Donacja hrabiów Tollów w przestrzeni wiejskiej Królestwa Polskiego

Jarosław Kita

doi:10.18778/1506-6541.26.01

Autor

Jarosław Kita Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Historii Polski XIX w. https://orcid.org/0000-0002-8374-2848

DOI:

https://doi.org/10.18778/1506-6541.26.01

Słowa kluczowe:

donacja, rodzina von Tollów, genealogia, Uniejów

Abstrakt

Po klęsce powstania listopadowego w przestrzeni wiejskiej Królestwa Polskiego pojawiły się donacje należące do rosyjskich wysokiej rangi oficerów i carskiej elity urzędniczej. Car Mikołaj I nadał im te dobra przede wszystkim za zasługi oddane podczas tłumienia polskiego powstania i wierną służbę. Jedną z największych donacji otrzymał generał piechoty Karol Wilhelm hrabia Toll, pochodzący z tzw. Bałtów (szlachty bałtyckiej). Był on jednym z najbardziej znaczących dowódców carskich w wojnie polsko-rosyjskiej w 1831 r. Otrzymał on w 1836 r. część dóbr skarbowych Uniejów o powierzchni ponad 5500 mórg. Donacja ta znajdowała się w posiadaniu rodziny von Tollów przez 80 lat. Po klęsce powstania styczniowego otrzymali oni jeszcze niewielką donację Grzybki. Ponadto byli właścicielami majątku ziemskiego Stemplew. Kolejne trzy pokolenia tej rodziny coraz bardziej wiązały się z regionem, a po utworzeniu niepodległej Rzeczypospolitej potomkowie pierwszego donatariusza pozostali w naszym kraju. Jednak nie byli już właścicielami donacji, którą przejęło państwo polskie w 1919 r. W pierwszej części niniejszego artykułu dokonano syntetycznej charakterystyki dóbr ziemskich będących w rękach hrabiów Tollów. Natomiast w drugiej części podjęto próbę odtworzenia genealogii uniejowskiej linii tego rodu oraz przybliżono nieraz skomplikowane losy potomków pierwszego donatariusza.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Rolnictwa i Dobr Państwowych, Wydział Majątkow Państwowych

Archiwum Głowne Akt Dawnych, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych

Archiwum Głowne Akt Dawnych, Komitety wystawowe, seria 2, Komitet Ogolny Wystawy Rolniczej w Warszawie

Archiwum Państwowe w Kaliszu, Naczelnik Powiatu Kaliskiego [Deutscher Kreischef in Kalisch] 1915−1918

Archiwum Państwowe w Łodzi, Rząd Gubernialny Kaliski

Archiwum Państwowe w Łodzi, Rząd Gubernialny Piotrkowski, Wydział Administracyjny

Archiwum Państwowe w Łodzi, Urząd Gubernialny Kaliski do Spraw Włościańskich

Archiwum Państwowe w Poznaniu. Oddział w Koninie, Akta hipoteczne Sądu Rejonowego w Turku

Archiwum Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa, Listy Tatiany Toll-Yarigin

Archiwum Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa, Protokoły przekazania folwarku Grzybki i lasu rządowego w obrębie Księże Młyny.

Archiwum Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa, Umowa dotycząca objęcia kierownictwa gorzelni w Stemplewie przez Antoniego Sukiennickiego (1909).

Archiwum Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa, Umowa o udzielenie plenipotencji dla Antoniego Sukiennickiego (1914).

Archiwum Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa, Wypis z wykazu hipotecznego majątku „Zagaj-Mizerka” powiatu tureckiego z dn. 16 V 1931 r.

Archiwum Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa, Zaproszenie na ślub Eugeniusza hr. Tolla z Ludmiłą baronowną Tiesenhausen.

Wojewodzki Urząd Ochrony Zabytkow, nr rejestru A/481/222, Park w zespole zamkowo-pałacowym w Uniejowie

„Dziennik Bydgoski” 1926, 1932, 1935

Dziennik Praw Krolestwa Polskiego, t. 17, 20, 66

Dziennik Ustaw 1918, 1919

„Gazeta Warszawska” 1925

Genealogisches Handbuch der baltischen Ritterschaften, Teil 2: Estland, Gorlitz 1930.

„Kalendarz Myśliwski Ilustrowany na rok 1894”, Warszawa 1893.

„Kurier Warszawski” 1918

Mannerheim C.G., Wspomnienia, tłum. K. Szelągowska, Warszawa 2017.

Monitor Polski 1938

„Noworocznik Kaliski na rok przestępny 1876”, Kalisz 1875.

„Roczniki Gospodarstwa Krajowego” 1861

Słownik geograficzny Krolestwa Polskiego i innych krajow słowiańskich, t. 2, Warszawa 1881; t. 10, Warszawa 1889; t. 11, Warszawa 1890; t. 12, Warszawa 1892.

Список генералам по старшинству, исправлено по 1 мая 1911, Санкт Петербург 1911.

Список генералам по старшинству, исправлено по 1 мая 1914, Санкт Петербург 1914.

Bernhardi von T., Denkwurdigkeiten aus dem Leben des Grafen von Toll, 2. Auflage, Leipzig 1866.

Bornstein B., Majoraty (donacje) w b. Krolestwie Polskim, Warszawa 1922 (odbitka z „Miesięcznika Statystycznego”, wydawanego przez Głowny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, rok 1921, tom IV).

Cepil M., Figlus T., Geneza majoratu i stosunki osadnicze w dobrach rodziny Tollow pod Uniejowem, „Biuletyn Uniejowski” 2017, t. 6. DOI: https://doi.org/10.18778/2299-8403.06.06

Chimiak Ł., Kariery tzw. Bałtow w rosyjskiej administracji Krolestwa Polskiego w drugiej połowie XIX w., „Przegląd Historyczny” 1997, t. 88, nr 3–4.

Chmielewska G., O Sergiuszu Tollu, potomku carskich generałow, ktory odkrył 279 gatunkow motyli, „Gazeta Pomorska”, 11 II 2012 r. Dostępny w internecie: https://pomorska.pl/o-sergiuszu-tollu-potomku-carskich-generalow-ktory-odkryl-279-gatunkow-motyli/ar/7268274

Diakonoff A., Sergiusz Toll (1893–1961), „Journal of the Lepidopterists’ Society” 1963, vol. 17, no. 1.

Grabarczyk T., Kowalska-Pietrzak A., Szymczak J., Uniejowskie strony – karty z przeszłości odległej, nieznanej i bliskiej gminy Uniejow, Łodź–Uniejow 2008.

Grabski W., Historia Towarzystwa Rolniczego 1858–1861, t. 1–2, Warszawa 1904.

Hayward R.M., Russia Enters the Railway Age, 1842–1855, New York 1998.

Kaczkowski J.P., Donacye w Krolestwie Polskim, Warszawa 1917.

Kozłowski J., Bałtowie na wyższych i średnich szczeblach administracji Krolestwa Polskiego w latach 1863–1914 (w związku z artykułem Łukasza Chimiaka, Kariery tzw. Bałtow w rosyjskiej administracji Krolestwa Polskiego w drugiej połowie XIX w., PH t. LXXXVIII, 1997, Z. 3-4), „Przegląd Historyczny” 1999, t. 90, nr 2.

Kubiatowski J., Piasecki Julian Marian, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 25, Wrocław 1980.

Kukulski J., Donacje paskiewiczowskie w okresie reform agrarnych, Kielce 1987.

Kukulski J., Generałowie carscy i ich majątki ziemskie w Krolestwie Polskim (1835–1920), Warszawa 2007.

Kukulski J., System organizacji produkcji folwarcznej i zarządzania dobrami donacyjnymi w Krolestwie Polskim, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1984, nr 18.

Kuźnik G., Rodzina barwna jak motyle. Sergiusz Toll wiele nowych gatunkow odkrył na Śląsku, „Dziennik Zachodni”, 18 IV 2013. Dostępny w internecie: https://dziennikzachodni.pl/rodzinabarwna-jak-motyle-sergiusz-toll-wiele-nowych-gatunkow-odkryl-na-slasku/ar/872421

Pełka B., Lata zaborow, [w:] Uniejow. Dzieje miasta, red. J. Szymczak, Uniejow–Łodź 1995.

Połujański A., Opisanie lasow Krolestwa Polskiego i Gubernij Zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego pod względem historycznym, statystycznym i gospodarczym, t. 1, Warszawa 1854.

Reisser H., Dr. Sergiusz (Graf von) Toll †, „Zeitschrift der Wiener Entomologischen Gesellschaft” 1962, nr 47.

Szczepański B., Rozwoj rolnictwa, [w:] Dzieje Wielkopolski, red. W. Jakobczyk, t. 2, Poznań 1973.

Szwarc A., Wieczorkiewicz P., O roli tzw. Bałtow w dziejach Rosji w XIX i XX w. (Na marginesie książki Maksyma M. Duchanowa), „Kwartalnik Historyczny” 1981, nr 4.

Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1930.

Toll von Ch., Die Familie von Toll – eine Adelsfamilie im Ostseeraum. Dostępny w internecie: http://toll-europe.se/Artiklar/toll-runt-oestersjon-de.pdf

Wojcik T., Tollowie, „W Uniejowie. Pismo Towarzystwa Przyjacioł Uniejowa” 2016, nr 67.

Zdyb M., Kaplica grobowa rodziny Tollow jako przykład prawosławnego dziedzictwa w wojewodztwie łodzkim, „Biuletyn Uniejowski” 2017, t. 6. DOI: https://doi.org/10.18778/2299-8403.06.14