Czasopismo ZESZYTY WIEJSKIE publikuje artykuły, eseje, recenzje i sprawozdania z konferencji naukowych, których osią jest problematyka wsi (w Polsce, Europie i na świecie) w perspektywie wielu dziedzin nauk: humanistycznych, społecznych, rolniczych i inżynieryjno-technicznych. Interdyscyplinarność ZESZYTÓW WIEJSKICH jest efektem przyjętego i realizowanego przez Zespół Redakcyjny paradygmatu rural studies. Różnorodność perspektyw badawczych sprawia, że ZESZYTY WIEJSKIE stanowią otwartą platformę dyskusji o wsi, która nie zamyka się w obrębie jednej dysycypliny. Wydawane jest przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i afiliowane przy Wydziale Filozoficzno-Historycznym UŁ. Zespół Redakcyjny przyjmuje teksty w językach polskim i angielskim. Teksty w innych językach - po konsultacji z Zespołem.
„Prawdą i pracą”. Rola prasy i stowarzyszeń Akcji Katolickiej w upowszechnianiu wiedzy rolniczej w diecezji siedleckiej w latach 1930–1939
Artykuł stanowi przyczynek do badań nad udziałem prasy i stowarzyszeń Akcji Katolickiej w upowszechnianiu wiedzy rolniczej na terenie diecezji siedleckiej. Zakres terytorialny pracy obejmuje tereny wspomnianej jednostki kościelnej, zaś w podziale administracyjno-państwowym północny obszar województwa lubelskiego. Ramy chronologiczne natomiast wyznaczają lata 1930–1939. W tym okresie ukazywały się i docierały do czytelników – „Głos Podlaski” i „Podlaski Miesięcznik Katolicki”, będące – pierwszy nieoficjalnym, drugi zaś oficjalnym organem Akcji Katolickiej. Lata 30. XX w. były też czasem tworzenia i rozwoju działalności stowarzyszeń Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej w Siedlcach, od 1934 r. w pełnym składzie „czterech kolumn”. Na łamach „Głosu Podlaskiego” i „Podlaskiego Miesięcznika Katolickiego” stałe miejsce zajmowały teksty poświęcone szeroko rozumianej gospodarce rolnej. Prasa diecezjalna miała zatem wpływ na upowszechnianie wiedzy, nowoczesnych form gospodarowania, kształcenia zawodowego młodego pokolenia mieszkańców wsi, w tym przede wszystkim zrzeszonych w stowarzyszeniach Akcji Katolickiej. Wymienione czasopisma realizowały w praktyce hasło „Prawdą i pracą”, wysunięte przez biskupa Henryka Przeździeckiego w 1930 r. Prasa stanowi też główne źródło do badań aktywności społeczno-ekonomicznej stowarzyszeń Akcji Katolickiej w diecezji siedleckiej.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Postrzeganie etnolingwistycznej żywotności języka Mapuche w kontekście szkolnictwa wyższego w Chile
Niniejszy artykuł koncentruje się na postrzeganiu etnolingwistycznej żywotności języka Mapuche w kontekście szkolnictwa wyższego w Chile. Dane uzyskane podczas badania kwestionariuszowego rozpowszechnianego online i bezpośrednio wśród studentów dwóch prywatnych instytucji szkolnictwa wyższego zlokalizowanych w Temuco i Valdivia (n = 175) zostały przetworzone przy użyciu analizy chi-kwadrat Pearsona i współczynnika V Cramera. Ponadto do pełnego zestawu pytań z kwestionariusza zastosowano analizę czynnikową. Stwierdzono, że poglądy na temat języka Mapuche, w szczególności jego statusu, różniły się wśród studentów uniwersytetów. Największą zgodność zaobserwowano w odniesieniu do nauczania Mapudungun w szkołach. Jeśli chodzi o reprezentację Mapudungun w chilijskich mediach, stwierdzono statystycznie niemożliwą do udowodnienia różnicę w odpowiedziach, a opinie respondentów z obu grup były zgodne. Na podstawie zastosowanych metod możliwe było potwierdzenie hipotezy, że na postrzeganie języka i pochodzenia etnicznego Mapuczów wpływają poglądy na status i integrację grupy etnicznej w społeczeństwie.
Wpływ zanieczyszczenia środowiska na (dobro)stan psychofizyczny mieszkańców Jalisco w Meksyku. Antropologiczne studium przypadku
Celem artykułu jest przedstawienie zmian zachodzących w ekosystemie i ich wpływu na dobrostan psychofizyczny mieszkańców Jalisco, uwzględniając ich postrzeganie wskazanych przeobrażeń. W niniejszym artykule przyglądam się bliżej wybranym koncepcjom zdrowia, dobrostanu oraz choroby, a także analizuję specyficzne przypadki zanieczyszczania środowiska w Meksyku. Następnie konfrontuję źródła zastane z wypowiedziami rozmówców, którzy prezentowali swoją perspektywę na wyżej wymienione tematy. Równocześnie staram się uwzględnić kulturowe znaczenia wskazanych pojęć, które mogą – ale nie muszą – pokrywać się z ich biomedycznymi definicjami.
W cieniu wojny o Karabach. Wyzwania spójności społecznej i etniczne podziały w Gruzji (raport z projektu)
Niniejszy raport z projektu „Azerbejdżanie i Ormianie w Gruzji: Trudny pokój i mobilność konfliktu w kontekście wojny o Górski Karabach w 2020 roku” przedstawia analizę mediów oraz wyniki badań terenowych, przeprowadzonych w latach 2020–2022 w Gruzji, wśród Ormian i Azerbejdżan na obszarach wiejskich w Kvemo Kartli i Samskhe-Javakheti oraz Tbilisi, Marneuli i Akhalkalaki. Konflikt w Górskim Karabachu ma wpływ nie tylko na Armenię i Azerbejdżan, ale także na Gruzję, gdzie Ormianie i Azerbejdżanie stanowią dwie największe mniejszości. Choć stosunki między obiema grupami były w dużej mierze stabilne przed wojną w 2020 r., działania wojenne spowodowały wzrost napięć, które manifestowały się poprzez oddolny (prowojenny) aktywizm, propagandę oraz podziały napędzane przez media społecznościowe. Wpływ wojny różnił się w zależności od regionu – w wioskach mieszanych utrzymywano kruchy balans, podczas gdy w społecznościach homogenicznych wrogość była bardziej widoczna. Wpływy zewnętrzne z Armenii i Azerbejdżanu kształtowały sprzeczne narracje, pogłębiając polaryzację. Pomimo pewnej poprawy stosunków po wojnie, dalsza trudna sytuacja polityczna przyczyniła się do pogłębienia braku zaufania, napędzanego przez propagandę oraz ograniczoną interakcję między obiema grupami. Dodatkowo, brak spójnej polityki rządu gruzińskiego dotyczącej mniejszości prowadzi do marginalizacji obu grup, stanowiąc wyzwanie dla spójności społecznej i integracji narodowej Gruzji.
Polskie wsie na Syberii końca wieku XIX i początku XX. Ślad w kulturowej panoramie krainy
Polskie wsie zaczęły pojawiać się na Syberii pod koniec XIX w. Były efektem najpierw karnych przesiedleń po powstaniu styczniowym 1863–1864, później też migracji ekonomicznych. Polskie osadnictwo wiejskie (drobnej szlachty i chłopów) nasiliło się po roku 1906 w efekcie sprzyjających reform agrarnych rosyjskiego ministra Piotra Stołypina i trwało do wybuchu I wojny światowej. Według szacunków, na Syberię mogło przybyć wówczas od 170 do 600 tys. polskich osadników; 20–40% z nich wróciło do kraju z powodu zbyt ciężkich warunków osiedlenia. Emigrując, zabierali z sobą nasiona i zwierzęta gospodarskie, sprzęty domowe, narzędzia rolnicze, sprzęty związane z rzemiosłem i małym przemysłem wiejskim. Na miejscu, zaraz po wybudowaniu domów, dążyli do zorganizowania w swoich nowych wioskach polskich szkół i katolickich kościołów. Prowadzili gospodarstwa rolne, ale otwierali też zakłady rzemieślnicze i związane z przetwórstwem rolnym. W opiniach rosyjskich urzędników postrzegani byli jako dobrzy gospodarze, ludzie przedsiębiorczy, oszczędni, religijni, dbający o własne domostwa. Na Syberię przynieśli też własną obrzędowość, zwyczaje, folklor, nawyki żywieniowe. Do dzisiaj pozostała już tylko jedna wioska – Wierszyna o dominującym polskim obliczu narodowościowym. Obecnie jako główne wyznaczniki polskości potomków tych osadników postrzegane są: katolicyzm, zwyczaje doroczne i rodzinne, nawyki żywieniowe. Pozostały też nieliczne kościoły i cmentarze, czasem pamięć o polskich założycielach wiosek, odgrywające pewną rolę w życiu ich współczesnych mieszkańców. Potomkowie polskich chłopskich kolonizatorów Syberii współcześnie mieszkają w większości w miastach, gdzie biorą czynny udział w procesie formowania się nowej tożsamości polskiej diaspory na Syberii.
Spiski „Dom pod Jedlami” — przypadek regionalnego neowernakularyzmu
Tradycyjna architektura regionalna, często określana jako wernakularna, była zawsze jednym z tematów zainteresowań i eksploracji etnologii. Uwaga na tej dziedzinie kultury materialnej zmniejsza się jednak stopniowo wraz z jej intensywnymi zmianami. Mianowicie dawniejsze formy architektoniczne, silnie nacechowane lokalizmem kulturowym, zostają wypierane przez rozwiązania o cechach uniwersalizmu lub zgoła bezstylowości. Jedynie niektóre tradycje znalazły twórcze rozwinięcie swej specyfiki, np. styl zakopiański. Swoją oryginalność posiada również tradycyjna architektura Spisza, czego ilustracją są nieliczne już zabytki po obu stronach granicy polsko-słowackiej. Z ich inspiracji został zaprojektowany i wzniesiony Pensjonat Spiski w Kacwinie, który jest jedyną względnie pełną realizacją adaptacji dawniejszych lokalnych wzorców architektonicznych do wymogów współczesności. W warstwie analitycznej omówienie tego przypadku ma służyć ilustracji możliwego oglądu badawczego różnych form regionalnej architektury neowernakularnej, w warstwie pragmatycznej natomiast wyeksponowaniu istniejącego potencjału w zakresie współczesnego projektowania architektury z inspiracji regionalnych.
Tradycje wypieku chleba w drugiej połowie XX w. w województwach śląskim, opolskim i dolnośląskim w świetle materiałów źródłowych Polskiego Atlasu Etnograficznego
W tekście zostało przybliżone zagadnienie domowej produkcji chleba na wsi w drugiej połowie XX w. w południowo-zachodniej Polsce. Dotyczy to wybranych miejscowości w województwach: śląskim, opolskim i dolnośląskim. Podstawę opracowania stanowią materiały źródłowe zgromadzone w ramach badań dla Polskiego Atlasu Etnograficznego w oparciu o jednolity kwestionariusz „Ludowa kultura materialna”. Największą wartością tych zapisów są narracje badanych i metanarracje badaczy, które zachowały się w materiałach archiwalnych, dlatego też one stanowią trzon tego artykułu. W niniejszym opracowaniu zaprezentowane zostały wyniki analizy wspomnianych zapisów. Omówione zostały sposoby przygotowania chleba i niezbędne do tego celu sprzęty, a także różne składniki, w tym zakwas, wykorzystywane do wyrobu ciasta chlebowego. Poruszony został również temat wybranych praktyk magicznych związanych z tym działaniem. Wiele wypowiedzi ukazuje nie tylko tradycyjne działania podejmowane w celu przygotowania tego produktu, ale także dynamikę zmian zachodzących, zarówno pod wpływem modernizacji różnych przestrzeni życia codziennego, jak i tych, które były efektem funkcjonowania w środowisku wielokulturowym (dotyczy to w szczególności obszarów zamieszkałych przez osadników). Dzięki tym wiadomościom możliwe jest wnioskowanie o procesach zachodzących w tym zakresie w okresie powojennym.
O ludowych wpływach i proweniencji ­XIX-wiecznych improwizacji na przykładzie twórczości oralnej Adama Mickiewicza oraz Jadwigi Łuszczewskiej
Improwizacja to forma twórczości oralnej, która spopularyzowała się w XIX w. (szczególnie w okresie romantyzmu nazywanego „słowiańskim renesansem”). Definiowana jest ona jako „spontaniczne tworzenie dzieła na zadany przez publiczność temat”. Może być postrzegana jako zabawa salonowa, jak również działanie o charakterze performatywnym czy też sprawczym. Najpopularniejszymi polskimi improwizatorami byli Adam Mickiewicz oraz Jadwiga Łuszczewska (Deotyma), którzy nawiązywali w swoich tekstach do niematerialnej kultury ludu. Odzwierciedlało to romantyczną fascynację życiem mieszkańców wsi. Jednak odwołania do oralnej twórczości ludowej wyżej wspomnianych poetów miały odmienny charakter, ponieważ romantyczny wieszcz wychowywał się na wsi i znał przyśpiewki, piosenki, podania itd. Deotyma natomiast, w okresie, gdy improwizowała, mieszkała w Warszawie i występowała w salonie swoich rodziców – Niny i Wacława Łuszczewskich. Artystka nie miała zatem bezpośredniego kontaktu z wsią i twórczością ludową, a jedynie zapośredniczony – poprzez dzieła pisarzy czy malarzy z jej kręgu (bywalców salonu). W artykule wyjaśniam przyczyny i przejawy zainteresowana ludowością oraz folklorem w romantyzmie. Analizuję również zachowane fragmenty improwizacji pod kątem występowania w nich cech zbieżnych z oralną twórczością i kulturą ludu. Na podstawie owej analizy można mówić o ludowej proweniencji działań artystycznych A. Mickiewicza, zaś w przypadku Deotymy jedynie o pewnych wpływach i nawiązaniach.
Typy przekształceń stroju rzeszowskiego pod wpływem mody krakowskiej i ich uwarunkowania
Rzeszowski strój ludowy podlegał w pierwszych dziesięcioleciach XX w. znaczącym zmianom. Niniejszy artykuł skupia się przede wszystkim na analizie przemian jego elementów pod wpływem mody na strój krakowski. Analiza została przeprowadzona na podstawie wywiadów etnograficznych oraz materiału ikonograficznego zgromadzonego przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie i pozwoliła zidentyfikować pięć najczęściej występujących typów przekształceń: elementy wymienione, zmodyfikowane, takie, których sposób noszenia zmienił się, dodane oraz o zmienionej nazwie. W pierwszej części artykułu omówiono dotychczasowe badania naukowe poświęcone wpływowi mody krakowskiej na stroje ludowe Rzeszowiaków, w drugiej przedstawiono typy przekształceń stroju rzeszowskiego pod wpływem mody krakowskiej oraz ich główne przyczyny.
Obecność dziecka w etnograficznych podejściach badawczych. Analiza materiałów zgromadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego
Niniejszy artykuł omawia stosowane przez etnografów po drugiej wojnie światowej podejścia badawcze względem dziecka. Autorka wyróżnia pięć ich typów: dziecko jako element większego problemu badawczego, jako przedmiot badań, jako aktywny uczestnik badań w szerszym kontekście badawczym, jako pełnoprawny podmiot badań oraz jako współuczestnik kultury. Materiał źródłowy stanowią wywiady, obserwacje oraz prace dyplomowe zgromadzone na przestrzeni lat w Etnograficznym Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego przez pracowników i studentów podczas badań terenowych.
Przykład wtórnego wykorzystania zabytków krzemiennych przez społeczności kultury łużyckiej na podstawie najnowszych badań wykopaliskowych w rejonie ujścia Dobrzynki
W artykule omówiono niewielki zespół zabytków krzemiennych pozyskanych ze stanowisk osadniczych kultury łużyckiej w Pabianicach. Choć same artefakty nie wykazują jednoznacznych cech diagnostycznych dla kultury łużyckiej, ich kontekst stratygraficzny sugeruje, że mogły być wytworzone przez społeczności tej kultury lub zostać przez nie celowo zebrane, ponownie wykorzystane i zdeponowane. W zbiorze znajdują się m.in. rdzenie mezolityczne, rdzeń z wyraźnymi śladami przekształceń i podwójną patyną, a także narzędzie odłupkowe z krzemienia czekoladowego. Cechy technologiczne mogą wskazywać, że część artefaktów krzemiennych została wykonana w okresach wcześniejszych, takich jak schyłkowy paleolit, mezolit czy wczesna epoka brązu. Narzędzie odłupkowe wykazuje przypuszczalne podobieństwo morfologiczne do form związanych z kulturą mierzanowicką. Otrzymane wyniki mogą świadczyć o istnieniu praktyk wtórnego użytkowania krzemienia w kontekście łużyckim, być może o charakterze zarówno użytkowym, jak i symbolicznym. Wnioski te wpisują się w szerszą dyskusję nad obiegiem i wtórnym wykorzystaniem narzędzi krzemiennych w pradziejowej Europie Środkowej.
Mychajło Hruszewski jako założyciel i redaktor czasopism dla chłopstwa
Artykuł poświęcony jest wyjaśnieniu treści, podstaw ideologicznych i odbioru społecznego czasopism „Selo” i „Zasiv” wydawanych pod redakcją Mychajło Hruszewskiego. Udowodniono, że dzięki przemyślanej polityce redakcyjnej gazety zyskały znaczną popularność wśród ogółu społeczeństwa. Podkreśla się, że projekty wydawnicze historyka skierowane do chłopskiej publiczności stały się ważnym elementem narodowego ruchu społeczno-politycznego na ukraińskich ziemiach Imperium Rosyjskiego na początku XX w.
Reformy agrarne w Drugiej Rzeczypospolitej na przykładzie ordynacji chroberskiej
Reformy agrarne były jednym z wielu problemów, przed jakimi stanęło odrodzone w 1918 r. państwo polskie. Przeprowadzana w Drugiej Rzeczypospolitej modernizacja rolnictwa nie dotyczyła jedynie kwestii zaspokojenia „głodu ziemi” wśród ludności wiejskiej czy racjonalizacji prowadzonej na terenie kraju gospodarki rolnej, ale była także związana z potrzebą ujednolicenia stosunków agrarnych, wynikającą z dziedzictwa trzech zaborów w poszczególnych częściach państwa. Sztandarowymi przedsięwzięciami były reformy rolne realizowane na podstawie ustaw z 1920 r. oraz 1925 r., wśród kwestii do rozwiązania znajdowały się także te związane z likwidacją serwitutów czy komasacją gruntów. Prowadzone prace parcelacyjne przyspieszył wielki kryzys gospodarczy lat 1929–1935, którego negatywne skutki starano się niwelować poprzez parcelację prowadzoną na podstawie ustawy o ułatwieniu spłaty uciążliwych zobowiązań z 1932 r. Sytuacja w będącej przedmiotem rozważań ordynacji chroberskiej była, podobnie jak w innych tego typu majątkach, nieco inna od większości ziemskich posiadłości. Grunty ordynackie w dobie dwudziestolecia międzywojennego w dalszym ciągu zgodnie z prawem były niezbywalne (nie zostały objęte literą ustawodawstwa z 1920 r.), co w obliczu ciążącego na majątku długu wymuszało na właścicielach zakulisowe zabiegi wśród elit politycznych.
Wykazy imienne majątków ziemskich przeznaczonych na przymusowy wykup w województwie kieleckim w latach 1927–1938
Celem artykułu jest zaprezentowanie najbardziej radykalnej części realizacji reformy rolnej, czyli wykupu przymusowego, oraz zaprezentowanie dwóch wykazów imiennych. Artykuł składa się z trzech części oraz aneksu. W pierwszej przedstawiono podstawę prawną realizacji reformy rolnej z 1925 r. w odniesieniu do wykupu przymusowego gruntów prywatnych. Tekst zawiera fragmenty rozporządzeń z wykazami imiennymi majątków ziemskich przeznaczonych na przymusowy wykup. W drugiej części omówiono dwa wykazy imienne dotyczące przymusowego wykupu gruntów prywatnych z różnych tytułów w województwie kieleckim w latach 1927–1938. Pierwszy z nich został zaprezentowany w tekście (Wykaz zmian w stanie obszarów wymienionych w wykazie imiennym w latach 1927–1937), natomiast drugi – w aneksie (Imienny wykaz majątków ziemskich wystawionych na sprzedaż publiczną w październiku 1938 r. za zaległości w ratach Towarzystwu Kredytowemu Ziemskiemu, w okręgach: kieleckim, sosnowieckim, piotrkowskim i radomskim).
O kształt reformy rolnej 1944 r. Spory między Andrzejem Witosem a komunistami
Andrzej Witos (1878–1973) był rolnikiem, działaczem ruchu ludowego, młodszym bratem Wincentego. Od 1907 r. działał w Polskim Stronnictwie Ludowym, w czasie wojny deportowany do ZSRR, wszedł w skład Związku Patriotów Polskich i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Pełnił funkcję posła w Krajowej Radzie Narodowej i Sejmie Ustawodawczym. Po wojnie ponownie działał w PSL, marginalizowany przez władze komunistyczne od 1950 r. Jako kierownik Resortu Rolnictwa i Reform Rolnych PKWN odpowiadał za przeprowadzenie reformy rolnej, jednak w wyniku różnic w kwestii podejścia do jej założeń i wykonania został odsunięty po zaledwie dwóch miesiącach.
Między ideami a pragmatyzmem Józef Tejchma wobec powstania Związku Młodzieży Wiejskiej
Artykuł skupia się na powstaniu Związku Młodzieży Wiejskiej w 1957 r. Jego celem jest ukazanie dylematów, które stanęły przed jednym z założycieli i pierwszym przewodniczącym organizacji – dawnym członkiem agrarystycznego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” oraz komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Tekst ukazuje, jakie decyzje podjął Józef Tejchma w obliczu żywiołowego roku 1956 i jak świadomie zdecydował się zostać jednym z budowniczych nowej, gomułkowskiej rzeczywistości.
Pamięć o przeszłości wsi Jankowo w powiecie drawskim w świetle rozmów z jej mieszkańcami. Rekonesans badawczy
Celem artykułu jest przedstawienie pamięci mieszkańców o historii lokalnej i świadomości o miejscach pamięci, takich jak np. zabytkowy spichlerz projektu Waltera Gropiusa w Jankowie w gminie Drawsko Pomorskie. Główną metodą badawczą były rozmowy z osobami zamieszkującymi wieś. Część właściwą tekstu stanowi zestawienie głównych tematów i elementów wspólnych wypowiedzi rozmówców z przywołaniem odpowiednich cytatów. Artykuł stanowi przyczynek do dalszych badań w zakresie lokalnej świadomości historycznej wsi województwa zachodniopomorskiego.
Słupowa modła na wzgórku w Wyknie (gmina Będków)
Prześledzenie dziejów miejsca, na którym występowały być może kurhan, ale na pewno kopiec, początkowo graniczny, potem może grobowy, a do tego słupowa modła, stanowi zagadkę samą w sobie. Starano się odtworzyć możliwe dziejowe zdarzenia dotyczące tego rzadkiego zjawiska, które według ustnych przekazów i dość ogólnych źródeł pisanych czy obrysów stanowiło miejsce rozdzielające dobra wyknieńskie i będkowskie. Ale to także możliwe miejsce pochówku, może niegdyś siedziba etnicznych bogów, której Kościół starał się nadać katolickie znaczenie. Jawi się kilka możliwości odczytania dziejów i znaczenia tego co bądź niezwykłego miejsca, tak jak i występującej w nim słupowej modły.
Zaklinanie słowem: folklorystyczne i mitologiczne korzenie sugestii i jego dalsze modyfikacje w retoryce i poetyce
„Słowo może leczyć, słowo może zabić” – maksyma ta wyraża podziw dla możliwości słowa, które potrafi oddziaływać nie tylko na myślenie, ale i na sferę podświadomości. W szczególności w epoce archaicznej wierzono, że zaklęcia, inkantacje i klątwy (uroki) mogą związać lub zniszczyć siły zła. W folklorze wielu ludów i literaturze najstarszych cywilizacji znajdujemy żywe przykłady tego rodzaju twórczości opartej na sugestii. Możliwe, że w tej lirycznej formie narodziło się słowo artystyczne jako takie. Jednak podobne momenty można znaleźć zarówno w starożytnej epopei, jak i w najnowocześniejszych dziełach literatury i sztuki, a także w utylitarnym słowie retorycznym – plotkach, reklamie, polityce itp., które często odwołują się nie tylko do głosu rozumu, ale także do sfery emocji, podpowiedzi, manipulacji. Wszystko to łączy wspólny stosunek do sugestii, który leży w głębokich podstawach ludzkiej komunikacji. Termin ten wywodzi się z kultury indyjskiej, gdzie praktyki duchowe kojarzone są z koncepcją „snu Brahmy”: Bóg–Stwórca świata śpi i widzi nas i nasz świat we śnie; stąd sanskryckie określenie व्यञ्जन (vyanjana) – siła sugestii. Sugestia jest odbierana przez mózg bezkrytycznie, a logika często tylko wzmacnia impuls emocjonalny. Różne rodzaje sugestii obejmują mechanizmy psychologiczne, które nie zostały jeszcze w pełni zbadane. Ale sugestia jest jednym z podstawowych czynników kultury. Ogólnie rzecz biorąc, myślenie prymitywne było przedlogiczne, wyobrażeniowe i emocjonalne; zdolność logicznego myślenia ukształtowała się w obszarze lewej półkuli mózgu w procesie ewolucji. Ale mechanizmy psychologiczne, które zamieniają chmurę w smoka, Baranka – w dręczyciela Wilka lub Ukrainę – w złośliwego agresora przeciwko Rosji, nadal żyją w umysłach naszych współczesnych, przybierając, jak mitologiczny Proteusz, wygląd tekstu folklorystycznego, literacko-artystycznego, sakralnego, prawnego lub publicystycznego. Charakterystyczne jest, że współczesna psychologia posługuje się metodą afirmacji, która wyraźnie przypomina techniki magii werbalnej; szerzy się programowanie neurolingwistyczne – kodowanie psychiki itp. Wszystko to jednak wymaga pewnego rodzaju integracji w kontrapunkcie religijno-filozoficznych, etyczno-moralnych, społeczno-etycznych i artystyczno-estetycznych poszukiwań człowieczeństwa, które można przeprowadzić z punktu widzenia kulturologa. Magia inkantacji werbalnej nie jest zlokalizowana w obszarze starożytnego folkloru, lecz na przestrzeni tysiącleci ulegała modyfikacjom w różnych sferach kultury. Jeśli jednak z należytą kompletnością przestudiujemy archaiczną magię werbalną, doświadczenie starożytnej retoryki i perswazji lub techniki tworzenia obrazu artystycznego w poezji, wówczas okaże się, że zastosowanie technik sugestii we współczesnej kulturze masowej jest omówione bardzo nierównomiernie: taki obszar jak reklama został dokładnie zbadany, ale przecież sugestii w sferze polityki jest znacznie mniej. W tej eksploracji magia zaklęć pojawia się po raz pierwszy jako przedmiot systematycznej analizy genealogicznej, mającej na celu ukazanie ewolucji i transformacji gatunku zaklęć na przestrzeni czasu. Szczególną uwagę zwraca się na radykalne zmiany w europejskim paradygmacie światopoglądowym. Tym samym przyjęcie chrześcijaństwa doprowadziło do zmiany poglądu na twórczą moc słowa, rozumianą już nie jako moc maga, ale jako Boskie Objawienie, siłę tworzącą świat duchowy i materialny. Powstanie Kościoła na podstawie przebóstwienia człowieka pobudziło przepowiadanie, którego celem było przekonanie grzesznego człowieka do odzyskania zepsutego grzechem obrazu Boga; kazanie – jeden z centralnych gatunków średniowiecza – dziedziczy głęboką postawę wobec zmieniającej się rzeczywistości i ludzkiej świadomości; warunkiem tego jest μετάνοια – „zmiana zdania”, przyłączenie się do planu Bożego. Jednak antropocentryzm renesansu i odrodzenie zainteresowania pogańskim okultyzmem w miarę erozji ideału chrześcijańskiego coraz bardziej przybierały charakter narzędzia „przekształcenia świata ziemskiego” i były coraz częściej wykorzystywane na polu propagandy politycznej. Te zaklęte improwizacje nadal w sposób ukryty funkcjonują w naszej dzisiejszej kulturze politycznej. Charakterystyczne jest, że w religiach świeckich, takich jak komunizm czy faszyzm, istnieje konspiracyjne zainteresowanie magią („Ahnenerbe”; zbiory specjalne w bibliotekach Związku Radzieckiego). W świadomości współczesnego człowieka pozorna wiara w potęgę logiki i wiara w naukę dziwnie współistnieją z podświadomym podejściem do emocjonalnej rywalizacji, zombifikacją rozmówcy, słownymi sparingami w duchu „czarnej retoryki”, z propagandą i reklamą o niespotykanej intensywności i skali itp. I wydaje się, że liczba naiwnych wcale nie maleje, wręcz przeciwnie. Dlatego też magiczne pragnienie odbudowy świata siłą słów ulega faktycznie przekształceniom na przestrzeni wieków w różnych systemach kulturowych zarówno o charakterze poetyckim, jak i retorycznym, dając początek nowym modyfikacjom gatunkowym i nieustannie przekraczając pozornie ustalone granice poezji i elokwencji. Ale jednocześnie erozja tych aspiracji przybiera na sile. Sugestia ta nabiera wydźwięku w perspektywie paradygmatu tytanicznej „restrukturyzacji świata”, jaką wysunęła świadomość europejska w epoce nowożytnej, a która często przeradza się w elementarne kłamstwa i manipulację, której determinacją jest niszczenie podstaw moralnych oraz neopogański światopogląd epoki, globalizacja i migracje na niespotykaną dotąd skalę, konkurencja, niszczenie i mieszanie się różnych tradycji religijnych i kulturowych. Mam nadzieję, że dalsze badania pozwolą na głębsze zrozumienie problemu.
Skutki członkostwa fińskiego rolnictwa w Unii Europejskiej
Prawa autorskie (c) 1998 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Kobiety a przeobrażenia polskiej wsi lat dziewięćdziesiątych
Prawa autorskie (c) 2001 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Nowe elity lokalne na obszarach wiejskich
[Rec:] Stanisław Węglarz, Tutejsi i inni. Cz.1. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 36, 1997, passim
[Rec:] Chłopi a państwo, Materiały z konferencji naukowej (12-13 czerwca 1995 r.). Pod redakcją: Juliana Janczaka, Łódź 1996, ss. 316
Jubileusz profesora Józefa Ryszarda Szaflika
Informacje o posiedzeniach Interdyscyplinarnego Zespołu Badania Wsi UŁ (w latach 1996-1998)
Interdyscyplinarny Zespół Naukowo-Badawczy Struktur i Przemian Społecznych Wsi Polskiej XIX-XX w. (1974-1996)