Dwór w Makowiskach – historia ze szczęśliwym zakończeniem?

Krzysztof Stefański

doi:10.18778/0208-6034.40.05

Autor

Krzysztof Stefański Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Historii Architektury https://orcid.org/0000-0002-9686-7463

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.40.05

Słowa kluczowe:

architektura polska, dwór polski, ochrona zabytków, Makowiska

Abstrakt

Mimo wielkich strat, jakie przyniósł wiek XX, z dwoma niszczycielskimi wojnami i przemianami społeczno-politycznymi, na historycznych ziemiach polskich przetrwało kilka tysięcy obiektów typu „dwór polski”. Znaleźć wśród nich możemy budowle o dużych wartościach artystycznych i historycznych, odnotowywane w literaturze, ale też budowle skromne, pozbawione większych walorów architektonicznych, o których historii często niewiele wiemy. Zawsze jednak dwór stanowił ważny element wiejskiego pejzażu, będąc świadectwem przeszłości i istotnym elementem kulturowego dziedzictwa danego terenu. Współczesny stan zachowania tych budowli jest zróżnicowany. Obok pozytywnych przykładów renowacji i dbałości o zabytkowe budowle, mamy też liczne przykłady dworów, których kondycja budzi niepokój, a dalsze trwanie niekiedy jest zagrożone. Do tego typu negatywnych przykładów należał do niedawna dwór w Makowiskach, choć wydaje się że w tym wypadku sytuacja zdecydowanie zmieniła się na lepsze.

Dwór jako wiejska siedziba szlachecka był charakterystycznym elementem krajobrazu polskiej wsi aż do początku XX w. Obiekt w Makowiskach powstał w połowie XIX w. lub krótko po połowie tego stulecia. Prezentuje formy stosunkowo skromne, ale znamienne dla tego okresu.

Dwór w Makowiskach stanowi przykład skromnej w skali i zastosowanych środkach artystycznych siedziby ziemiańskiej z epoki historyzmu, typowej dla obszarów, gdzie dominowała drobna własność ziemiańska. Wyraziste formy neorenesansowe, w których dostrzegamy wpływ rozwiązań propagowanych przez głównych twórców tej epoki, czynią go obiektem bardzo charakterystycznym dla prowincjonalnego budownictwa dworskiego ziem centralnej Polski o znaczących walorach architektonicznych.

RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 21.07.2025 • ACCEPTED 27.07.2025

Funding Information: University of Lodz

Conflicts of interests: None 

Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. 

The percentage share of the author in the preparation of the work is:  K.S. 100%

Declaration regarding the use of GAI tools: not used

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Kartograficzny, sygn. 272–6.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Zbiór Kartograficzny, sygn. 129, 141, 141a.

Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Łodzi – materiały dotyczące dawnego dworu w Makowiskach.

Dwór polski w XIX wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe, t. I–VIII, red. naukowa J. Baranowski, T.S. Jaroszewski, L. Kajzer, Kielce 1992–2005.

Dwór. Ponowoczesne przygody idei i formy, red. P. Cichoń, S. Latocha, Łódź 2016.

Historia – konserwacja – rewitalizacja. Funkcjonowanie rezydencji regionu łódzkiego w kontekście doświadczeń europejskich. Prace dedykowane pamięci Profesora Leszka Kajzera, red. T. Bernatowicz, P. Gryglewski, K. Stefański, Łódź 2016.

Idźkowski A., Plany budowli obejmujące rozmaite rodzaje domów, mieszkań wiejskich różnej wielkości…, Warszawa 1843.

Jaroszewski T.S., Architektura doby Oświecenia w Polsce. Nurty i odmiany, red. W. Jaworska, J. Pietrusiński, Wrocław 1971 (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Studia z Historii Sztuki, 13).

Jaroszewski T.S., Od klasycyzmu do nowoczesności. O architekturze polskiej XVIII, XIX i XX wieku, Warszawa 1996.

Jaroszewski T.S., Siedziby ziemiańskie w Polsce od schyłku XVIII wieku do roku 1914. Przegląd najważniejszych koncepcji, [w:] Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich udział w życiu narodu, red. T. Chrzanowski, Kraków 1995, s. 143–167.

Joannis de Lasco [ Jan Łaski], Liber beneficiorum Archidioecesis Gnesnensis, t. I, Gniezno 1880.

Kajzer L., Dwory w Polsce od średniowiecza do współczesności, Warszawa 2010.

Katalog kościołów i duchowieństwa diecezji częstochowskiej, red. ks. dr J. Związek, Częstochowa 1978.

Kozierowski S., Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. I, Poznań 1926.

Krakowski P., Teoretyczne podstawy architektury XIX w., Kraków 1979 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, 525, Prace z Historii Sztuki, 15).

Krakowski P., Wątki znaczeniowe w architekturze wieku XIX, Kraków 1973 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, 339, Prace z Historii Sztuki, 11).

Marconi H., Zbiór projektów architektonicznych…, zeszyty wydawane w Warszawie w latach 1838–1843.

Rydel M., Dwór – polska tożsamość, Poznań 2012.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V, Warszawa 1884.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. S. Kozakiewicz, Warszawa 1969.

Stefański K., Architektura XIX wieku na ziemiach polskich, Warszawa 2005.

Zajączkowski S., Zajączkowski S.M., Materiały do słownika geograficzno-historycznego dawnych ziem Łęczyckiej i Sieradzkiej do 1400 roku, cz. 1, (Abramowice-Mzurki), Łódź 1966.

Zaroszyc D., Wykaz właścicieli ziemskich dawnego województwa łódzkiego, Warszawa 1991.