Z badań nad złotnictwem z przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych w archidiakonacie lubelskim

Jadwiga Kuczyńska

doi:10.18778/0208-6034.40.10

Authors

Jadwiga Kuczyńska

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.40.10

Keywords:

art history, goldsmithing, sacred goldsmithing, sacred products, Lublin Archdeaconry, history of material culture

Abstract

This article focuses on sacred goldwork, known only from written sources, originating from the formerly rich inventories of churches in Lublin and from four churches located in the Łuków deanery, part of the Lublin archdeaconry.

In the 16^th and 17^th centuries, the Lublin archdeaconry encompassed a significant portion of the Lublin region, known as Lubelszczyzna. It included five deaneries: Łuków, Parczew, Chodel, Kazimierz, and Solec. The Łuków deanery was the first to undergo an episcopal visitation, in 1603. The administrative centre of the archdeaconry was located in Lublin.

Only a small number of goldsmithing objects from churches in the Lublin region have survived. So far, researchers have identified just seven chalices and one pax. Their craftsmanship can be compared with works from the leading goldsmithing centres in Poland, such as Kraków and Poznań. Several reasons account for the scarcity of preserved goldsmithing works. Many objects from the churches of Lublin and other towns within the archdeaconry were lost during the Swedish wars; others were destroyed by Arians and Calvinists. Old silverware was often melted down so that the money from the recovered metal could be used to meet the church’s most urgent needs. During times of war, contributions imposed on churches depleted their possessions. There were also instances when priests, motivated by patriotism, donated silver for national causes.

This fragmentary overview of sacred goldsmithery in the Lublin archdeaconry demonstrates that liturgical objects from this region – such as monstrances, chalices, crosses, paxes, and other – were in no way inferior to those created in renowned Polish centres with long-established goldsmithing traditions.

RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 24.06.2025 • ACCEPTED 11.09.2025

Funding Information: Not applicable

Conflicts of interests: None 

Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. 

The percentage share of the author in the preparation of the work is:  J.K. 100%

Declaration regarding the use of GAI tools: not used

Downloads

Download data is not yet available.

References

Archiwum Państwowe Lubelskie, Księgi miasta Lublina, Acta testamentorum et inwentariorum, 1615–1620.

Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie, Rep. 60 A 96, Visitatio ecclesiarum Bernardi Maczieiowski, 1603.

Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie, Rep. 60 A 96, Visitatio ecclesiarum et totius cleri in Archidiaconatu Lublinensi illustrissimi et reverendissimi domini domini Bernardi Maczieiowski..., In anno MDCIII.

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Acta visitationis ecclesiarum archidiaconatus Lublinensis… anno 1721.

Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie, Inwentarz „fundi instructi”, sygn. Lb 53.

Dział zbiorów specjalnych Biblioteki Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, Inventarz starostwa Lubelskiego, po śmierci Jana Tęczyńskiego, luty 1564.

Co los mi przeznaczy. Wspomnienia Kazimierza i Maryli Zabłockich z lat 1881–1921 oraz inne zapiski rodzinne, oprac. J. Kuczyńska, Lublin 2018.

Gawarecki H., Paulowa S., Stankowa M., Klęski pożarów w Lublinie, „Rocznik Lubelski” 1973, 16, s. 211–225.

Jusiak P., Dzierżawcy dóbr domeny królewskiej z rodziny Firlejów w XIV–XVI w., [w:] II Janowieckie Spotkania Historyczne. Gospodarcza i kulturotwórcza rola Firlejów. Firlejowie w tradycji lokalnej. Materiały Sesji Naukowej 27 maja 2000 r., red. A. Szymanek, Janowiec nad Wisłą 2000.

Kajzer L., Badania archeologiczne na terenie gminy Sędziejowice, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1994, 50, s. 3–18.

Kasprzak A.J., Złotnicy lubelscy. Mistrzowie, czeladnicy i uczniowie wzmiankowani w aktach cechowych od XVI do 1. połowy XVIII wieku, Lublin 2011.

Kłaczewski W., Mecenat kulturalny Firlejów na tle mecenatu w Polsce w XVI w., [w:] III Janowieckie Spotkania Historyczne. Mecenat kulturalny Firlejów. Firlejowie w tradycji lokalnej. Materiały Sesji Naukowej 2 czerwca 2001, red. A. Szymanek, Janowiec nad Wisłą 2001.

Kochanowski J.K., Szkice i drobiazgi historyczne, cz. 1, Firlejowie, Warszawa 1904.

Kuczyńska J., Kościół farny św. Michała w Lublinie, Lublin 2004 (wyd. 2 rozsz., Lublin 2016).

Kuczyńska J., Późnogotycka monstrancja z lubelskiej fary św. Michała Archanioła, [w:] Artem Quaevis Alit Terra, Studia professori Piotr Skubiszewski anno aetatis suae septuagesimo quinto oblata, red. G. Jurkowlaniec, Warszawa 2006, s. 213–220.

Kuczyńska J., Złotnictwo lubelskie w XV i XVI w., [w:] Scientia et Fidelitate. Księga Pamiątkowa Ewy i Czesława Deptułów Profesorów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, red. T. Panfil, Lublin 2013, s. 309–322.

Kutyłowska I., Rozwój Lublina w VI–XIV wieku na tle urbanizacji międzyrzecza środkowej Wisły i Bugu, Lublin 1990.

Lepszy L., Złotnictwo w Polsce, Kraków 1933.

Lublin w dokumencie, 1317–1967. Wybór źródeł, wstęp, oprac. F. Cieślak, H. Gawarecki, M. Stankowa, Lublin 1976.

Mączka D., Kościół św. Stanisława w Siedlcach 1532–2000, Siedlce 2001.

Metryka brygidek lubelskich, oprac., wstęp J.R. Marczewski, Lublin 2011.

Myśliński K., W monarchii Jagiellonów, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. I, red. T. Mencel, Warszawa 1974.

Polak W., Dominikanie lubelscy w przekazie Liber beneficiorum Jana Długosza, [w:] Dominikanie w Lublinie. Studia z dziejów i kultury, red. H. Gapski, Lublin 2006, s. 73–97.

Prucnal D., Szpital przy kościele p.w. św. Ducha w Lublinie w latach 1419–1655, Lublin 2005.

Riabinin J., Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Lublin 1938.

Rolska I., Firlejowie Leopardzi. Studia nad patronatem i funkcjami artystycznymi w XVI–XVII wieku, Lublin 2009.

Rolska-Boruch I., Cech złotników lubelskich (XVI–XVIII w.), Lublin 1997.

Rolska-Boruch I., Zarys dziejów złotnictwa lubelskiego od XV do XVIII wieku, [w:] Złotnictwo na Lubelszczyźnie, red. Z. Nestorowicz, Lublin 1998, s. 5–15.

Samek J., Polskie rzemiosło artystyczne. Czasy nowożytne, Warszawa 1984.

Silnicki T., Organizacja archidiakonatu w Polsce, Lwów 1927.

Szady J., Wyposażenie kościołów parafii Radzyń Podlaski w naczynia i szaty liturgiczne w świetle wizytacji XVI–XVIII wieku, [w:] Religia. Edukacja. Kultura. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Litakowi, red. M. Surdacki, Lublin 2002, s. 71–77.

Szafran P., Rozwój sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958.

Wadowski J.A., Kościoły lubelskie na podstawie źródeł archiwalnych, Kraków 1907 (wyd. 2 – reprint, Lublin 2004).