Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica
W czasopiśmie ukazują się materiały dotyczące badań archeologicznych przede wszystkim w Polsce i Europie środkowej. Teksty dotyczą zarówno wyników badań wykopaliskowych, jak i studiów dotyczących kultury materialnej, a także rozważań na temat metod badawczych i metodologii. Zakres chronologiczny obejmuje wszystkie epoki, które znajdują się w kręgu zainteresowań archeologów – od początków kultury do dnia dzisiejszego.
Odkrycie zaginionych wzorców miar z ratusza Głównego Miasta w Gdańsku
W 2019 r. Fundacja na Rzecz Odzyskania Zaginionych Dzieł Sztuki Latebra i Stowarzyszenie Biskupia Górka przy współpracy ze Stowarzyszeniem Nasz Gdańsk przeprowadziły prace poszukiwawcze na Biskupiej Górce w Gdańsku. Prace pod nadzorem archeologicznym Przemysława Garlickiego doprowadziły do zlokalizowania miejsca i odkrycia pomnika wzniesionego w 1884 r. wybitnemu lekarzowi, astronomowi i przyrodnikowi Natanielowi Mateuszowi Abrahamowi Wolfowi. Podczas prac wydobyto również zaginione wzorce miar, które do 1945 r. były zawieszone przy głównym wejściu do ratusza Głównego Miasta w Gdańsku. Odkryte miary stanowią przykład zachowanego jednego z zaledwie kilku tego rodzaju zabytków na terenie Polski. Publikując to cenne źródło materialne, autor dokonuje opisu formalno-stylistycznego odkrytych wzorców miar. Opierając się również na źródłach archeologicznych, historycznych i ikonograficznych, podejmuje próbę prześledzenia dziejów tego niezwykłego zabytku. RECEIVED 31.05.2025 • VERIFIED 03.07.2025 • ACCEPTED 12.08.2025 Funding Information: Not applicable Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: P.G. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Wyniki badań naukowych przeprowadzonych przez uzbecko-chińską międzynarodową ekspedycję archeologiczną w ruinach miasta Mingtepa
Artykuł opisuje nowości naukowe uzyskane w wyniku badań archeologicznych przeprowadzonych przez wspólną uzbecko-chińską międzynarodową ekspedycję archeologiczną w ruinach Mingtepa, jednego z najważniejszych stanowisk archeologicznych okresu starożytnego w Kotlinie Fergańskiej. W szczególności przedstawiono informacje dotyczące struktury miasta (cytadela, miasto wewnętrzne i miasto zewnętrzne), stratygrafii warstw kultury materialnej, systemu obronnego, a także rzemiosła, sztuki, zwyczajów i wierzeń religijnych ludności zamieszkującej ten obszar. RECEIVED 22.06.2024 • VERIFIED 14.07.2025 • ACCEPTED 02.08.2025 Funding Information: Academy of Sciences of Uzbekistan; Fergana State University Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: BKhM 34%, AAA 33%, BKhM 33% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
uzbecko-chińska międzynarodowa ekspedycja archeologiczna
Zwierzęta w gospodarce społeczności kultury strzyżowskiej – przykład osady w Horodle (stan. 11), pow. hrubieszowski, woj. lubelskie
Celem pracy jest podsumowanie stanu wiedzy na temat znaczenia zwierząt w życiu społeczności kultury strzyżowskiej zamieszkujących we wczesnej epoce brązu (2000/1950–1600 p.n.e.) obszary wschodniej części Wyżyny Lubelskiej i południowo-wschodniej Wyżyny Wołyńskiej. Uwzględniono dotychczasowe wyniki analiz zwierzęcych szczątków kostnych z osad tej kultury, jak również zaprezentowano wyniki nowych badań archeologicznych i archeozoologicznych przeprowadzonych na stanowisku nr 11 w Horodle. Podstawą gospodarowania zwierzętami była hodowla gatunków domowych, głównie zwierząt przeżuwających (bydło, owca i koza), w mniejszym stopniu świni. Użytkowano także konie, których szczątki częściej i liczniej występowały na osadach zlokalizowanych we wschodniej części zasięgu kultury strzyżowskiej. W niewielkim stopniu hodowlę uzupełniano łowiectwem ssaków dzikich (jeleń, sarna, dzik) i ptaków (cyranka, gęś) oraz rybołówstwem (szczupak, ryby z rodziny karpiowatych). RECEIVED 07.07.2024 • VERIFIED 24.06.2025 • ACCEPTED 21.07.2025 Funding Information: University of Warsaw; Maria Curie-Skłodowska University Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: AH 40%, JPM 35%, OS 15%, AM 10% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Zagubiona i odnaleziona. Siedziba rodu von Nostitz w Chotkowie na Dolnym Śląsku
Przeprowadzone w Chotkowie na Dolnym Śląsku badania archeologiczne miały na celu weryfikację istnienia i charakteru domniemanego założenia obronno-rezydencjonalnego związanego z rodem von Nostitz. Analiza źródeł pisanych wskazuje, że od XIV do XVI w. w Chotkowie istniały liczne kamienne wieże mieszkalne o cechach obronno-mieszkalnych, których dokładna lokalizacja pozostawała dotąd niezweryfikowana. Zastosowanie badań teledetekcyjnych i geofizycznych, w połączeniu z analizą kartografii archiwalnej, umożliwiło ustalenie lokalizacji kopca z czworobocznymi reliktami murów, częściowo otoczonego dawną fosą. Prace wykopaliskowe odsłoniły pozostałości architektury, jednak dokładny charakter muru obwodowego i ryzalitu wymaga dalszych badań. Ograniczona ilość materiału zabytkowego, pochodzącego głównie z XV–XVI w., sugeruje krótki okres użytkowania obiektu lub późniejsze przekształcenia strukturalne, być może związane z nadaniem mu nowej, gospodarczej funkcji. RECEIVED 03.05.2025 • VERIFIED 17.06.2025 • ACCEPTED 24.06.2025 Funding Information: Lubuski Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Zielonej Górze Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: AM 75%, AL 25% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Paciorki typu TM 53 w kulturze wielbarskiej – funkcja, estetyka i chronologia
W roku 2025 mija 40 lat od publikacji dwóch kluczowych prac dotyczących paciorków z okresu rzymskiego: monografii Magdaleny Tempelmann-Mączyńskiej Die Perlen der römischen Kaiserzeit und der frühen Phase der Völkerwanderungszeit im mitteleuropäischen Barbaricum (1985) oraz opracowania Teresy Stawiarskiej Paciorki szklane z obszaru Polski północnej w okresie wpływów rzymskich. Z okazji tej rocznicy artykuł koncentruje się na analizie paciorków szklanych typu TM 53, wyodrębnionych w klasyfikacji Tempelmann-Mączyńskiej. Paciorki tego typu występują licznie w grobach kultury wielbarskiej, zwłaszcza w późnorzymskiej fazie jej rozwoju. Spotykane są zarówno w jednolitych koliach, jak i bardziej złożonych kompozycjach, często w zestawieniu z paciorkami typu TM 119 i TM 128, co może odzwierciedlać określone preferencje estetyczne użytkowników. Choć rzadziej wykorzystywane jako zawieszki czy ozdoby głowy, paciorki TM 53 występują także w skupiskach mogących świadczyć o ich użyciu jako aplikacji naszywanych na odzież. RECEIVED 31.05.2025 • VERIFIED 08.07.2025 • ACCEPTED 27.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: K.Ż. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Profesor Leszek Kajzer jest jednym z twórców archeologii historycznej, adaptowanej na grunt polski i uprawianej obecnie z różną intensywnością przez katedry i instytuty uniwersyteckie oraz placówki PAN. Nieśmiałe jej początki można wskazać już w latach dwudziestych XX w., ale dopiero w Jego pracach zakreślono przedmiot i metodykę badań. Przedmiotem jej jest krajobraz kulturowy (zespoły sakralne i cmentarzyska, zespoły obronne, miejskie i wiejskie osadnictwo, architektura i zabytki ruchome), społeczeństw wczesnego i późnego średniowiecza, czasów nowożytnych aż po lata nowoczesności. Artykuł jest przedstawieniem sylwetki Profesora Leszka Kajzera i podsumowaniem Jego działalności na niwie naukowej. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 25.06.2025 • ACCEPTED 02.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: J.S. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Historia i literatura. Dwie konkurencyjne czy dopełniające się wzajemnie opowieści o przeszłości?
Wzajemne związki między historią i literaturą były wielokrotnie przedmiotem rozważań zarówno dziejopisów, jak i pisarzy. Warto do nich wrócić dziś, kiedy szeroko rozumiana przeszłość pod różnymi postaciami jest nie tylko przedmiotem profesjonalnych studiów, ale także zajmuje istotne miejsce w dyskursie publicznym czy kulturze masowej. Najczęściej wraca ona do nas pod postacią pamięci, tego słowa klucza, kumulującego w sobie nadzieje i zagrożenia związane z obecnością przeszłości w naszym życiu. Trwający od dłuższego czasu pamięciowy boom, określany niekiedy mianem „rewanżu pamięci” wobec dominującego przez lata obrazu oficjalnej historii, usankcjonowanego jej pretensjami do naukowości, prowokuje do zadania po raz kolejny pytania o różnice w postrzeganiu przeszłości przez historię i literaturę. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że istnieją zasadnicze dwa sposoby, przy pomocy których od stuleci próbujemy sobie radzić z otaczającą nas złą i dobrą historią. Pierwszy z nich proponuje historiografia, drugi literatura. Zasadnicza różnica między obiema opowieściami ma charakter zdroworozsądkowy. W świecie narracji historycznej mieszczą się wydarzenia, które się wydarzyły lub według takich czy innych domniemań wydarzyć się miały albo mogły. W narracji literackiej stanowią one domenę zmyślenia, nawet wtedy, kiedy nawiązują do rzeczywistych faktów dziejowych. W tym kontekście przeciwstawienie fikcji i nie-fikcji ma znaczenie konstytutywne. Współczesna historiografia coraz rzadziej odwołuje się do klasycznej, zwanej inaczej korespondencyjną, definicji prawdy, rodem z Arystotelesa, co nie znaczy, że w środowisku historyków wciąż nie można znaleźć wielu jej zwolenników. Częściej jednak badacze gotowi są zaakceptować nieklasyczne definicje prawdy. Odwołują się one albo do idei konsensusu badaczy bądź też do zasady niesprzeczności z istniejącą wiedzą. W powszechnej świadomości środowiska historyków otwiera się więc furtka dla heretycko brzmiącej jeszcze nie tak dawno tezy o pluralizmie prawd. Przekonania, że historia jest taka, jak piszący o niej historyk. W tym kontekście zwraca się uwagę na rozliczne, pozanaukowe uwarunkowania pracy dziejopisa – kulturę, w której został wychowany, reprezentowany przezeń system wartości, polityczne sympatie itp. Coraz więcej zwolenników zdaje się zdobywać pogląd, że prawda jest w dużej mierze konstrukcją historyka, wydobytą z dostępnych świadectw, tworzoną na podstawie obowiązujących w cechu reguł warsztatu historycznego oraz, że łączy się ona z wyborem, odpowiedzialnością, ma zatem wymiar etyczny. Analizowany dualizm obu opowieści o przeszłości jest czymś naturalnym, z czym powinniśmy się pogodzić. Nie oznacza to jednak zgody na utożsamianie ze sobą obu dyskursów czy dowolne ich zastępowanie. Powinniśmy się temu sprzeciwiać w imię nie tylko obrony podważanego obecnie coraz częściej waloru wiedzy naukowej, ale także z przyczyn etycznych. Z tego punktu widzenia można więc nieco prowokacyjnie powtórzyć zasygnalizowaną, towarzyszącą mi tezę, że „historia jest najtrudniejszym sposobem pisania fikcji”. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 24.07.2025 • ACCEPTED 25.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: R.S. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Dwór w Makowiskach – historia ze szczęśliwym zakończeniem?
Mimo wielkich strat, jakie przyniósł wiek XX, z dwoma niszczycielskimi wojnami i przemianami społeczno-politycznymi, na historycznych ziemiach polskich przetrwało kilka tysięcy obiektów typu „dwór polski”. Znaleźć wśród nich możemy budowle o dużych wartościach artystycznych i historycznych, odnotowywane w literaturze, ale też budowle skromne, pozbawione większych walorów architektonicznych, o których historii często niewiele wiemy. Zawsze jednak dwór stanowił ważny element wiejskiego pejzażu, będąc świadectwem przeszłości i istotnym elementem kulturowego dziedzictwa danego terenu. Współczesny stan zachowania tych budowli jest zróżnicowany. Obok pozytywnych przykładów renowacji i dbałości o zabytkowe budowle, mamy też liczne przykłady dworów, których kondycja budzi niepokój, a dalsze trwanie niekiedy jest zagrożone. Do tego typu negatywnych przykładów należał do niedawna dwór w Makowiskach, choć wydaje się że w tym wypadku sytuacja zdecydowanie zmieniła się na lepsze. Dwór jako wiejska siedziba szlachecka był charakterystycznym elementem krajobrazu polskiej wsi aż do początku XX w. Obiekt w Makowiskach powstał w połowie XIX w. lub krótko po połowie tego stulecia. Prezentuje formy stosunkowo skromne, ale znamienne dla tego okresu. Dwór w Makowiskach stanowi przykład skromnej w skali i zastosowanych środkach artystycznych siedziby ziemiańskiej z epoki historyzmu, typowej dla obszarów, gdzie dominowała drobna własność ziemiańska. Wyraziste formy neorenesansowe, w których dostrzegamy wpływ rozwiązań propagowanych przez głównych twórców tej epoki, czynią go obiektem bardzo charakterystycznym dla prowincjonalnego budownictwa dworskiego ziem centralnej Polski o znaczących walorach architektonicznych. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 21.07.2025 • ACCEPTED 27.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: K.S. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Warszawski dwór Hieronima Wołłowicza. O siedzibach wysokich urzędników Rzeczypospolitej w Warszawie na początku XVII wieku
Gościniec abo krotkie opisanie Warszawy z 1643 r. Adama Jarzębskiego dla miłośników poezji staropolskiej jest raczej tekstem uciesznym – dla historyków sztuki, dla miłośników Warszawy – źródłem nieocenionym. Zawarte w nim opisy dworów i pałaców różnią się skalą dokładności, obszerności. Niektóre z nich ukazane są w obszernych „poematach” (pałace: Kazanowskich, Ossolińskich, rezydencje królewskie), o innych jest krótka wzmianka. Te wzmianki informują, kto dysponował stałą siedzibą w mieście sejmowym Rzeczypospolitej, w którym miejscu mogła być ona usytuowana, a wymienia ich autor w swym tekście ponad dziewięćdziesiąt. Zidentyfikowanie tych lokalizacji w wielu przypadkach nie budzi wątpliwości, są jednak wspomniane w Gościńcu obiekty, których umiejscowienie na współczesnej mapie Warszawy sprawia wiele trudności. Do takich należałaby siedziba starosty żmudzkiego Hieronima Wołłowicza. Ród Wołłowiczów swą karierę polityczną i gospodarczą związał z terenami Wielkiego Księstwa Litewskiego. Znaczącą pozycję wśród możnych litewskich osiągnął już w XV w., szczególnie wiążąc się z dworem Jagiellonów za czasów króla Kazimierza. Początkowo dobra ich koncentrowały się na Grodzieńszczyźnie, z czasem objęły także Podlasie. Właściciel posesji warszawskiej Hieronim Wołłowicz był aktywny politycznie w czasach królów Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy, sprawując urzędy: podskarbiego polnego oraz wielkiego litewskiego, a w 1618 r. podkanclerzego litewskiego. W latach 1589–1618 pełnił funkcję sekretarza królewskiego. Był też od 1619 r. starostą żmudzkim, zajmując wysoką pozycję wśród urzędów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Hieronim, pełniąc na przełomie XVI i XVII w. ważne funkcje na dworze królewskim, zapewne zdecydował się na nabycie parceli położonej na tak zwanym Przedmieściu Zakroczymskim. Dwór Wołłowicza swym usytuowaniem wpisuje się w całą serię podobnych założeń, niezwykle popularnych w Warszawie do 1655 r. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 21.07.2025 • ACCEPTED 23.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: Z.B. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Renesansowy dwór w Górkach Małych koło Tuszyna. Komunikat z badań archeologiczno-architektonicznych Ostatnia konsultacja Prof. Leszka Kajzera
Tekst jest poświęcony pamięci Profesora Leszka Kajzera. W pierwszej jego części przedstawiłem sylwetkę Profesora, jego rolę w mojej pracy zawodowej, wpływ na dotychczasowe zainteresowania, które dzięki Niemu ugruntowałem. Moimi zainteresowaniami była zawsze architektura i budownictwo, czyli nurt wiedzy, w którym Profesor był mistrzem. I tak w zasadzie to dzięki Niemu brałem udział w wieloletnich badaniach przy pałacu arcybiskupim we Włocławku i wielu innych. Już jako samodzielny naukowiec, z bagażem wiedzy, którą zyskałem dzięki nauce na studiach, zmierzyłem się z badaniami archeologiczno-architektonicznymi spichlerza dworskiego w Górkach Małych niedaleko Tuszyna. Już po wstępnych oględzinach wiedziałem, że obiekt ma metrykę sięgającą renesansu. Ponadto z prospekcji wynikało, że nie był to spichlerz a dwór pański o konstrukcji kamienno-ceglanej. Obiekt poddano badaniom archeologicznym. Założono jeden duży wykop przy elewacji północnej sięgający do poziomu posadowienia budynku. Drugi wykop, znacznie mniejszy, został zlokalizowany w niewielkiej odległości od elewacji południowej. Został on założony na podstawie sugestii Profesora, którego oczywiście zaprosiłem na stanowisko. Jak się okazało, budowla miała rzut zbliżony do kwadratu o boku o wymiarach 10–11 m. Zostały także wykonane odkuwki w kliku miejscach, które wykazały, że obiekt był jednorodny w swej konstrukcji, a jedyną ingerencją budowlaną w strukturę dworu było zamurowanie dwóch okien w kondygnacji parteru. Pobrano także próbki cegieł na badanie datowania termoluminescencyjnego. Badania wykonał dr Jarosław Kusiak z UMCS w Lublinie. Ich wyniki wykazały, że fundamenty i ściany dworu były wzniesione około roku 1550 ± 30. Sklepienia prawdopodobnie później. Nie wiadomo natomiast, kiedy zamurowano okna, co byłoby datą zaprzestania pełnienia funkcji mieszkalnej obiektu i prawdopodobnie początku jego funkcji magazynowej. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 20.06.2025 • ACCEPTED 15.07.2025 Funding Information: Wojewódzki Urząd Konserwatora Zabytków w Łodzi Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: MR 80%, JK 20% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Miecz zawłaszczony przez Karola IV Luksemburga
Tak zwany miecz Karola IV Luksemburga, przechowywany w Kunsthistorische Musem, Weltliche Schatzkammer w Wiedniu, od dawna budzi dyskusję na temat swojego pochodzenia i datowania. Dotyczy to głównie głowicy, którą zdaniem badaczy wykonano specjalnie dla Karola IV Luksemburga. Miecz miał powstać na Sycylii, dla Henryka VI Hohenstaufa lub jego syna Fryderyka II. Analiza herbów znajdujących się na głowicy pokazuje, że wykonały je dwie różne osoby. Herb orła wyryty jest delikatną linią w tej samej płaszczyźnie co głowica. Herb lwa jest wybrany w powierzchni głowicy i poniżej jej poziomu. Moim zdaniem znajdował się tu inny herb, wykonany tą samą techniką co i herb orła. Widniał tu herb związany z rodem sycylijskich Hohenstaufów i mógł to być herb Sycylii lub Królestwa Jerozolimy. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 15.07.2025 • ACCEPTED 17.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: MG 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Z badań nad złotnictwem z przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych w archidiakonacie lubelskim
Tematem artykułu są znane tylko ze źródeł pisanych sakralne wyroby złotnicze z bogatych niegdyś zasobów kościołów w Lublinie oraz z czterech kościołów z dekanatu łukowskiego, wchodzącego w skład archidiakonatu lubelskiego. Archidiakonat lubelski w XVI i XVII w. zajmował znaczną część Lubelszczyzny. Obejmował pięć dekanatów: łukowski, parczewski, chodelski, kazimierski i solecki. Łukowski, jako pierwszy, w 1603 r. został poddany wizytacji biskupiej. Stolicą archidiakonatu był Lublin. Wyroby złotnicze z kościołów na Lubelszczyźnie zachowały się w znikomej liczbie. Udało się jak dotąd rozpoznać zaledwie siedem kielichów i jeden pacyfikał. Ich kunszt porównać można z dziełami przodujących ośrodków złotniczych w kraju: Krakowa i Poznania. Tę znikomą liczbę przetrwałych dzieł złotniczych tłumaczy kilka przyczyn. Znaczna ich część z kościołów Lublina i z innych miejscowości archidiakonatu zaginęła w okresie wojen szwedzkich, część zniszczyli arianie i kalwini. Stare srebra często przetapiano, aby pieniędzmi za uzyskany kruszec pokrywać najpotrzebniejsze potrzeby kościoła. W czasach niepokojów wojennych nakładane na kościoły kontrybucje zubażały ich stan posiadania. Bywało też, że księża z pobudek patriotycznych oddawali srebra na potrzeby kraju. Przedstawiony wycinek sakralnego złotnictwa w archidiakonacie lubelskim ukazuje, iż wyroby złotnicze z tego regionu (monstrancje, kielichy, krzyże, pacyfikały i inne) w niczym nie ustępowały dziełom z renomowanych ośrodków w Polsce o ustalonej złotniczej tradycji. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 24.06.2025 • ACCEPTED 11.09.2025 Funding Information: Not applicable Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: J.K. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Herb Gąska pojawił się w źródłach pisanych w 1402 r. Na rokach ziemskich w Sieradzu 3 kwietnia stanęli świadkowie Przybka z Kościanek celem zeznania jego przynależności rodowej. W drugiej parze naganiony powołał Janusza z Lichawy i Jana z Wodzierad z klejnotu Gąski. W 1403 i 1405 r. z tego klejnotu Stanisławowi z Chrzanowic – obok wspomnianego już Janusza z Lichawy – świadczył także Paweł z Rzechty i Drużbina. Bartosz Paprocki powiązał genezę herbu z legendą o gęsiach kapitolińskich, które uratowały Rzym przed najazdem barbarzyńców. Nadał mu też kolejne nazwy: Paparona (1578) i Budzisz (1584). Znany mu krąg rodowców był nieliczny. Poza Chodowskimi z Łęczyckiego, autor zaliczył do nich tylko kilka rodzin sieradzkich: Kamionomojskich, Parzniewskich, Pstrokońskich i Wojuckich. W ziemi sieradzkiej w średniowieczu obok nazwy herbu Gąska użyto dwukrotnie nazwy Równa, pochodzącej od wsi nad rzeczką Swędrnią, przy szlaku z Błaszek do Sieradza. Rodzina Rowieńskich alias Wojuckich, siedząca na pograniczu Kaliskiego i Sieradzkiego, prezentuje przeciętną rodzinę szlachecką z tego terenu. Nie dorobiła się większego majątku, mimo dwóch korzystnych małżeństw, dochodów z sądownictwa grodzkiego i kościelnej kariery jednego z jej przedstawicieli. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 17.07.2025 • ACCEPTED 18.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: A.S. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Krótka opowieść o castrum Chancin, które na metallum stało
W latach 2013–2014 przeprowadzono ratownicze badania archeologiczne na zamku i w mieście Chęcinach przed wykonaniem prac budowlanych tzw. rewitalizacji. W trakcie badań zamku odkryto dotychczas nieznane relikty architektoniczne samodzielnie stojącej murowanej wieży otoczonej murem (Wacław II – biskup Muskata). Kolejno stwierdzono funkcjonowanie pałacu donżonu z piecem typu hypocaustum (Kazimierz Wielki), a zachowany do dzisiaj element zespołu zamkowego, uznawany do tej pory za najstarszy (Dom Wielki), w świetle nowych badań należy interpretować jako budowlę z okresu późnego średniowiecza (doby Jagiellonów). Odkrycia te pozwalają na nowe spojrzenie na historię i rozwój architektoniczny zamku w aspekcie jego genezy i funkcji. Ogólnie rzecz traktując, należy stwierdzić, że na wiedzę o krajowych kopalinach złożyły się różne typy przekazów. Informacje o badaniach, eksploracji i przeróbce surowców mineralnych zapisywano m.in. w nadaniach monarszych oraz w kronikach, pierwszych opisach kraju w ujęciu historycznym i geograficznym. Wiele kopalin o znaczeniu gospodarczym znano przed ukształtowaniem się polskiej państwowości. Dotyczy to głównie solanek w Bochni i Wieliczce, krzemienia, zwłaszcza z okolic Ostrowca Świętokrzyskiego, rud żelaza, głównie w regionie świętokrzyskim, naturalnych surowców farbiarskich, kamieni budowlanych, na północy eratyków, a na południu wapieni i piaskowców. W XII w. na Śląsku, w Czechach i Małopolsce poszukiwano złóż metali szlachetnych oraz innych bogactw naturalnych. Dokonywali tego głównie przybysze z Niemiec i Flandrii zorganizowani na tzw. „wolności górniczej”, przy energicznym poparciu miejscowych władców oraz wielkich panów duchownych dążących do podwyższenia swych dochodów. W znaczeniu organizacji prawnej przodowała tu początkowo Jihlava (igławskie prawo górnicze spisane około 1248 r. za czasów ostatnich wielkich Przemyślidów, Wacława I i Przemysła Otokara II), która została wyprzedzona przez główny ośrodek wydobycia srebra w Czechach, a mianowicie Kutną Horę z kolejnym prawem górniczym Wacława II (Constitutiones iuris maetallici Venceslai II). Początek i rozwój górnictwa w Polsce ma podstawowe znaczenie dla dziejów miasta i zamku Chęciny. Można postawić tezę, że założycielem ośrodka górniczego, w oparciu o królewską bazę ekonomiczną i prawną, był Wacław II. W tym kontekście niewątpliwe znaczenie ma budowa zamku o symbolicznej wymowie wieży, jako dominanty architektonicznej tych, którzy zarządzali i strzegli ośrodka górniczego w domenie królewskiej. Zasadne jest twierdzenie, że rozwijające się górnictwo i hutnictwo wyprzedziły lokację miasta (przyjmuje się rok 1325, przywilej Władysława Łokietka wydany dla wsi Rykoszyn in districtu civitatis nostrae Chancin). Chęciński ośrodek górniczy mógł funkcjonować od przełomu XIII–XIV w. do około 1660 r. (potop szwedzki), pod koniec z mniejszym natężeniem eksploracji. Według geologów w początkowym okresie wydobycia (górnictwa) głównym kruszcem nie była miedź i ołów, lecz domieszki srebra towarzyszące w niewielkich ilościach tym rudom, a dopiero później zwrócono się ku metalom kolorowym. Wydobycie odbywało się poprzez szyby eksploatacyjne oraz metodą wykopania podłużnego rowu, przekopu po stoku wzgórza. Wzdłuż niego zapewne budowano poziome chodniki kopalniane (sztolnie). Taki przekop czytelny jest na północnym zboczu Góry Zamkowej, który ciągnie się od ruin zamku aż do kościoła parafialnego. Mistyka góry-kopalni kształtowała zachowania religijne górników, które można odnaleźć w mitologii i historycznej literaturze górniczej. Brak jest źródeł historycznych potwierdzających obecność królowej Bony na zamku w Chęcinach, pomimo tego do dziś „duch Bony” wędruje po zamkowych murach. Legenda ta to najbardziej znane podanie w odbiorze społecznym. W mitologii większości kultur, bez względu na czas i miejsce, panuje przekonanie, iż minerały należą do sakralnej Matki-Ziemi, a rudy dojrzewają w jej wnętrzu niczym embriony. Górnicy kopiący rudy naruszają naturalny proces okresu prenatalnego, pomagają matce (ziemi), „aby porodziła wcześniej”, zaś hutnik i kowal, „panowie ognia”, pozwalają na transmisję w inny stan „embriona” przez doskonalenie „uduchowionej” materii. Legenda o królowej Bonie staje się swoistą mimesis górniczej „Damy” jako spersonifikowane zjawisko przyrodnicze. Myślenie mityczne, obrazowe w swej istocie, charakteryzuje się właściwą sobie metaforycznością. Mit stale skrywa swe znaczenie – nie ma mitu bez metafory. Miasto cieszyło się szczególną opieką króla Kazimierza Wielkiego, albowiem jemu przypisuje się fundację kościoła farnego pod wezwaniem św. Bartłomieja i św. Jadwigi oraz klasztoru franciszkanów. Zamek chęciński w swej najstarszej fazie spełniał funkcję zamku górniczego strzegącego regale królewskiego kopalnictwa kruszcowego. Analogicznie jak inne zamki górnicze w Europie Środkowo- wschodniej: Wieliczka, Olkusz – zamek Rabsztyn, Złotoryja – zamek Rokitnica, za czasów Wacława II – Kutna Hora, Zlaté Hory – zamek Edelštein i Leuchenstein, dalej Kremnica, Bańska Bystrzyca. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 21.07.2025 • ACCEPTED 25.07.2025 Funding Information: Not applicable Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: W.G. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Oszustwo czy bieda? Średniowieczne pierścienie zaślubinowe legnickich Żydów
Pierścienie zaślubinowe znane są już od czasów starożytnych. W imperium rzymskim przybierały one formę obrączki ozdobionej połączonymi w uścisku. W kulturze żydowskiej początkowo zaręczyny (kiddushin, erusin) – na których wręczano pierścień – i ślub (nissu’in) były odrębnymi ceremoniami, a dopiero od początków XIII w. przekazanie pierścienia pannie młodej staje się integralną częścią ceremonii ślubnych. Według Halachy pierścień taki musiał być wykonany wyłącznie z czystego złota. Jednakże w praktyce używano także biżuterii wykonanej ze srebra i pozłacanej oraz miedzianej. Pierścienie zaślubinowe mogły mieć formę zwykłej obrączki i w takich przypadkach niemożliwa jest ich identyfikacja w materiale zabytkowym. Jedyną cechą charakterystyczną zanotowaną w źródłach pisanych jest obecność wygrawerowanego na nich napisu MAZAL TOV. Napis MAZAL TOV to nie tylko życzenia szczęścia, ale i wiara, że użycie pierścienia zapewni udany związek. Jak do tej pory znamy tylko trzy bezspornie średniowieczne pierścienie z takim napisem – z Weissenfels, Colmar i Erfurtu, wchodzące w skład skarbów ukrytych w trakcie epidemii dżumy w połowie wieku XIV. Wszystkie mają koronę w kształcie miniaturowego budynku. Symbolizuje on nie tylko budowę nowego domu młodej pary, lecz także – o ile nie przede wszystkim – świątynię Salomona lub też Drugą Świątynię zburzoną przez Tytusa i nadzieję na jej odbudowę w przyszłości. Dwa pierścienie legnickie odkryto w trakcie badań archeologiczno-architektonicznych prowadzonych w latach 2021–2022 w kwartale zabudowy ograniczonym ul. Grodzką, Szpitalną i Nową oraz budynkiem Galerii Piastowskiej. Jeden z nich nosi napis MAZAL TOV, zaś drugi ma koronę w kształcie świątyni Salomona, a oba wykonane są z mosiądzu. W tradycji żydowskiej możliwym było wręczenie oblubienicy srebrnego lecz pozłacanego, a także i miedzianego pierścienia jako symbolu zawarcia małżeństwa. Jednakże aby małżeństwo było ważne, pan młody powinien powiadomić oblubienicę, z jakiego surowca pierścień jest wykonany. Gdy panna młoda nie była świadoma rzeczywistej wartości pierścienia, małżeństwo było nieważne. Surowiec jedynie imitujący złoto wykorzystany do wykonania legnickich pierścieni sugeruje, iż przeznaczone one były dla uboższych warstw żydowskiej społeczności. Nie należy jednakże wykluczać możliwości wykorzystania ich w celu dokonania oszustwa. Nawet dziś, po upływie prawie sześciuset lat od zdeponowania, lśnią one złotym blaskiem, sugerując, iż wykonane zostały właśnie z tego szlachetnego surowca. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 15.07.2025 • ACCEPTED 15.08.2025 Funding Information: Pracownia „ARCHEOLOGIA B.C.”, Wrocław; Pracownia „VERBA”, Legnica; Adam Mickiewicz University in Poznań Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: CB 34%, WŁ 33%, JM 33% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Z militarnej przeszłości zamku w Krzepicach. Wybrane aspekty
Zamek w Krzepicach został wzniesiony z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego przy nadgranicznej przeprawie przez Liswartę. O jego średniowiecznej formie zabudowy niewiele można powiedzieć, na co wpływ ma przede wszystkim niewielki stopień rozpoznania archeologicznego założenia. Zamek w Krzepicach pełnił ważną rolę na pograniczu Śląska, Wielkopolski i Małopolski. Jego istotnej roli militarnej dowodzą zachowane, począwszy od XVI w., spisy wyposażenia w broń palną. W średniowieczu zamek ten dowodnie tylko raz stał się obiektem oblężenia – miało to związek z konfliktem pomiędzy Królestwem Polskim i dzierżącym ziemię wieluńską Władysławem Opolczykiem w 1391 r. Zapewne to po tych działaniach pozostał zbiór kul znajdujących się w różnych punktach miasta. Łączenie opisanego zbioru kul z wydarzeniami 1391 r. uprawdopodabniają średniowieczne kroniki, Jan Długosz bowiem napisał, że oblężenie Krzepic było raczej krótkie i zamek szybko się poddał. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 29.06.2025 • ACCEPTED 09.09.2025 Funding Information: Arch-Tech sp. zo.o., Łódź; Arch-Tech sp. zo.o., Łódź; University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: PC 25%, WD 25%, RH 25%, PS 25% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Problem umocnień obronnych Oświęcimia w wyniku badań archeologicznych przeprowadzonych w 2023 i 2024 r.
Oświęcim pojawia się po raz pierwszy w źródłach historycznych w 1179 r. W 1284 r. wymieniono wójta, co może oznaczać, iż Oświęcim posiadał już prawa miejskie. Rozwój ośrodka przyspieszył jego awans na stolicę księcia Władysława w 1316 r., po podziale dominium cieszyńskiego. Badacze przypuszczają, iż Oświęcim mógł być otoczony murami obronnymi. Przekazy są nieliczne i enigmatyczne. Ustanowiony specjalny podatek czopowy w 1563 r. przeznaczyć miały władze miasta na ukończenie murowanego obwodu. Prace trwały jeszcze w 1572 r. Według mapy z 1563 r. Ducatus Oswieczensis et Zatoriensis Oświęcim otaczały mury i wyższe od nich baszty, a w budynkach bramnych nad przejazdem mieściły się jednoizbowe pomieszczenia. Relikty murowanych umocnień nie zostały dotychczasowo odkryte, za to w kilku miejscach natrafiono na fragmenty fosy miejskiej. Miała ona mieć około 6 m szerokości i 1,5 m głębokości. Według hipotetycznej rekonstrukcji przebiegu obwodu obronnego A. Przybyloka należałoby ich się spodziewać wzdłuż ul. Sienkiewicza, poza terenem „naszej” inwestycji. Badacz ten sugerował, iż przy budowie fosy, aby zminimalizować nakład prac ziemnych, wykorzystano w różnych ośrodkach miejskich Górnego Śląska naturalne cieki i skarpy, w tym również prawdopodobnie i w Oświęcimiu. Po badaniach archeologicznych nasuwają się dwa pytania. Pierwsze – jaką faktycznie powierzchnię zajmowało średniowieczne miasto. Fosa była nie tylko obiektem obronnym, ale jednocześnie granicą miasta, gdzie obowiązywały odrębne prawa niż na obszarze pozamiejskim, który zapewne wykorzystywano pod rolnictwo lub ogrodnictwo czy hodowlę. Podziały te, nawet po zasypaniu fosy, nadal obowiązywały, o czym świadczy ścieżka czy też uliczka zaznaczona na planach z 1845 i 1884 r. Drugie – czy Oświęcim posiadał pełny murowany obwód obronny. Miasto usytuowane jest na wzgórzu, o znacznym, nawet powyżej 10 m przewyższeniu w stosunku do otaczającego terenu. Być może umocnienia obronne ograniczono tylko do przejazdów bramnych. Prawdopodobnie fosa i przewyższenie wystarczyły do zabezpieczenia mieszkańców. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED15.07.2025 • ACCEPTED21.07.2025 Funding Information: Not applicable Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: JT 50%, PT 50% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Patryca z herbem Godziemba z poznańskiego przedmieścia Święty Wojciech
Od swojego zarania przedmieście Święty Wojciech, położone na północ od miejskich murów, w widłach dwóch niewielkich cieków – Rudnika (Bogdanki) i Wierzbaka, lewobrzeżnych dopływów Warty, pełniło niezmiernie ważną rolę w systemie gospodarczym lokacyjnego Poznania. Tutaj, korzystając z wydajnych cieków wodnych i bogatych złóż gliny, stawiano młyny i folusze, zakładano warsztaty płóciennicze, a nade wszystko zajmowano się wytwórczością ceramiczną. W 1993 r., niemalże w centrum dawnego przedmieścia, u zbiegu ulic Św. Wojciech i Podgórze, natrafiono na relikty kaflarni z drugiej połowy XVI w. Kilkanaście lat później w jednym z sondaży założonym na zapleczu tegoż warsztatu zarejestrowano gliniane fragmenty renesansowej formy kaflarskiej – patrycy, ozdobionej tarczą z herbem Godziemba, podtrzymywaną przez młodego mężczyznę, tzw. trzymacza. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 24.07.2025 • ACCEPTED 11.08.2025 Funding Information: University of Lodz / Not applicable Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: JP 50%, PW 50% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Zaopatrzenie w wodę na późnośredniowiecznym obiekcie typu motte. Uwagi na temat odkrycia studni na terenie dworu typu motte w Ciochowicach na Górnym Śląsku
W trakcie badań późnośredniowiecznych obiektów typu motte na terenie Europy niezwykle rzadko odkrywane są urządzenia, których zadaniem było dostarczanie wody na potrzeby użytkowe ich mieszkańców. Niewątpliwie łatwy dostęp do ujęcia lub źródła wody był istotny zarówno dla zaspokojenia codziennych potrzeb mieszkańców, jak i dla stabilnego funkcjonowania gospodarczego każdej siedziby rycerskiej. W otoczeniu średniowiecznego dworu rycerskiego w Ciochowicach na Górnym Śląsku, w trakcie badań archeologicznych przeprowadzonych w 2021 r., natrafiono na relikty studni. Celem niniejszego artykułu było omówienie tego rzadkiego i cennego znaleziska w kontekście innych odkryć tego typu w Europie. W trakcie badań ustalono, że szkielet cembrowiny studni ciochowickiej stanowiły półokrąglaki sosnowe, na końcach zaciosane na obłap, z ostatkami, na tzw. jaskółczy ogon. Próby drewna pobrane z elementów drewnianych poddano badaniom chronologicznym metodą 14C i dendrochronologii. Wykazały one, że obiekt pochodzi z XV w. We wnętrzu i bezpośredniej bliskości studni odkryto szereg przedmiotów związanych z jej codziennym użytkowaniem, m.in. żelazną nabierkę, relikty obręczy wiadra czy ułamki naczyń ceramicznych. RECEIVED17.03.2025 • VERIFIED12.06.2025 • ACCEPTED01.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: R.Z. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Plastyka figuralna kultury łużyckiej ze stanowiska nr 9 w Markowicach, gm. Strzelno, woj. kujawsko-pomorskie
Artykuł przedstawia analizę zabytków plastyki figuralnej kultury łużyckiej odkrytych na stanowisku nr 9 w Markowicach w gminie Strzelno w województwie kujawsko-pomorskim podczas badań ratowniczych prowadzonych w latach 2014–2015. Wśród licznego materiału ceramicznego wyróżniono fragmenty naczyń zdobione motywami dendromorficznymi, zoomorficznymi i antropomorficznymi oraz dwa unikatowe przedstawienia figuralne wykonane z gliny. Szczególną uwagę zwracają schematyczne wyobrażenia ptaków, które dotychczas nie były znane w ornamentyce naczyń kultury łużyckiej, a także realistyczne przedstawienie ludzkiej stopy, stanowiące rzadkość w tym kręgu kulturowym. Wyniki badań z Markowic dostarczają cennego materiału porównawczego i poszerzają wiedzę o zróżnicowaniu oraz funkcjach plastyki figuralnej ludności kultury łużyckiej. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 29.06.2025 • ACCEPTED 21.07.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: MB 50%, PZ 50% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Polsko-koreańska współpraca naukowa w świetle programów międzynarodowych Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego
Współpraca Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego z archeologami z Korei Południowej nawiązana została w 2000 r. Jej inicjatorami byli studenci, którzy jednocześnie działali w Towarzystwie Przyjaciół Narodu Koreańskiego. Zainteresowanie tym krajem wiązało się z chęcią bliższego poznania najstarszego osadnictwa na terenie Azji Południowo- Wschodniej. Inicjatywę studentów poparł ówczesny dyrektor Instytutu – prof. dr hab. Lech Kajzer. Powierzył on organizację tej współpracy Zakładowi Epoki Kamienia ze względu na zainteresowania studentów – jej inicjatorów – właśnie tą epoką. Dzięki pomocy Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Seulu oraz Ambasady Republiki Korei w Warszawie wniosek studentów został wysłany do uczelni koreańskich. Pozytywna odpowiedź przyszła z Chungbuk National University. Od roku 2001 głównym forum współpracy polsko-koreańskiej stały się konferencje z cyklu „Suyanggae and Her Neighbours”. Wymieniony cykl konferencji międzynarodowych powołał prof. Lee Yung-jo w roku 1996. Nazwa konferencji nawiązuje do pracowni paleolitycznych odkrytych w miejscowości Suyanggae położonej w centralnej części Półwyspu Koreańskiego, w dolinie południowej rzeki Han. Udział w wymienionych konferencjach pozwolił nam na zaprezentowanie wyników badań nad epoką kamienia prowadzonych w naszym Instytucie. Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego zorganizował dwie konferencje z omawianego cyklu, pierwsza odbyła się w roku 2006, a druga – w roku 2014. RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 29.06.2025 • ACCEPTED 04.09.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: L.D. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego
45 lat „Acta Universitatis Lodziensis Folia Archaeologica”
RECEIVED 31.07.2025 • VERIFIED 03.08.2025 • ACCEPTED 03.08.2025 Funding Information: University of Lodz Conflicts of interests: None Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. The percentage share of the author in the preparation of the work is: A.A. 100% Declaration regarding the use of GAI tools: not used
Analiza obuwia dziecięcego z krypt w kościele w Radzyniu Podlaskim (XVIII–XIX w., Polska Wschodnia)
Omawiane w pracy relikty obuwia skórzanego odkryto podczas eksploracji nowożytnych (XVIII–XIX w.) pochówków w kryptach kościoła pod wezwaniem Św. Trójcy w Radzyniu Podlaskim. Dobrze zachowane buty razem ze szczątkami kostnymi i tekstyliami znaleziono w dwóch pochówkach należących do dzieci. Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością zmarłe dzieci należały do klasy szlacheckiej. Jedno dziecko zmarło w wieku późnoniemowlęcym (obuwie A). Jego tożsamości nie udało się ustalić. Szczątki drugiego (obuwie B) najpewniej należały do Zofii Załozieckiej, która zmarła w wieku 3 lat. Nasze analizy skupiały się głównie na rozmiarze, kształcie, strukturze, konstrukcji i wykończeniu odkrytego obuwia. Staraliśmy się także szczegółowo opisać i zinterpretować widoczne ślady użytkowania butów, które odkryliśmy na zachowanych fragmentach. Analizowane buty mają stosunkowo prostą konstrukcję, ale zostały starannie wykonane, zgodnie ze sztuką rzemieślniczą, z wysokiej jakości materiału – dwóch różnych skór – grubszej (prawdopodobnie bydlęcej), użytej na podeszwę i delikatniejszej, cieńszej (skóra cielęca), z której wykonano przyszwy i cholewki. Konstrukcja mogła stanowić kompromis pomiędzy walorami użytkowymi (trwałość i ochrona stopy) a komfortem ich noszenia. Badane fragmenty obuwia nie zostały stworzone z myślą o dostosowaniu buta do asymetrii anatomicznej i funkcjonalnej lewej i prawej stopy oraz biomechaniki. Względy ergonomiczne stały na niskim poziomie, a buty stanowiły praktycznie tylko ozdobę i ochronę przed przypadkowymi urazami. Badane obuwie musiało być noszone dość często lub długo. Świadczą o tym zgniecenia skóry, fałdy i pęknięcia, przetarcia i wybrzuszenia podeszwy, a także rozciągnięcia i deformacje widoczne na cholewkach i przyszwach. Układ i rozmieszczenie uszkodzeń wskazują, że ich noszenie mogło być jednak zlateralizowane. Intensywne ślady użytkowania (zwłaszcza butów „A”) wskazują także, że mogło je nosić nie tylko jedno dziecko, ale dziedziczyło je młodsze po starszym. Zmarłe dzieci mogły zostać wyposażone w mniej wartościowe na skutek znacznego zużycia przedmioty, co byłoby cechą znaną również z innych pochówków, w tym osób dorosłych świeckich i duchownych, którą można byłoby łączyć z szeroko pojętą „ekonomiką śmierci”. Uważamy, że rezultaty naszych badań pozwolą wzbogacić wiedzę na temat kultury funeralnej dawnych elit, jak również będą przyczynkiem do lepszego zrozumienia przebiegu dzieciństwa w okresie XVIII i XIX w.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Wyrób tekstylny z cmentarzysku kultury łużyckiej w Dąbrowie, pow. wieluński
Wykopaliska z roku 2023 przeprowadzone na cmentarzysku ludności kultury łużyckiej w Dąbrowie stan. 2, pow. wieluński przyczyniły się do odkrycia bezpopielnicowego pochówku ciałopalnego nr 24. Datowany na okres halsztacki grób zawierał przepalone kości ludzkie, fragmenty ceramiki z różnych naczyń oraz przedmioty metalowe wykazujące cechy przepalenia w ogniu. Wśród wyrobów metalowych wystąpił fragment blaszki żelaznej, na powierzchni której zachowały się zmineralizowane szczątki tkaniny. Analiza technologiczna wykazała, iż mamy tu do czynienia z tkaniną o bardzo wysokiej jakości, w której zastosowano cienką przędzę i splot rypsu o wysokiej gęstości. W dorzeczu Wisły i Odry żadna z odkrytych dotychczas tkanin nie charakteryzowała się podobnymi parametrami. Zbliżone cechy wykazywały natomiast znaleziska pochodzące z kręgu kultury halsztackiej czy obszaru Skandynawii. Wyrób ten stanowić może import, choć nie można jednoznacznie wykluczyć jego produkcji w lokalnym warsztacie tkackim.
Miasto Orik w pismach starożytnych autorów i zapisach archeologicznych
Starożytne iliryjskie miasto portowe Orikum, położone obecnie w Albanii, było ważnym ośrodkiem morskim i kulturalnym w regionie Adriatyku. Niniejszy artykuł to wszechstronna analiza dostępnych starożytnych źródeł pisanych dotyczących Orikum, śledząca jego ewolucję od V w. p.n.e. do późnego antyku. Badanie tych źródeł jest kluczowe dla rekonstrukcji historii i topografii Orikum, których nie można w pełni odtworzyć wyłącznie na podstawie danych archeologicznych. Głównym celem studium jest systematyczne identyfikowanie, zbieranie i analizowanie każdej wzmianki o Orikum w starożytnych tekstach, w tym w pracach Herodota, Pseudo-Skylaksa, Strabona i Tytusa Liwiusza. Dla uzyskania precyzyjnych i obiektywnych wniosków zastosowano rygorystyczną metodologię, obejmującą krytykę źródeł, analizę porównawczą oraz korelację z danymi archeologicznymi. Badanie dostarcza cennych informacji na temat ewolucji funkcji i statusu Orikum na przestrzeni czasu, jego fortyfikacji, działalności gospodarczej, obiektów religijnych i innych aspektów jego funkcjonowania. Pozwala śledzić, jak rozwijała się wiedza starożytnych geografów na temat tego przygranicznego miasta oraz jak przedstawiali je autorzy grecko-rzymscy w swoich narracjach. Najbardziej innowacyjnym wkładem studium jest pierwsze kompleksowe zbadanie całego zbioru źródeł pisanych dotyczących Orikum. Ta synteza umożliwia głębszą rekonstrukcję tego ważnego ośrodka nad Adriatykiem. Wyniki te zwiększają zrozumienie starożytnej Ilirii i złożonych dynamik jej hellenizacji, niosąc korzyści dla pokrewnych badań i edukacji. Ogólnie rzecz biorąc, poprzez systematyczne zbieranie i krytyczną analizę dostępnych starożytnych źródeł, to badanie oferuje wielowarstwowy portret Orikum jako strategicznej greckiej kolonii, iliryjskiej twierdzy, morskiego centrum handlowego i wielokulturowego ośrodka nad Adriatykiem.
Użytkowanie roślin przez rolników kultury pucharów lejkowatych w Polsce. Nowe archeobotaniczne dane pozyskane z odcisków w ceramice i polepie
W artykule zawarto wyniki analiz archeobotanicznych makroskopowych szczątków roślin zachowanych zarówno w formie spalonej, jak i jako odciski w ceramice i polepie. Celem badań jest dalsze rozbudowywanie bazy danych do zagadnienia gospodarki roślinami w dobie KPL. Artykuł zawiera dane z ziemi chełmińskiej, zwłaszcza istotne są niepublikowane wyniki odnoszące się kompleksu stanowisk w Kałdus (stan. 1–4). Ponadto przywołujemy wyniki badań z Małe Czyste, które ukazały się w trudno dostępnej monografii i dotyczą grobów ludności KPL. Artykuł zawiera również niepublikowane wyniki badań z rejonu Kujaw ze stanowiska 13 w Sławęcinku oraz z regionu Górnego Śląska dla stanowiska w Kietrz. W sumie przebadano 218 fragmentów polepy oraz 33 kawałki ceramiki, z których prawie każdy podsiadał przynajmniej jeden z rodzajów materiałów, tj. odciski bądź spalone szczątki roślin. Najczęściej zaobserwowanymi oznaczeniami były odciski fragmentów plew oplewionych pszenic (Triticum monococcum/dicoccon/spelta), a także rozdrobnionych fragmentów źdźbeł i/lub liści nieokreślonych gatunków zbóż lub traw dzikich (Cerealia/Poaceae indet.), tzw. sieczki. Dodatkowo zaobserwowano pokruszone fragmenty kości oraz mikroskopowe fragmenty spalonych kawałków drewna, które pozwalają przypuszczać, że społeczności kultury pucharów lejkowatych używały różnych dostępnych materiałów do schudzania masy ceramicznej.
Mezolityczne kultury w Ustyurcie i Kizilkum
W artykule podjęto analizę historii badań archeologicznych zabytków z okresu mezolitu w Ustyurcie i Kizilkum oraz możliwości nowych interpretacji istniejących materiałów archeologicznych, a także podniesienia poziomu badań okresu mezolitu w Uzbekistanie.
Przejaw tradycji, nonkonformizmu czy kalkulacji? O reliktach pieca z dworu na kopcu w Rudzińcu
W 2022 r. przeprowadzono weryfikacyjne badania archeologiczne w Rudzińcu na Górnym Śląsku, których celem było potwierdzenie istnienia we wsi reliktów dworu na kopcu z późnego średniowiecza. W wyniku badań archeologicznych ustalono, że w obrębie kopca będącego przedmiotem badań zachowały się pozostałości murowanego budynku dworskiego, wzniesionego najpewniej u schyłku XVI lub w pierwszej połowie XVII w. na miejscu starszego założenia dworskiego. W wypełnisku odkrytej piwnicy dworu odkryto również pozostałości kafli piecowych o cechach późnogotyckich i renesansowych, które świadczyć mogą o użyciu elementów starszego pieca do wyposażenia wnętrza nowszego, w pełni nowożytnego budynku. W artykule rozważane są potencjalne powody, które mogły doprowadzić do takiego wtórnego wykorzystania części urządzenia grzewczego.
Nowe – stare zabytki. Pozostałości tekstyliów z metalowych elementów stroju z cmentarzyska w Odrach, czyli „archeologia magazynowa”
Celem niniejszego artykułu jest analiza kilku, jak dotychczas niepublikowanych, tekstyliów ze stanowiska w Odrach, pow. Chojnice, woj. pomorskie. Tkaniny z tytułowego cmentarzyska były już częściowo analizowane, jednak omawiane w niniejszym tekście zabytki tekstylne nie były dotąd badane i publikowane. Analizie poddano materiały tekstylne z pięciu obiektów – płaskich grobów szkieletowych oznaczonych stelami. Zaprezentowano jedynie metalowe elementy stroju, na których znalazły się tkaniny będące głównym przedmiotem przedkładanego tekstu. Prezentowane zabytki tekstylne zachowały się na trzech sprzączkach do pasa oraz dwóch zapinkach. W przebadanym zespole włókienniczym z cmentarzyska w Odrach wyróżniono dziesięć fragmentów tekstylnych, na które składa się pięć tkanin wełnianych (9 fragm.) i jedna tkanina lniana. Spośród tkanin wełnianych wyodrębniono wyroby trzech typów: 1, 7 i 8, które należą do I i II gatunku. Zaprezentowane wyroby włókiennicze należą do typowych tekstyliów użytkowanych przez ludność kultury wielbarskiej. Wskazują na to analogiczne znaleziska znane z cmentarzysk położonych we wszystkich strefach osadniczych wyodrębnionych dla tejże kultury. Wszystkie sprzączki charakteryzują się dwudzielną konstrukcją oraz ramą D-kształtną. Obie zapinki, na których przetrwały zabytki tekstylne, to fibule zachowane fragmentarycznie. Przedmioty metalowe stanowią podstawę datowania tekstyliów, które można zatem wiązać z końcowym etapem użytkowania cmentarzyska w Odrach, czyli z fazami C1a i C1b.
Zagadka przedrzymskiej epoki żelaza na Śląsku. Osada przy ulicy Granicznej we Wrocławiu
Jesienią 2004 r. przeprowadzono ratownicze badania archeologiczne na działce przy ul. Granicznej 4a na wrocławskim Muchoborze Wielkim. Na obszarze 2 ha odkryto pozostałości wielokulturowej osady, na której jedna z faz pochodzi z młodszego okresu przedrzymskiego. Zbiór zabytków ruchomych z tego okresu obejmuje przede wszystkim fragmenty naczyń ceramicznych, ale także dobrze zachowaną zapinkę typu Mötschwil, kości zwierzęce i polepę. Wśród zbadanych obiektów młodszoprzedrzymskich znalazły się jamy, dołki posłupowe i budynki zagłębione w ziemię. Wykopaliska przyniosły także odkrycie budynku słupowego i studni. Choć obie struktury można datować na epokę żelaza, ich dokładna chronologia pozostaje niejasna. Osada z młodszego okresu przedrzymskiego na Muchoborze Wielkim to kolejne osiedle w dorzeczu Ślęzy, które datować można na najwcześniejszy horyzont młodszego okresu przedrzymskiego. Osady te wypełniają chronologiczną lukę między zanikiem dolnośląskiego osadnictwa lateńskiego i najwcześniejszymi znaleziskami w klasycznym stylu przeworskim.