The role of national identity and religion in building anti-communist opposition. The example of Poland and Germany
DOI:
https://doi.org/10.18778/2300-1690.24.02Keywords:
national identity, religion, church, opposition, communist systemAbstract
This study addresses the issue of the relationship between national identity and religion and the ability of society to build opposition to communist systems. The analysis undertaken in the work concerns, in particular, the Polish nation, the Polish People’s Republic and the German period of the German Democratic Republic as two different examples of social attitudes.
The analysis shows that Poles and Germans, in a historically tricky situation, which was the introduction of the communist system, tended to consolidate national identity around two different concepts: naturalistic-culturalist and constructivist. The first was based on the solid appeal of Poles to ethnos with its whole dimension of spirituality and religiosity as an element uniting society, and the second to demos, understood as submission to the law and authority constituting a guarantee of public order.
This differentiated constructed core of identity became crucial in building anti-communist attitudes in both societies. In the case of the Poles, it resulted in opposition and a strong opposition structure; in the Germans, a tendency to accept and legitimize the actions of the communist authorities. These phenomena, particularly noticeable in the leaders of the Catholic Church in Poland and the Evangelical Church in Germany (Evangelische Kirche in Deutschland), were further strengthened by diversified religious cohesion: strong in Poles and weak in Germans.
Downloads
References
Adamczuk, L. (1991). Kościół katolicki w Polsce i na świecie. W: L. Adamczuk, W. Zdaniewicz (red.), Kościół katolicki w Polsce 1918–1990 (ss. 15–35). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Zakład Socjologii Religii SAC.
Adamczuk, L. (2014). Kościół katolicki w Polsce i na świecie. W: P. Ciecieląg, P. Łysoń, W. Sadłoń, W. Zdaniewicz (red.), Kościół katolicki w Polsce i na świecie 1991–2011 (ss. 9–38). Warszawa: Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, Główny Urząd Statystyczny.
Aronson, E., Wilson, T. D., Akert, R. M. (2010). Social psychology. Hoboken, NJ: Prentice Hall.
Babiński, G. (2003). Etniczność i religia – formy, płaszczyzny i poziomy powiązań. W: A. Posern-Zieliński (red.), Etniczność a religia (ss. 9–18). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Burgoński P. (2013). Model obecności i naturalnego napięcia. W: S. Sowiński (red.), Obecność Kościoła katolickiego w sferze publicznej demokratycznego państwa prawa. Przykład współczesnej Polski (ss. 23–40). Warszawa: Instytut Politologii UKSW, Fundacja Konrada Adenauera w Polsce.
Burgoński, P. (2014). Modele relacji między religią i polityką. W: P. Burgoński, M. Gierycz (red.), Religia i polityka. Zarys problematyki (ss. 302–343). Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.
Chaim, W. (1991). Religijność spójna. Pojęcie i pomiar. Analecta Cracoviensia, XXIII, 3–14. DOI: https://doi.org/10.15633/acr.3135
Domagała, B. (2015). Etniczność i religia – Kościół greckokatolicki w Polsce po Akcji „Wisła”. Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych, 4, 45–60.
Eisler, J. (2015). Polska Rzeczpospolita Ludowa – szkic do rozważań o laicyzacji państwa. Kwartalnik Historyczny, CXXII(4), 701–729. DOI: https://doi.org/10.12775/KH.2015.122.4.03
Friszke, A. (1994). Opozycja polityczna w PRL 1945–1980. Londyn: Aneks.
Gajowniczek, T. (2017). Stosunek władzy państwowej do Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce Ludowej 1944–1956. Nurt SVD, 2, 322–335.
Geier, A. (1997). Hegemonie der Nation. Wiesbaden: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-663-10291-5
Gierycz, M. (2009). Przejawy instrumentalizacji religii w polskiej polityce. W: P. Burgoński, S. Sowiński (red.), Ile Kościoła w polityce? Ile polityki w Kościele (ss. 179–203). Katowice: Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka.
Harasimiak, G. (2008). System represji karnych w latach 1945–1956 wobec duchowieństwa Kościoła katolickiego w Polsce: zbiorowego kustosza tradycji i tożsamości narodowej. Colloquia Theologica Ottoniana, 1, 57–76.
Kämper, H. (2003). Von zeitbedingten und ewigen Deutschen: der Identitätskurs in der frühen Nachkriegszeit und seine argumentative Struktur. W: M. Wengeler (red.), Deutsche Sprachgeschichte nach 1945: Diskurs – und kulturgeschichtliche Perspektiven. Beiträge zu einer Tagung anlässlich der Emeritierung Georg Stötzels (ss. 338–363). Hildesheim: Olms.
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. Dziennik Ustaw 1952, nr 33, poz. 232.
Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. Dziennik Ustaw 1976, nr 7, poz. 36.
Łastawski, K. (2006–2007). Historyczne i współczesne czynniki kształtowania polskiej tożsamości. Doctrina. Studia społeczno-polityczne, 3–4, 9–37.
Mazurkiewicz, P. (2020). Policy on Religion in the European Union. Religions, 11(10), 534. DOI: https://doi.org/10.3390/rel11100534 DOI: https://doi.org/10.3390/rel11100534
Meinecke, F. (1908). Weltbürgertum und Nationalstaat. München – Berlin: Oldenbourg.
Neubert, E. (2010). Kirche und Opposition in der DDR. Rapporte der Konrad Adenauer Stiftung, 19. Warszawa: Konrad-Adenauer-Stiftung.
Neuhaus, R. J. (2006–2007). Naród a religia. Teologia Polityczna, 4, 18–29.
Ohse, M.-D. (2010). Die Herausbildung oppositioneller Gruppen in der DDR. W: D. Pollack, J. Wielgohs (red.), Akteure oder Profiteure? Die demokratische Opposition in den ostmitteleuropäischen Regimeumbrüchen 1989 (ss. 83–99). Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-531-92462-5_5
Olaszek, J. (2020). Podziemna sieć społeczna. Casus z dziejów konspiracji solidarnościowej. Warszawa: Wydawnictwo IPN.
Park, A., Bryson, C. and Curtice, J. (red.) (2014). British Social Attitudes: the 31st Report. London: NatCen Social Research.
Pollack, D. (2014). Religiöser Wandel in Deutschland: Muster und Zusammenhänge. W: M. Heinz, G. Pickel, D. Pollack, M. Libiszowska-Żółtkowska, E. Firlit (red.), Zwischen Säkularisierung und religiöser Vitalisierung Religiosität in Deutschland und Polen im Vergleich (ss. 19–30). Wiesbaden: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-658-04663-7_2
Polskie Radio. (2020). Ta wizyta Jana Pawła II odmieniła oblicze polskiej ziemi. Pobrane z: https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/854876,Ta-wizyta-Jana-Pawla-II-odmienila-oblicze-polskiej-ziemi
Przeździecki, M. (2012). Historyczne procesy identyfikacji narodowej i wyznaniowej dawnej Rzeczypospolitej. Studia Europejskie, 2, 113–140.
Saage, R. (1989). Das „Dritte Reich“ und die historische Identität der Deutschen. Gewerkschaftliche Monatshefte, 5, 257–269.
Scheler, M. (1986). Istota i formy sympatii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Skodlarski J. (2020). Religia a gospodarka. Judaizm – chrześcijaństwo – islam. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Sulowski, S. (2002). Uwarunkowania i główne kierunki polityki zagranicznej RFN. Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.
Tarasiewicz, P. (2011). Specyfika Polaków jako narodu. Cywilizacja, 37, 40–50.
Zenderowski, R. (2007). Nad Tatrami błyska się. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Zenderowski, R. (2014). Religia i nacjonalizm. W: P. Burgoński, M. Gierycz (red.), Religia i polityka. Zarys problematyki (ss. 302–343). Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa.
Zenderowski, R. (2015). Religia jako fundament i rdzeń tożsamości narodowej. W: R. Michalak (red.), Polityka jako wyraz lub następstwo religijności (ss. 103–122). Zielona Góra: Wydawnictwo Morpho.
Zillmann, P. (2012). Kirchen-Gemeinde im Internet: Darstellung der Kirchengeschichte der DDR von 1945–1990 in 4 Teilen. Pobrane z: http://www.seggeluchbecken.de/kirche/ddr-kirche-1.htm#133
Żaryn, J. (2011). Państwo – Kościół katolicki w Polsce 1956–1989 (wybrane zagadnienia). W: K. Persak, P. Machcewicz (red.), Polski wiek XX: PRL od grudnia 70 do czerwca 89 (ss. 37–122). Warszawa: Bellona.
Żyliński, L. (2012). Europa w niemieckiej myśli XIX–XXI wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
