Spółdzielczość na nowo. Kooperatyzm jako potencjalna przestrzeń budowania podmiotowości obywatelskiej

Weronika Skorupska

doi:10.18778/0208-600X.97.04

Autor

Weronika Skorupska Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Wydział Socjologii i Pedagogiki https://orcid.org/0000-0002-5631-9251

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-600X.97.04

Słowa kluczowe:

kooperatyzm, spółdzielczość, kooperatyzm cyfrowy, kooperatywy spożywcze, podmiotowość obywatelska

Abstrakt

Artykuł podejmuje problematykę nowego kooperatyzmu w Polsce. Zamierzeniem badawczym było opisanie, a poprzez to lepsze rozpoznanie nowej formy realizacji podmiotowości obywatelskiej poprzez instytucje kooperatyzmu, szczególnie w kontekście dynamicznych przemian technologicznych i rozwoju cyfrowego społeczeństwa. Celem było także wstępne rozpoznanie potencjału nowego kooperatyzmu jako przestrzeni budowania podmiotowości obywatelskiej, zwłaszcza w Polsce, gdzie tradycje spółdzielczości są bogate, lecz obecnie wymagają adaptacji do realiów XXI w. Przeprowadzono opis studium przypadku, analizując narracje i treści materiałów produkowanych przez kooperatywy, w tym dokumenty wewnętrzne, organizacyjne, strony internetowe oraz media społecznościowe.

Biogram autora

Weronika Skorupska - Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Wydział Socjologii i Pedagogiki

Doktorantka Szkoły Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Bibliografia

Abramowski E. (2009), Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracującego: Korzyści jakie daje kooperatywa spożywcza, Kooperatyzm.pl, https://kooperatyzm.pl/kooperatywa-jako-sprawa-wyzwolenia-ludu-pracujacego-korzysci-jakie-daje-kooperatywa-spozywcza/ (dostęp: 4.06.2026). (Oryginał opublikowany [w:] R. Okraska (red.), Braterstwo, solidarność, współdziałanie. Pisma spółdzielcze i stowarzyszeniowe).

Andrejuk K. (2016), Awans społeczny kobiet w czasach PRL. Dynamika struktury i sprawczości, „Przegląd Socjologiczny”, nr 65(3).

Archer M.S. (2013), Człowieczeństwo. Problem sprawstwa, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków.

Barnes B. (2000), Understanding Agency. Social Theory and Responsible Action, Sage.

Bejma A., Tomaszewski K., (2018), Zasada pomocniczości, [w:] Encyklopedia Administracji Publicznej, J. Itrich-Drabarek (red. nauk.), Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa.

Bierzanek R. (1968), Prawo spółdzielcze w zarysie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Bilewicz A. (2014), Kooperacja znów rośnie?, [w:] Ł. Bukowiecki, M. Obarska, X. Stańczyk (red.), Miasto na żądanie, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Bilewicz A. (2015), Samoograniczająca się zmiana? Kooperatywy spożywcze w Polsce, „Nowy Obywatel”, nr 16(67).

Bilewicz A. (2018), Zapomniane marzenie, „ACADEMIA. Magazyn Polskiej Akademii Nauk”, nr 1(53).

Bilewicz A. (2020), Kooperatywy spożywcze w polskich miastach. Między enklawą stylu życia a zmianą społeczną, [w:] B. Lewenstein (red.), Aktywizmy miejskie, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.

Bilewicz A. (2025), Kooperatywy spożywcze – szansa na odnowę demokratycznej spółdzielni spożywców?, Krajowy Związek Banków Spółdzielczych, https://kzbs.pl/kooperatywy-spozywcze-szansa-na-odnowe-demokratycznej-spoldzielczosci-spozywcow.html (dostęp: 9.04.2026).

Bilewicz A., Potkańska D. (2013), Jak kiełkuje społeczeństwo obywatelskie?, „Trzeci Sektor”, nr 31(3).

Bilewicz A., Śpiewak R. (2019), Beyond the „Northern” and „Southern” Divide: Food and Space in Polish Consumer Cooperatives, „East European Politics and Societies and Cultures”, nr 33(3). https://doi.org/10.1177/0888325418806046

Brodziński, M.G. (2014), Oblicza polskiej spółdzielczości wiejskiej: geneza–rozwój–przyszłość, Wydawnictwo Naukowe FREL.

Brzozowski B. (2008), Podstawy gospodarki spółdzielczej. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, Kraków.

Burnicka A., Zygmuntowski J.J. (2019), #CoopTech: Platformowy kooperatyzm jako silnik solidarnego rozwoju, Instrat.

Chyra-Rolicz Z. (2019a), Między prywatą a wspólnym dobrem. Stosunek państwa i sił politycznych do spółdzielczości w II i III Rzeczypospolitej, Oficyna Naukowa, Warszawa.

Chyra-Rolicz Z. (2019b), Młody ruch spółdzielczy, „Rolnik Spółdzielca”, nr 3.

Cioch H. (2009), Zasady roczdelskie i ich realizacja w praktyce, „Teka Komisji Prawniczej PAN Oddział w Lublinie”, nr 2.

Cioch H. (2011), Prawo Spółdzielcze, LEX.

CoopTech Hub (2024), Jak budować wspólny spółdzielczy front? [Wpis w aplikacji], PLZ.

CoopTech Hub, Akademia Miejskiej Odporności. Case study, https://www.hub.coop/nasze-projekty/akademia-miejskiej-odpornosci-case-study/ (dostęp: 4.06.2026).

CoopTech Hub, O hubie, https://www.hub.coop/o-hubie/ (dostęp: 4.06.2026).

CoopTech Hub, Pakiet Miejskiej Odporności, https://www.hub.coop/publikacja/pakiet-miejskiej-odpornosci/ (dostęp: 4.06.2026).

CoopTech Hub, Strona główna, https://www.hub.coop/ (dostęp: 4.06.2026).

CoopTech Hub, Związek serc powołany. Spółdzielnie łączą siły, https://www.hub.coop/zwiazek-serc-powolany-spoldzielnie-lacza-sily/ (dostęp: 4.06.2026).

Domagalski A. (2012), Spółdzielczość w budowie społeczeństwa obywatelskiego, [w:] A. Domagalski (red.), O lepszy, przyjazny świat, Wydawnictwo Spółdzielcze.

Florek-Paszkowska A. (2016), Współczesne spółdzielnie spożywcze w Polsce na tle historycznym, „Zagadnienia Doradztwa Rolniczego”, nr 3.

Frączak P., Skrzypiec R. (2011), Kondycja spółdzielczości pracy i wizje jej rozwoju. Raport z badania, Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej.

Gąsiorowska A., Rózga M., Seroka D., Sykut M. (2024), Zróbcie to razem! Dobre praktyki z kooperatyw spożywczych. Stowarzyszenie Kooperatywa Spożywcza Dobrze, https://drive.google.com/file/d/1gOk_yQNs4mB_vauLZBNEyq6Ep-D4Z4vg/view (dostęp: 4.06.2026).

Herbst K. (2013), Ruchy nieformalne a kierunki rozwoju ekonomii społecznej. Rekomendacje dla polityk publicznych, Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.

International Co-operative Alliance (ICA) (2025), Cooperative identity, values & principles, https://www.ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity (dostęp: 4.06.2026).

Johnson A.P. (2009), Making Connections in Elementary and Middle School Social Studies, Sage.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

Kooperatywa Dobrze, Kawki tematyczne, https://dobrze.waw.pl/kawki-tematyczne/ (dostęp: 4.06.2026).

Kooperatywa Dobrze, Kryteria asortymentowe, https://dobrze.waw.pl/o-nas/nasze-wartosci/kryteria-asortymentowa/ (dostęp: 28.05.2025).

Kooperatywa Dobrze, Nasz model działania, https://dobrze.waw.pl/o-nas/nasz-model-dzialania/ (dostęp: 4.06.2026).

Kooperatywa Dobrze, Nasze wartości, https://dobrze.waw.pl/o-nas/nasze-wartosci/ (dostęp: 4.06.2026).

Kooperatywa Dobrze, Parasol kooperatyw, https://dobrze.waw.pl/parasol-kooperatyw/ (dostęp: 4.06.2026).

Kooperatywa Dobrze, Zasady spółdzielcze, https://dobrze.waw.pl/o-nas/zasady-spoldzielcze/ (dostęp: 4.06.2026).

Kooperatywa Grochowska (2025), Nasza historia, https://www.kooperatywagrochowska.pl/nasza-historia/ (dostęp: 4.06.2026).

Kostecka-Jurczyk D., Marak K. (2014), Spółdzielnie energetyczne i klastry energii jako formy energetyki obywatelskiej w Polsce, „Studia Prawnoustrojowe”, nr 63. https://doi.org/10.31648/sp.9596

Kotus J. (2018), Partycypacja–aktywność–podmiotowość… Krok wstecz czy postęp rozwoju społeczeństwa obywatelskiego?, „Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN”, nr 183.

Krajowa Rada Spółdzielcza (2025), Zasady spółdzielcze, https://krs.org.pl/spoldzielczosc/zasady-spodzielcze (dostęp: 4.06.2026).

Kreft J. (2022), Władza platform. Za fasadą Google, Facebooka i Spotify, Universitas, Kraków.

Liderspółdzielczosci.pl (2025), Polska spółdzielczość – to historia niewykorzystanych szans i możliwości, https://liderspoldzielczosci.pl/2025/10/16/polska-spoldzielczosc-to-historia-niewykorzystanych-szans-i-mozliwosci/ (dostęp: 9.04.2026).

Markocka M. (2017), Podmiotowość społeczności lokalnych w świetle wybranych koncepcji socjologiczno-filozoficznych, „Uniwersyteckie Czasopismo Socjologiczne”, nr 20(3).

Mider D. (2010), Partycypacja polityczna a legitymizacja systemu politycznego, „Studia Politologiczne”, nr 18.

Mudyń K. (2012), Podmiotowość. Co to może znaczyć?, „Psychologia Społeczna”, nr 7(21).

Oleszczuk-Zygmuntowski J. (2023), Wystąpienie podczas konferencji „Renesans Spółdzielczości”, [w:] M. Wojtaszek, Niech nowa spółdzielczość rozkwita i daje owoce!, BS.NET.pl, https://bs.net.pl/niech-nowa-spoldzielczosc-rozkwita-i-daje-owoce/ (dostęp: 9.04.2026).

Piechowski A. (2008), Gospodarka społeczna i przedsiębiorstwo społeczne w Polsce. Tradycje i przykłady, [w:] E. Leś (red.), Gospodarka społeczna i przedsiębiorstwo społeczne. Wprowadzenie do problematyki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Piechowski A. (2013), Wartości i zasady spółdzielcze a społeczeństwo obywatelskie i gospodarka społeczna, „Ekonomia Społeczna”, nr 1.

Piechowski A., Stolińska-Janic J. (red.) (1992), Problemy spółdzielczości we współczesnym świecie: wybór referatów z Międzynarodowego Seminarium MZS, NRS i SIB, Spółdzielczy Instytut Badawczy.

Plecka D., Turska-Kawa A., Wojtasik W. (2013), Obywatelskie kompetencje polityczne, „Kultura i Edukacja”, nr 2(3).

PLZ, Nasza misja, https://plz.coop/nasza-misja/ (dostęp: 4.06.2026).

PLZ, Regenerator miast, https://plz.coop/regenerator-miast/ (dostęp: 4.06.2026).

PLZ, Zaufali nam, https://plz.pl/trusted/ (dostęp: 4.06.2026).

Rapacki M. (1923), Położenie spożywcy, Wydawnictwo Związku Polskich Stowarzyszeń Spożywców, http://lewicowo.pl/polozenie-spozywcy (dostęp: 4.06.2026).

Rok J., Bąk N.J. (2015), Wieś-Warszawa wspólna sprawa, „Tygodnik Przegląd”, https://www.tygodnikprzeglad.pl/wies-warszawa-wspolna-sprawa/ (dostęp: 4.06.2026).

Sawicka J., Pruś E. (2021), Rola gospodarki społecznej w rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, „Nauki Ekonomiczne”, nr 33. https://doi.org/10.19251/ne/2021.33(7)

Senat RP, Parlamentarny Zespół ds. Spółdzielczości, https://www.senat.gov.pl/sklad/zespoly/parlamentarny,272,parlamentarny-zespol-ds-spoldzielczosci.html (dostęp: 4.06.2026).

Skorupska W. (2024a), Kooperatywy spożywcze w Polsce jako przykład alternatywnej spółdzielczości i pozaformalnej aktywności na poziomie lokalnym w Polsce, „Studia Regionalne i Lokalne”, nr 26(98). https://doi.org/10.7366/1509499549805

Skorupska W. (2024b), Nowa spółdzielczość na nowe czasy. Przykład nowych kooperatyw i spółdzielni z Polski, „Edukacja Ekonomistów i Menedżerów”, nr 72(2). https://econjournals.sgh.waw.pl/EEiM/article/view/4719

Skrzypek A.B. (2017), Organizacja turkusowa – szansa na nową jakość zarządzania czy utopia, „Problemy Jakości”, nr 12. https://doi.org/10.15199/48.2017.12.1

Srnicek N. (2023), Kapitalizm platform, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.

Stępka M. (2021), Rezyliencja jako paradygmat bezpieczeństwa w czasach przewlekłych kryzysów, „Przegląd Politologiczny”, nr 2. https://doi.org/10.14746/pp.2021.26.2.7

Szostok-Nowacka P. (2019), Znaczenie poczucia podmiotowości dla aktywności społecznej w przestrzeni samorządowej, „Annales UMCS, Sectio K: Politologia”, nr 26(1). https://doi.org/10.17951/k.2019.26.1.141-157

Szustek A. (2009), Polski Sektor Społeczny, [w:] T. Skoczek (red.), Spółdzielczość w budowie społeczeństwa obywatelskiego – historia i współczesność, Muzeum Niepodległości, Warszawa.

Szustek A. (2020), Rola Urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w odrodzeniu i rozwoju ruchu spółdzielczego, [w:] E. Leś (red.), Dla niepodległej. Obywatele i ich organizacje, Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa.

Szyszkowska M. (red.) (2013), Dzisiejsze znaczenie ideałów spółdzielczości, Wszechnica Polska, Warszawa.

Śpiewak R., Błesznowski B., Gąsiorowska A. (2022), Kooperatywy spożywcze w UE. Lekcje dla Polski, Fundacja im. Heinricha Bölla, Warszawa. https://pl.boell.org/pl/2023/04/24/kooperatywy-spozywcze-w-ue

Turska-Kawa A. (2015), Podmiotowość polityczna w erze depolityzacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. https://doi.org/10.31261/PN.4276

Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 1982 r., nr 30, poz. 210).

Zieliński E. (1999), Nauka o państwie i polityce, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa.