Pomiędzy protorasizmem szlacheckim a rasizmem naukowym. Studium porównawcze praktyk urasawiania innych na przykładzie polskich chłopów pańszczyźnianych i Afroamerykanów

Paweł Taradejna

doi:10.18778/0208-600X.88.05

Authors

Paweł Taradejna Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie https://orcid.org/0009-0004-5846-4235

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-600X.88.05

Keywords:

Racism, scientific racism, human race, proto-racialism, racial discourse, discursive power

Abstract

This article aims to make a comparative study of the phenomena of gentry protoracialism and modern scientific racism and to frame them, according to the functioning academic practice, in the category of socio-cultural facts. The author outlines the characteristics of the phenomena: Polish aristocratic proto-racism and the medicalisation of the notion of the human race in the United States at the turn of the 20^th century, harnessed to the process of secondary prejudice against non-whites. She points out some common elements in the practices of racialising the Other in aristocratic Poland and America far removed in time. In this context, she considers racism as an analytical category that is a tool of Foucaultian discursive power, emphasising its class and dystopic nature. He draws attention to the transformations that took place in understanding the concept of race with the progressive development of the Enlightenment European ideal of scientism. He points out the characteristics and figures commonly identified with the Other. He explains their similarity with a common core derived from early European ethnocentrism.

References

Balibar É. (1991), Class Racism, [w:] Balibar É., Wallerstein I., Race, Nation, Class. Ambiguous Identities, Verso, London–New York, s. 204–216.

Barroso A. (2020), Most black adults say race is central to their identity and feel connected to a broader black community. Pobrane z: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/02/05/most-black-adults-say-race-is-central-to-their-identity-and-feel-connected-to-a-broader-black-community/

Biondi G., Rickards O. (2002), The Scientific Fallacy of the Human Biological Concept of Race, „Mankind Quarterly”, nr 42(4), https://doi.org/10.46469/mq.2002.42.4.2 DOI: https://doi.org/10.46469/mq.2002.42.4.2

Census, race and science (2000), „Nature Genetics”, t. 24, s. 97–98. https://doi.org/10.1038/72884 DOI: https://doi.org/10.1038/72884

Christie R. (2010), Acting White: The Curious History of a Racial Slur, Thomas Dunne Books, New York.

Czarnecki R.S. (2015). Racjonalizm vs fundamentalizm. Pobrane z: https://www.sprawynauki.edu.pl/archiwum/dzialy-wyd-elektron/325-religioznawstwo/3069-racjonalizm-vs-fundamentalizm

Davis A.Y. (2022), Kobiety, rasa, klasa, Wydawnictwo Karakter, Kraków.

Foucault M. (1970), Porządek dyskursu, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk.

Foucault M. (2010), Historia seksualności, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk.

Goffman E. (2007), Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk.

Green L. (1998), Stereotypes: Negative Racial Stereotypes and Their Effect on Attitudes Toward African-Americans, „Perspectives on Multiculturalism and Cultural Identity”, nr 11(1), s. 560–573.

Kendziorek P. (2011), Biologistyczna legitymizacja doktryn społecznych, [w:] Ługowski W., Lisiejew I.K. (red.), Filozofia przyrody – dziś, Fundacja Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 200–206.

Koziołek R. (2016), Czerń i literatura. Pobrane z: https://www.newsweek.pl/historia/czern-iliteratura/qjsqwc6

Kubica-Heller G. (2015), Antropologiczny dyskurs rasowy: jego twórcy i dekonstruktorzy, [w:] Barański J., Golonka-Czajkowska M., Niedźwiedź A. (red.), W krainie metarefleksji: księga poświęcona profesorowi Czesławowi Robotyckiemu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 94–117

Leszczyński A. (2023), Obrońcy pańszczyzny, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa.

Lewontin R. (1972), The Apportionment of Human Diversity, [w:] Dobzhansky T., Hecht M.K., Steere W.C. (red.), Evolutionary Biology, Springer, Nowy Jork, s. 381–398. https://doi.org/10.1007/978-1-4684-9063-3_14 DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4684-9063-3_14

Nowak J. (2017), Pojęcie władzy w ujęciu Michela Foucaulta i Hannah Arendt, „Studia z Historii Filozofii”, nr 1(8), s. 131–154. DOI: https://doi.org/10.12775/szhf.2017.010

Olszański T.A. (1997), Zagadnienie rasizmu, „Nigdy więcej”, t. 5, s. 21–25.

Plank L. (2022), Samiec alfa musi odejść. Dlaczego patriarchat szkodzi wszystkim, Wydawnictwo Czarne, Warszawa.

Pobłocki K. (2021), Chamstwo, Wydawnictwo Czarne, Warszawa.

Rauszer M. (2020), Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich, Wydawnictwo RM, Warszawa.

Ryś P.W. (2019), „Obaczymy, czy masz dobrą krew w sobie”. Podziały rasowe a kategoria rasy w „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza, „Ruch Literacki”, nr 2(353), s. 153–173. https://doi.org/10.24425/rl.2019.130034 DOI: https://doi.org/10.24425/rl.2019.130034

Ryś P.W. (2023), Rasizm klasowy i terminy pokrewne. Próba uporządkowania pojęć. Pobrane z: https://dyskursidialog.org/2023/01/18/rasizm-klasowy-i-terminy-pokrewne-proba-uporzadkowania-pojec/

Shiao J.L., Bode T., Beyer A., Selvig D. (2012), The Genomic Challenge to the Social Construction of Race, „Sociological Theory”, nr 30(2), s. 67–88. DOI: https://doi.org/10.1177/0735275112448053

Strzałko J. (2009), Darwin jako antropolog ewolucyjny. Problem ras ludzkich, „Kosmos”, nr 58(3–4), s. 273–278.

Tehranian J. (2000), Performing Whiteness: Naturalization Litigation and the Construction of Racial Identity in America, „The Yale Law Journal”, t.. 109, nr 4, s. 817–848. https://doi.org/10.2307/797505 DOI: https://doi.org/10.2307/797505

Tomala L. (2023), Zrezygnujmy ze stosowania kategorii rasy w medycynie – proponuje dwójka badaczy z UAM i UJ. Pobrane z: https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C95002%2Czrezygnujmy-ze-stosowania-kategorii-rasy-w-medycynie-proponuje-dwojka

Traverso E. (2011), Rasizm klasowy, [w:] Europejskie korzenie przemocy nazistowskiej, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa, Warszawa.

Tullett W. (2016), Grease and Sweat: Race and Smell in Eighteenth-Century English Culture, „Cultural and Social History”, t. 13, nr 3, s. 307–322. https://doi.org/10.1080/14780038.2016.1202008 DOI: https://doi.org/10.1080/14780038.2016.1202008

Twardowski M. (2014), Czy zasadne jest stosowanie „antropologicznej” koncepcji „rasy”? „Tarnowskie Studia Teologiczne 33”, t. 1, s. 25–37. https://doi.org/10.15633/tst.712 DOI: https://doi.org/10.15633/tst.712

Wielgosz P. (2021), Gra w rasy. Jak kapitalizm dzieli, by rządzić, Wydawnictwo Karakter, Kraków.

Williams-Forson P. (2013), More than Just the „Big Piece of Chicken”: The Power of Race, Class and Food in American Consciousness, [w:] Counihan C., Van Esterik P. (red.), Food and Culture (s. 107–118), Routledge, Nowy Jork.

Wlezień M. (b.d.), Symbolika kolorów: czerń. Pobrane z: https://mnk.pl/aktualnosci/symbolika-kolorow-czern

Wrzesińska K. (2021), Termin rasa i jego synonimy w polskiej refleksji naukowej i popularnonaukowej w latach 1864–1918, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, t. 56, Article 2041. https://doi.org/10.11649/sfps.2041 DOI: https://doi.org/10.11649/sfps.2041

Zajączkowski A. (1961), Główne elementy kultury szlacheckiej w Polsce. Ideologia a struktury społeczne, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław.