Pejzaż dźwiękowy powstania styczniowego w prozie Stefana Żeromskiego
DOI:
https://doi.org/10.18778/2299-7458.14.09Słowa kluczowe:
sound studies, audiosfera, pejzaż dźwiękowy, cisza, powstanie stycznioweAbstrakt
W Wiernej rzece, Echach leśnych i Rozdzióbią nas kruki, wrony... Stefan Żeromski ukazuje powstanie styczniowe poprzez złożoną organizację pejzażu dźwiękowego, w którym przeszłość ściera się z teraźniejszością. Dominują tu nie artykułowane słowa, lecz głosy bólu: jęki, pomruki i łkania, przejmujące i niepokojące. Stałym elementem są także odgłosy natury i walki – tętent koni czy rytmiczne uderzenia narzędzi – przywołujące obraz bitwy. Sfera akustyczna staje się przestrzenią traumy, zaburzenia ładu życia ludzkiego i przyrodniczego. W każdym z tych utworów walka ukazana jest jako zakłócenie dźwiękowej równowagi, podkreślane przez ciszę i napięcie towarzyszące oczekiwaniu na dźwięk.
Pobrania
Bibliografia
Adamczyk Z.J., Wstęp, [w:] S. Żeromski, Wierna rzeka, Wrocław 1978, s. III-LXXIV.
Bartnicka B., Słownictwo pism Stefana Żeromskiego. Tom 4. Świat dźwięków, Kraków 2002.
Bernat S., Krajobrazy dźwiękowe jako przedmiot zainteresowań nauki i sztuki, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin-Polonia. Section B” 2015, z. 2, s. 165–177. https://doi.org/10.17951/b.2015.70.2.165
Borkowska G., Pozytywiści i inni, Warszawa 1999.
Chomiuk A., Powstanie styczniowe w narodowym imaginarium, „Pamiętnik Literacki” 2017, nr 2, s. 232–238.
Flis-Czerniak E., Między Wallenrodem a Irydionem. Rzecz o „Rozdzióbią nas kruki, wrony…” Stefana Żeromskiego, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” 2016, nr 27(47), s. 139–164. https://doi.org/10.14746/ pspsl.2016.27.7
Gabryś M., Kobiety i konie w twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Dworki, pejzaże, konie, red. K. Stępnik, Lublin 2002, s. 277–284.
Giddens A., Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2007.
Gołaszewska M., Estetyka pięciu zmysłów, Warszawa 1997.
Gruchała W., Dobosz. Stefan Żeromski na drogach niepodległości, Warszawa 2021.
Handke R., Koń – uosobienie żywiołu w powieściach Stefana Żeromskiego, [w:] Dworki, pejzaże, konie, red. K. Stępnik, Lublin 2002, s. 271–275.
Ihnatowicz E., Puszcza Żeromskiego i Orzeszkowej, [w:] Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 161–170.
Jakubowski J.Z., W kręgu historii i współczesności (utwory Żeromskiego o roku 1863), [w:] Dziedzictwo literackie powstania styczniowego, red. J.Z. Jakubowski, J. Kulczycka-Saloni, S. Frybes, Warszawa 1964, s. 330–358.
Kowalczykowa A., Czy natura ma duszę?, [w:] Eliza Orzeszkowa: pamięć kultury: studia i głosy, red. J. Ławski, S. Masijenko, Białystok–Grodno 2016, s. 345–353.
Kowalczykowa A., Natura niepodległa, [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok–Rapperswil 2013, s. 165–176. Krzyżanowska M., W świecie dźwięków. Słuchacze w polskiej prozie lat 1864–1918, Lublin 2023. https://doi.org/10.54253/Fronesis/W_swiecie_dzwiekow
Łoch E., Źródła historyczne „Wiernej rzeki” Żeromskiego, [w:] E. Łoch, Szkice o twórczości Stefana Żeromskiego, Lublin 2008, s. 181–199.
Łoch E., Żeromski jako ekspresjonista. Problemy katastrofizmu wojennego, [w:] Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 57–80.
Micińska M., Między Królem Duchem a Mieszczaninem. Obraz bohatera narodowego w piśmiennictwie polskim przełomu XIX i XX wieku (1890–1914), Wrocław 1995.
Misiak T., Estetyczne konteksty audiosfery, Poznań 2009.
Obsulewicz B.K., O idei miłosierdzia we wczesnej twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Światy Stefana Żeromskiego. Studia, red. M.J. Olszewska, G.P. Bąbiak, Warszawa 2005, s. 381–400.
Olszewska M.J., Stefan Żeromski: koncepcje narracji dendrologicznych. Zarys problematyki, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica” 2020, nr 8, s. 119–140. https://doi.org/10.24917/23534583.8.8
Olszewska M.J., Wokół „Ojczyma” Józefa Narzymskiego, czyli o trudnym polskim rachunku sumienia, [w:] Powstanie styczniowe. Reinterpretacje pamięci. Studia, red. J. Ławski, I.E. Rusek, P. Wojciechowski, Białystok 2019, s. 163–188.
Osterhammel J., Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, przeł. J. Kałążny, Poznań 2013.
Piaskowski Ł., Audiosfera jako kategoria literaturoznawcza. Próba przybliżenia zagadnienia, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2020, t. LXIII, z. 4, s. 133–150.
Piechota D., Motyw deforestacji w literaturze drugiej połowy XIX wieku, „Polish Studies of Kyiv” 2023, nr 39, s. 50–67.
Piechota D., Świat natury w „Wiernej rzece” Stefana Żeromskiego, [w:] Żeromski. Powroty, red. M.J. Olszewska, Warszawa 2024, s. 233–246.
Powstanie styczniowe. Reinterpretacje pamięci. Studia, red. J. Ławski, I.E. Rusek, P. Wojciechowski, Białystok 2019.
Regiewicz A., Odgłosy – przedmiot refleksji, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy polskiej po 1989 roku), Gdańsk 2022, s. 8–10.
Regiewicz A., Punkt wyjścia, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy polskiej po 1988 roku), Gdańsk 2022, s. 5–6.
Regiewicz A., Trzaskanie/trzask, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy po 1989 roku), Gdańsk 2022, s. 273–274.
Samborska-Kukuć D., Faktografia fabularnej kanwy „Wiernej rzeki”, [w:] D. Samborska-Kukuć, Dziewiętnastowieczne pryncypia i marginalia literackie. Studia, Łódź 2020, s. 261–271. https://doi.org/10.18778/8220-025-6
Schafer R.M., The Soundscape. Our Sonic Environment and the Tuning of the World, Rochester 1994.
Sobieraj S., Etos powstania styczniowego jako fundament koncepcji odrodzenia państwa i narodu w twórczości Stefana Żeromskiego, „Inskrypcje. Półrocznik” 2016, t. 4, s. 45–59.
Sterne J., The Audible Past. Cultural Origins of Sound Reproduction, London 2003. https://doi.org/10.1515/9780822384250
Szacka B., Pamięć zbiorowa i wojna, „Przegląd Socjologiczny” 2000, R. XLIX, s. 11–28.
Szalewska K., Pejzaż dźwiękowy i praktyki audytywne czasu wojny (wówczas i współcześnie), „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2015, nr 6, s. 27–40.
Szargot B., Szargot M., „Wierna rzeka” jako powieść, klechda i klechda domowa, [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015, s. 271–278.
Trzeciakowski W., Wiara czy polityka? Religia i socjalizm w twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Żeromski. Piękno i wolność. Studia, red. A. Janicka, I.E. Rusek, G. Czerwiński, Białystok 2014–2015, s. 459–478.
Trześniowski D., Żeromskiego „obrazki z ziemi mogił i krzyżów”, [w:] Stefan Żeromski. O twórczości literackiej, pod red. E. Łoch, Lublin 1994, s. 169–190.
Wyobraźnia społeczna w literaturze polskiej. Od Bolesława Prusa do Marii Dąbrowskiej, red. J. Herlth, A. Sikorska-Krystek, T. Sobieraj, Poznań 2023.
Zacharska J., Dom rodzinny – raj utracony czy porzucony?, [w:] Obraz domu w kulturach słowiańskich, red. T. Dąbek-Wirgowa, A.Z. Makowiecki, Warszawa 1997, s. 97–106
Zacharz S., Powstanie styczniowe w „Wiernej rzece” Stefana Żeromskiego, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 2007, t. 23, s. 110–119.
Ziółkowski M., Pamięć i zapomnienie. Trupy w szafie polskiej zbiorowej pamięci, „Kultura i Społeczeństwo” 2001, nr 3, 4, s. 3–22.
Żeromski S., Echa leśne, [w:] S. Żeromski, Opowiadania, Warszawa 1993, s. 147–157.
Żeromski S., Przedmowa, [w:] M. J. Wielopolska, Kryjaki. O sześdziesiąt trzecim roku opowieści z przedmową Stefana Żeromskiego, Chicago 1913, s. VII–XIII.
Żeromski S., Rozdzióbią nas kruki, wrony…, [w:] S. Żeromski, Opowiadania, Warszawa 1993, s. 5–12.
Żeromski S., Wierna rzeka, oprac. Z.J. Adamczyk, Wrocław 1978.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Trześniewska-Nowak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
