Sztuka jako sposób odzyskiwania głosu. Romskość w narracji prac Małgorzaty Mirgi-Tas (analiza wystawy Wędrujące obrazy w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie)
DOI:
https://doi.org/10.18778/2300-1690.28.03Słowa kluczowe:
Romowie, narracje, tożsamość kolektywna, aktywizm, sztukaAbstrakt
Narracje obejmują wiele różnych form i można je snuć także za pośrednictwem sztuki. Przedmiotem analizy w artykule są prace Małgorzaty Mirgi-Tas zaprezentowane na wystawie Wędrujące obrazy w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie (od grudnia 2022 do marca 2023 roku). Problem badawczy dotyczy obrazu Romów i romskości konstruowanych w narracji prac artystki.
Romowie doświadczali w przeszłości uprzedmiotowienia, nie uobecnili się w historii powszechnej, a badania o nich były prowadzone przez etnografów i antropologów nieromskich. Również obraz Romów w sztuce malarskiej, zachowanej w zbiorach muzealnych, konstruowano za pośrednictwem „zewnętrznego spojrzenia”. Romowie doświadczali i doświadczają stygmatyzacji i dyskryminacji, które bazują na stereotypowym obrazie tej grupy, powielanym przez sztukę.
Sytuacja jednak się zmienia. Zainicjował swe działanie romski ruch polityczny, pojawili się romscy badacze, romskie instytucje, a na polu sztuki pozycje zajęli romscy artyści. Pozwala to odzyskiwać podmiotowość – mówić swoim głosem, współkształtować własny obraz wśród większości.
Istotne w powyżej zarysowanym kontekście są prace uznanej artystki, Małgorzaty Mirgi-Tas, pierwszej Romki reprezentującej państwo w pawilonie narodowym na Biennale Sztuki w Wenecji (w 2022 roku), która fundamentalnym tematem twórczości czyni (auto)biograficznie doświadczanie romskości.
W trakcie analizy narracji prac artystki, prezentowanych w MCK wyodrębniono następujące wątki: 1) rodziny, solidarności, wspólnoty (uobecniającej się w dwóch formach: romskich społeczności lokalnych i ponadnarodowej wspólnoty Olbrzymek); 2) aktywizmu na rzecz Romów; 3) romskiej przeszłości – odzyskania i upamiętnienia historii oraz romskich bohaterek i bohaterów. Nitki narracji wizualnej budują opowieść o romskości, Romach, wartościach kanonicznych, które traktować można jako składające się na ich zbiorową tożsamość.
Pobrania
Bibliografia
Acqui, F., Cristorori, R.P. (bd.) Museo Schifanoia. Museum Guide. Musei D’Arte Antica del Comune di Ferrara.
Acton, T. (2016). Od upadku Muru Berlińskiego do pierwszego Pawilonu Romskiego na weneckim Biennale – od świata Ágnes Daróczi do świata Daniela Bakera, Studia Romologica, 9/2016, 19–29.
Bafia, S. (2022). Małgorzata Mirga-Tas – artystka romskiego pochodzenia – będzie reprezentowała Polskę na 59. Międzynarodowej Wystawie Sztuk w Wenecji. Pobrane z: https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/malgorzata-mirga-tas-artystka-romskiego-pochodzenia-bedzie-reprezentowala-polske
Barthes, R. (1975). An introduction to the structural analysis of narrative, New Literary History, 6(2), 237–272. DOI: https://doi.org/10.2307/468419
Bartosz, A. (2004). Nie bój się Cygana. Na dara Romestar. Sejny: Pogranicze.
Burzyńska, A. (2004). Kariera narracji. O zwrocie narratywistycznym w humanistyce, Teksty Drugie 2004 1–2, 43–64.
Bokszański, Z. (2005). Tożsamości zbiorowe. Warszawa: PWN.
Chase, S. E.(2018). Narrative inquiry. Toward theoretical and methodological maturity. W: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), The SAGE Handbook of Qualitative Research. Fifth Edition (s. 546–560). London: Sage.
Chase, S.E. (2011). Narrative Inquiry. Still a Field in the Making. W: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), The SAGE Handbook of Qualitative Research (s. 421–434). Los Angeles, London, New Delhi, Singapore, Washington DC: Sage.
Czarniawska, B. (2010). The uses of narratology in social and policy studies, Critical Policy DOI: https://doi.org/10.1080/19460171003715002
Studies 4(1), 58–76.
Dębicki, M. (20220. Sąsiad na płótnie malowany. Edukacyjno-informacyjny wymiar wystawy „Ukraina. Wzajemne spojrzenia”, Kultura i Społeczeństwo 66(3), 47–64, DOI: 10.35757/KiS.2022.66.3.3 DOI: https://doi.org/10.35757/KiS.2022.66.3.3
Golka, M. (2008). Socjologia sztuki. Warszawa: Diffin.
Goodsell, T. (2005). Defending narrative: A virtue ethics approach to narrative sociology. Referat zaprezentowany podczas corocznego spotkania the American sociological association w Philadelphia, Stany Zjednoczone.
Fiałkowska, K., Garapich, M. P., Mirga-Wójtowicz, E. (2018). Krytyczna analiza naukowej
ciszy, czyli dlaczego Romowie migrują (z naszego pola widzenia), Kultura i Społeczeństwo 2, 39–67.
Fischer-Nebmaier, W. (2015). Introduction. space, narration, and the everyday. W: W. Fischer – Nebmaier, M. Berg, A. Christou (red.), Narrating the City. Histories, Space, and the Everyday (s. 1–55). New York–Oxford: Berghahn. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctt130h8nt
Gubrium, J.F., Holstein, J.A. (1998). Narrative practice and the coherence of personal stories, DOI: https://doi.org/10.1111/j.1533-8525.1998.tb02354.x
The Sociological Quarterly, 39(1), 163–187.
Halbwachs, M. (2008). Społeczne ramy pamięci. Warszawa: PWN.
Jenkins, R. (1996). Social Identity. London: Routledge.
Elkin, L. (2023). Textiles as a Form of Feminist Dissent, Frieze 241. Pobrano z: https://www.frieze.com/article/lauren-elkin-thread-of-dissent-241
Junghaus, T. (2013), Romska sztuka współczesna – rewolta podporządkowanych. W: Monika Weychert Waluszko (red.). Romano kher. O romskiej sztuce, estetyce i doświadczeniu (s. 39–45). Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.
Junghaus, T. (2014). Roma art: theory and practice, Acta Ethnographica Hungarica, 59 (1), 25–42, DOI: 10.1556/AEthn.59.2014.1.3 DOI: https://doi.org/10.1556/AEthn.59.2014.1.3
Junghaus, T. (2015), Wywiad z Timeą Junghaus. W: S. Kapralski, M. Kołaczek, J. Talewicz-Kwiatkowska (2015), Kierunek: przyszłość, 25 lat wolności a Romowie (s. 166–172). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kapralski, S. (2008). Romowie i Holokaust – rola doświadczenia zagłady w budowaniu współczesnej tożsamości romskiej, Studia Romologica 1, 143–172.
Kapralski, S. (2016). Sztuka-Romowie-Mobilizacja, Studia Romologica 9, 13–18.
Kapralski, S., Kołaczek, M., Talewicz-Kwiatkowska, J. (2015). Kierunek: przyszłość, 25 lat wolności a Romowie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Koschany, R. (2013). Semiotyka miasta: od lektury „tekstu” do interpretacji jako praktyki miejskiej, Studia Kulturoznawcze 1(3), 109–124.
Koschany, R. (2019). Miasto-palimpsest. Semiotyczna interpretacja Czerniowiec, Polonistyka. Innowacje 9, 65–82. DOI: https://doi.org/10.14746/pi.2019.9.5
Kulas, P. (2014). Narracja jako przedmiot badań oraz kategoria teoretyczna w naukach społecznych, Kultura i Społeczeństwo 58(4), 111–130.
Mach, Z. (2008). Tożsamość – pamięć – dziedzictwo. W: P. Czubik, Z. Mach (red.), Tożsamość galicyjska z perspektywy Polski i Ukrainy. Bielsko-Biała: Wyższa Szkoła Administracji w Bielsku-Białej.
Makaro, J. (2014). Pamięć o sąsiedztwie narodowym. Wokół wystawy „Obok. Polska-Niemcy. 1000 lat historii w sztuce, Przegląd Zachodni 2, 23–38.
Melchior, M. (1990). Społeczna tożsamość jednostki. Warszawa: PWN.
Mirga, J. (2009) Słownik Romsko-Polski. Tarnów: Romskie Stowarzyszenie Oświatowe Harangos.
Mirga-Kruszelnicka, A. (2022a). W pierwszej osobie, czyli sami o sobie, Herito 48, 21–39.
Mirga-Kruszelnicka, A. (2022b). Stwarzając historię. Twórczość Małgorzaty Mirgi-Tas w perspektywie makro i mikro. W: W. Szymański, N. Żak (red.), Wędrujące obrazy. Małgorzata Mirga-Tas (s. 15–21). Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Mirga-Kruszelnicka, A.(2022c), Mobilizing Romani Ethnicity Romani Political Activism in Argentina, Colombia, and Spain. Budapest–Vienna–New York: Central European University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9789633864500
Mirga-Tas, M. (2021). My feminism does not shout, but it tells stories: Małgorzata Mirga-Tas and Edis Galushi in conversation with Joanna Warsza. Pobrane z: https://eriac.org/my-feminism-does-not-shout-but-it-tells-stories-malgorzata-mirga-tas-and-edis-galushi-in-conversation-with-joanna-warsza/
Mirga-Tas, M., Lipczak A. (2018). Cały świat w małej Czarnej Górze. Pobrane z: https://przekroj.org/sztuka-opowiesci/caly-swiat-w-malej-czarnej-gorze/
Mirga-Tas, M., Kosiewski, P. (2021), Nie widzę siebie w czerni, Tygodnik Powszechny 39. Pobrane z: https://www.tygodnikpowszechny.pl/nie-widze-siebie-w-czerni-169061
Mouffe, Ch. (2007). Artistic Activism and Agonistic Spaces, Art&Research. A Journal of Ideas, Contexts and Methods Volume 1 No. 2, 1–5.
Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2024). Tożsamość indywidualna członków grup mniejszościowych w spisach powszechnych ludności. Rozważania teoretyczno-metodologiczne. W: S. Łodziński, K. Dolińska (red.), Mobilizacja etniczności. Mniejszościowe społeczności narodowe i etniczne w spisie powszechnym ludności i mieszkań w Polsce w 2021 roku (42–54). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Niedźwiecka-Iwańczak, N. (2013). Etniczny aspekt tożsamości Łużyczan. Kraków: NOMOS.
Pizzolattii, M. (2022). Embodied stories of mental illness treatment of a loved one. Coercion unveiled with body mapping, Rassegna Italiana di Sociologia Fascicolo 4, 905–931, doi: 10.1423/106249
Porczyński, D., Rozalska, A. (2021). Past Presencing in Local Museums: Remarks on the Use of Art in the Creation of Representations of a Locality, Przegląd Socjologii Jakościowej tom XVII nr 3, 142–162. DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.3.08
Rosner, K. (2006). Narracja, tożsamość i czas. Kraków: Nomos.
Rusca, E. (2020). Przeplatające się wątki. W: b.a. Małgorzata Mirga-Tas (21–34), Warszawa: Galeria Szydłowski.
Smith, A.D. (2009). Etniczne źródła narodów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Somers, M.R. (1994). The narrative constitution of identity: A relational and network approach, Theory and Society 23(5), 605–649. DOI: https://doi.org/10.1007/BF00992905
Szczepan A. (2022). Wspaniali ludzie ocalali z Zagłady. Nowohuccy Romowie w holokaustowych archiwach. W: W. Szymański, N. Żak (red.). Wędrujące obrazy. Małgorzata Mirga-Tas (s. 93–101). Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Szczepański, J. (1971). Odmiany czasu teraźniejszego. Warszawa: Książka i Wiedza.
Szymański W. (2023). Romowie i sztuka europejska. Historia wizerunku od stereotypu do autoportretu. Pobrane z: https://www.researchgate.net/publication/372554284_Romowie_i_sztuka_europejska_Historia_wizerunku_od_stereotypu_do_autoportretu
Szymański, W. (2022). Wędrując z Małgorzatą Mirgą-Tas. Sztuka jako dekolonializacja. W: N. Żak, W. Szymański (red.), Wędrujące obrazy. Małgorzata Mirga-Tas (s. 23–40). Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Stosunek Polaków do innych narodów (2024), Komunikat CBOS, oprac.
Talewicz, J. (2022). O złym Cyganie i dobrym misiu. Z Joanną Talewicz rozmawia Przemysław Witkowski, Herito 48, 4–19.
Warsza, J. (2022). Szwy są na wierzchu. O twórczości Małgorzaty Mirgi-Tas. W: J. Warsza, W. Szymański (red.), Przeczarowując świat. Małgorzata Mirga-Tas (s. 85–99), Warszawa-Berlin: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Archive Books, ERIAC.
Warsza, J. (2020). Materiał zwany życiem. Sztuka Małgorzaty Mirgi-Tas. W: b.a. Małgorzata Mirga-Tas (s. 5–20), Warszawa: Galeria Szydłowski.
Warsza J., Szymański, W. (2022). Wstęp. W: J. Warsza, W. Szymański (red.), Przeczarowując świat. Małgorzata Mirga-Tas (s. 13–19), Warszawa-Berlin: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Archive Books, ERIAC.
Weychert, M. (2022). Przeczarowując społeczność – popiół i diament. W: W. Szymański, N. Żak (red.), Wędrujące obrazy. Małgorzata Mirga-Tas (s. 81–90). Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Weychert-Waluszko, M. (2018). Kiedy Johann Trollmann była małą dziewczynką, czyli pierwsze romskie biennale, Studia Romologica 11/2018, 227–248.
Witkowski, M., Nowicka, E. (2025). Przeobrażenia stereotypów na temat Romów w perspektywie dwóch ostatnich dekad. Referat zaprezentowany podczas XIX Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego w Białymstoku.
Znaniecki, F. (1990). Współczesne narody. Socjologiczne studium ewolucji narodów. Warszawa: PWN.
N. Żak, W. Szymański (red.) (2022). Wędrujące obrazy. Małgorzata Mirga-Tas. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Żak, N., (2022). Miejsce, z którego widać więcej. W: N. Żak, W. Szymański (red.), Wędrujące obrazy. Małgorzata Mirga-Tas (s. 51–63). Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
