźnie, nierzadko przeoczono ich talent w kraju, a ich sztuka była nieobec¬na w rodzinnych stronach. Z kolei udana kariera zagraniczna nie oznaczała uznania w Polsce. Ważnym aspektem rozważań pozostaje kwestia kobiecej roli społeczno-kulturowej, zwłaszcza w aspekcie autonomii, autorytetu, zobowiązań. Artykuł jest szkicem odwołującym się do płaszczyzny socjologii artysty i historii sztuki oraz socjologii sztuki. Materiał źródłowy stanowiły różnego rodzaju studia i teksty: opracowania historyczne, artykuły naukowe, dzienniki, listy, wystawy malarstwa i albumy, recenzje, kalendaria twórczości, dokumenty życia społecznego i artystycznego, wywiady prasowe.

Bibliografia

Bacewicz G. (1970), Znak szczególny, Czytelnik, Warszawa.

Baszkircewa M. (1967), Dziennik, Czytelnik, Warszawa.

Batowski Z. (1951), Malarki Stanisława Augusta, Ossolineum, Kraków.

Bobrowska-Jakubowska E. (2004), Artyści polscy we Francji w latach 1890–1918. Wspólnoty i indywidualności, Wydawnictwo DiG, Warszawa.

Bobrowska E. (2012), Emancypantki? Artystki polskie w Paryżu na przełomie XIX i XX wieku, „Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty”, nr 1–2 (16–17), s. 11–27. DOI: https://doi.org/10.12775/AE.2012.001

Chrzanowski T. (1993), Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów, PWN, Warszawa.

Chrzanowski T. (1998), Sztuka w Polsce od I do III Rzeczypospolitej, PWN, Warszawa.

Claridge L. (2009) Tamara Łempicka, Rebis, Poznań.

Czajkowska I. (1997), O społecznym i ekonomicznym statusie artystek, „Kobieta i Biznes”, nr 2, s. 1–4.

Desperak I., Matuszak G., Sikorska-Kowalska M. (2009), Emancypantki, włókniarki i ciche bohaterki, Omega Praksis, Łódź.

Dmochowska L. (2012), Anna Sierzpowska-Zborowska – polska protektorka i modelka Modiglianiego, „Quart”, nr 3 (25), http://historiasztuki.uni.wroc.pl/quart/pdf/quart25_Dmochowska. pdf, 2.02.2015.

Ferenc T. (2012), Artysta jako Obcy. Socjologiczne studium artystów polskich na emigracji, Wy-dawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-686-4

Frąckowiak-Sochańska M. (2011), Postawy polskich kobiet wobec feminizmu. O samoograniczającej się świadomości feministycznej kobiet, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica”, nr 39, s. 149–170.

Golka M. (1995), Socjologia artysty, Ars Nova, Poznań.

Grzybczyk K. (2005), O literaturze kobiecej Dwudziestolecia międzywojennego. Rekonesans badawczy, [w:] E. Hurnikowa, A. Wypych-Gawrońska (red.), Czytanie Dwudziestolecia I, AJD, Częstochowa.

Heinich N. (2007), Być artystą. Rzecz o przekształceniach statusu malarzy i rzeźbiarzy, Vizja Press & it, Warszawa.

Iwaszkiewicz A. (1993), Dzienniki, Twój Styl, Warszawa.

Jakubowska A. (2011), Artystki polskie, PWN, Warszawa.

Jarecka D. (2008), Twarze – Zofia Stryjeńska, „Wysokie Obcasy”, http://www.wysokieobcasy.pl/ wysokieobcasy/1,96856,5957408,Twarze_Zofia_Stryjenska.html, 2.02.2015.

Krzywicka I. (1992), Wyznania gorszycielki, Czytelnik, Warszawa.

Lapierre A. (2002), Artemizja, Rebis, Poznań.

Łopuszański P. (2005), W poszukiwaniu zapomnianego życia Zofii Chylińskiej, „Podkowiański Magazyn Kulturalny”, nr 45, http://podkowianskimagazyn.pl/nr45/lesmianowa.htm, 12.03.2015.

Magnone L. (2011), Konopnicka. Lustra i symptomy, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.

Michalec D. (2014), Maria Łada-Maciągowa, Siedlce.

Mill S. J. (1995), Poddaństwo kobiet, [w:] S. J. M i l l, O rządzie reprezentatywnym. Poddaństwo kobiet, tłum. Ch. Chyżyńska, Znak, Kraków.

Morawińska A. (1991), Artystki polskie, [w:] taż, Artystki polskie. Katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa.

Mori G. (2003), Tamara Łempicka. Paryż 1920–1938, Arkady, Warszawa.

Nochlin L. (2007), Dlaczego nie było wielkich artystek?, tłum. B. Limanowska, „UniGender”, nr 1 (3), http://www.unigender.org/?page=biezacy&issue =02&article=07, 12.03.2011.

Okońska A. (1976), Artystki polskie, Nasza Księgarnia, Warszawa.

Okońska A. (1981), Żywoty pań malujących, Nasza Księgarnia, Warszawa.

Pierzchalski F., Smyczynska K., Gębarowska K., Szatlach M. (2011), Feminizm po polsku, Elipsa, Bydgoszcz.

Poprzęcka M. (1996), Boznańska i inne, [w:] A. Żarnowska, A. Szwarc (red.), Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie polskim. Zbiór studiów, Wydawnictwo DiG, Warszawa.

Rostworowska M. (2003), Portret za mgłą. Opowieść o Oldze Boznańskiej, Terra Nova, Kraków.

Rymkiewicz J. M. (2001), Leśmian Encyklopedia, Sic!, Warszawa.

Gabryś-Cichacz K., Garas M., Małyga A. (2008), Słownik sztuki, KWN, Kraków.

Sosnowska J. (2003), Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880–1939, Instytut Sztuki PAN, Warszawa.

Ślęczka K. (1999), Feminizm. Ideologie i koncepcje społeczne współczesnego feminizmu, Książnica, Katowice.

Toniak E. (1992), Tylko nie feminizm, [w:] S. Walczewska, Głos mają kobiety, Convivium, Kraków.

Utrio K. (1998), Córki Ewy, historia kobiety europejskiej, Wydawnictwo 69, Warszawa.

Waldorff J. (1976), Moje cienie, Czytelnik, Warszawa.

Walewska C. (1909), Kobieta w życiu społecznym. Ruch kobiecy w Polsce, Skład Księgarski Gebethner i Wolff, Warszawa.

Wallis M. (1966), Autoportret, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa.

Wejbert-Wąsiewicz E. (2014), Anarchia w sztuce kobiet na przykładzie wystawy Sztuka Matek, [w:] M. Jeziński, Ł. Wojtkowski (red.), Sztuka i polityka. Sztuki wizualne, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń, s. 23–38.

Wierzbicka A. (2008), Artyści polscy w Paryżu. Antologia tekstów 1900–1939, Neriton Instytut Sztuki PAN, Warszawa.

Wierzbicka A. (2012a), Świadectwa obecności. Polskie życie artystyczne we Francji w latach 1900–1939. Diariusz wydarzeń z wyborem tekstów, Neriton, Warszawa.

Wierzbicka A. (2012b), „Jak tu nie być feministą?”. O zapomnianych malarkach polskich w Paryżu w latach 1900–1914, „Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty”, nr 1–2 (16–17), s. 45–62. DOI: https://doi.org/10.12775/AE.2012.004

Winiarski D. (2012), Alicji Halickiej poetycka utopia pejzażu, „Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty”, nr 1–2 (16–17), s. 76–81. DOI: https://doi.org/10.12775/AE.2012.006

Wiśniewska M. (1903), Głos kobiet w kwestyi kobiecej, Stowarzyszenie Pomocy Naukowej dla Polek im. J. I. Kraszewskiego, Kraków.

Ziembińska E. (2012), Sara Lipska – artystka wszechstronna. Wyjątkowa uczennica Dunikowskiego, „Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty”, nr 1–2 (16–17), s. 82–89. DOI: https://doi.org/10.12775/AE.2012.007

Zientara M. (2009), Artystki polskie i ich sztuka, „Krzysztofory”, nr 24.