Depopulacja i demograficzne następstwa tego procesu w makroregionie wschodnim Polski w drugiej dekadzie XXI wieku
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-3180.33.03Słowa kluczowe:
depopulacja, proces starzenia się populacji, makroregion wschodni, województwa lubelskie, podkarpackie i podlaskieAbstrakt
Makroregion wschodni, tworzony przez województwa lubelskie, podkarpackie i podlaskie, doświadcza corocznego ubytku rzeczywistego populacji od 1999 r. Jest to obszar mało atrakcyjny osiedleńczo (wspomniane jednostki administracyjne od ponad dwóch dekad odznaczają się ujemnym saldem migracji, a w lubelskim i podlaskim obserwowany jest również ubytek naturalny ludności). Makroregion ten cechuje się znacznym wewnątrzregionalnym zróżnicowaniem, zarówno pod względem natężenia ubytku ludności, jak i zaawansowania starości demograficznej.
Podstawowy cel opracowania stanowiła analiza natężenia procesu depopulacji w województwach, powiatach i gminach makroregionu wschodniego, w tym identyfikacja tych jednostek administracyjnych, które w drugiej dekadzie bieżącego stulecia doświadczały corocznego ubytku ludności. Celem dodatkowym była ocena zaawansowania starości demograficznej i postępu tego procesu w gminach depopulacyjnych. W badaniu zastosowano indeksy dynamiki, wskaźniki natężenia oraz wskaźniki struktury. Podstawę analiz stanowiły dane statystyczne GUS.
Uzyskane wyniki wykazały, że w drugiej dekadzie XXI w. najmniej korzystną sytuacją demograficzną charakteryzowały się gminy (głównie wiejskie) położone w obrębie województw lubelskiego i podlaskiego doświadczające długotrwałej depopulacji.
Pobrania
Bibliografia
Abramowska-Kmon A., 2011, O nowych miarach zaawansowania procesu starzenia się ludności, „Studia Demograficzne”, 159(1): 3–22.
Bański J., 2008, Problemy demograficzne obszarów wiejskich, „Studia i Raporty IUNG – PIB”, 12: 93–102, https://doi.org/10.26114/sir.iung.2008.12.08
Bański J., Wesołowska M., Łoboda K., 2020, Wsie zanikające – identyfikacja i analiza wybranych cech społeczno-ekonomicznych, „Przegląd Geograficzny”, 92(2): 175–189, https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.2.1 DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2020.2.1
Celińska-Janowicz D., Miszczuk A., Płoszaj A., Smętkowski M., 2010, Aktualne problemy demograficzne regionu Polski wschodniej, Raporty i Analizy EuroReg, 5, Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych EUROREG, Warszawa.
Cienkosz E., 2020, Demograficzny aspekt kurczenia się polskich miast, „Urban Development Issues”, 67: 45–56, https://doi.org/10.2478/udi-2020-0033 DOI: https://doi.org/10.2478/udi-2020-0033
Długosz Z., 1998, Próba określenia zmian starości demograficznej Polski w ujęciu przestrzennym, „Wiadomości Statystyczne”, 43(3): 15–27.
Eberhardt P., 1989, Regiony wyludniające się w Polsce, „Prace Geograficzne”, 148, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Wrocław.
Eberhardt P., 2011, Problematyka demograficzna tzw. ściany wschodniej Rzeczypospolitej Polskiej, „Roczniki Nauk Społecznych”, 3(39): 271–291.
Flaga M., Łoboda K., 2011, Sytuacja demograficzna Polesia Lubelskiego jako skutek i przyczyna marginalizacji regionu, „Barometr Regionalny”, 3(25): 67–78.
Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej 2021–2027 (projekt), załącznik do uchwały nr 5/2022 Rady Ministrów z dnia 5 stycznia 2022 r., Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, https://www.polskawschodnia.gov.pl/media/106549/Projekt_programu_do_KE.pdf (dostęp: 18.06.2022).
Gawryszewski A., 1989, Wiejskie obszary wyludniające się, 1961–1985, [w:] P. Korcelli, A. Gawryszewski (red.), Współczesne przemiany regionalnych systemów osadniczych w Polsce, „Prace Geograficzne”, 152, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Wrocław: 91–106.
Główny Urząd Geodezji i Kartografii (GUGiK), http://www.gugik.gov.pl/pzgik/dane-bez-oplat/dane-z-panstwowego-rejestru-granic-i-powierzchni-jednostek-podzialow-terytorialnych-kraju-prg (dostęp: 30.05.2022).
Główny Urząd Statystyczny (GUS), 2021a, Klasyfikacja NUTS w Polsce, https://stat.gov.pl/statystyka-regionalna/jednostki-terytorialne/klasyfikacja-nuts/klasyfikacja-nuts-w-polsce/ (dostęp: 30.01.2022).
Główny Urząd Statystyczny (GUS), 2021b, Rewizja klasyfikacji NUTS 2016, https://stat.gov.pl/statystyka-regionalna/jednostki-terytorialne/klasyfikacja-nuts/rewizja-klasyfikacji-nuts-2016/ (dostęp: 30.01.2022).
Główny Urząd Statystyczny (GUS), 2021c, Trwanie życia w 2020 roku, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/trwanie-zycia/trwanie-zycia-w-2020-roku,2,15.html (dostęp: 20.03.2022).
Główny Urząd Statystyczny – Bank Danych Lokalnych (GUS BDL), https://bdl.stat.gov.pl/bdl/start (dostęp: 30.05.2022).
Heffner K., 1990, Przebieg procesów depopulacyjnych na Opolszczyźnie, [w]: K. Heffner (red.), Procesy wyludniania się wsi w regionie opolskim, Instytut Śląski, Opole: 7–50.
Heffner K., Latocha A., 2021, Depopulacja i zanikające wsie w strukturze obszarów wiejskich pogranicza polsko-czeskiego, „Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna”, 55: 67–89, https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.55.06 DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.55.06
Holzer J.Z., 2003, Demografia, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Hrynkiewicz J., 2020, Depopulacja wyzwaniem polityki ludnościowej, [w:] J. Hrynkiewicz, G. Ślusarz (red.), Depopulacja. Uwarunkowania i konsekwencje, „Biblioteka Wiadomości Statystycznych”, 68, Główny Urząd Statystyczny, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 19–37.
Hrynkiewicz J., Potrykowska A. (red.), 2017a, Sytuacja demograficzna Podlasia jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa.
Hrynkiewicz J., Potrykowska A. (red.), 2017b, Sytuacja demograficzna województwa lubelskiego jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa.
Hrynkiewicz J., Potrykowska A. (red.), 2017c, Sytuacja demograficzna Podkarpacia jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa.
Hut P., 2021, Współczesne migracje międzynarodowe, [w:] Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2020–2021, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 198–227.
Jakubowski A., Bronisz U., 2017, Demograficzne obszary problemowe w województwie lubelskim, [w:] J. Hrynkiewicz, A. Potrykowska (red.), Sytuacja demograficzna województwa lubelskiego jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 118–133.
Jelonek A., 1988, Obszary problemowe w zakresie zagrożeń demograficznych w Polsce, [w:] Problemy geografii osadnictwa i ludności, Seria Geografia, 42: 67–77.
Jończy R., 2014, Problem nierejestrowanej emigracji definitywnej (emigracji zawieszonej) w badaniu procesów społeczno-gospodarczych na obszarach wiejskich, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu”, 360: 11–18. DOI: https://doi.org/10.15611/pn.2014.360.01
Kantor-Pietraga I., 2014, Systematyka procesu depopulacji miast na obszarze Polski od XIX do XXI wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Kowaleski J.T., Majdzińska A., 2012, Miary i skale zaawansowania starości demograficznej, [w:] A. Rossa (red.), Wprowadzenie do gerontometrii, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź: 7–34. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-788-5.02
Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030 (KSRR 2030), 2019, https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/krajowa-strategia-rozwoju-regionalnego (dostęp: 7.06.2022).
Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej, 2019, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej, Warszawa, https://www.ekonomiaspoleczna.gov.pl/download/files/EKONOMIA_SPOLECZNA/KPRES.pdf (dostęp: 17.06.2022).
KSRR 2030 (załącznik 1). Zaktualizowana imienna lista 139 miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/krajowa-strategia-rozwoju-regionalnego (dostęp: 7.06.2022).
KSRR 2030 (załącznik 2). Zaktualizowana lista gmin zagrożonych trwałą marginalizacją, programowanie 2021–2027, https://www.gov.pl/web/fundusze-regiony/krajowa-strategia-rozwoju-regionalnego (dostęp: 7.06.2022).
Majdzińska A., 2018, Obszary depopulacyjne w Polsce w latach 2002–2014, „Studia Demograficzne”, 173(1): 23–54, https://doi.org/10.33119/SD.2018.1.2 DOI: https://doi.org/10.33119/SD.2018.1.2
Majdzińska A., 2022, Obszary depopulacyjne w makroregionie centralnym i ich analiza pod kątem zaawansowania starości demograficznej w drugiej dekadzie XXI w., „Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna”, 59. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2022.59.13
Maksimowicz A., 1990, Przemiany struktury ludności według wieku, [w:] M. Okólski (red.), Teoria przejścia demograficznego, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa: 266–289.
Markowski K., 2020, Przyczyny i konsekwencje depopulacji na Lubelszczyźnie, [w:] J. Hrynkiewicz, G. Ślusarz (red.), Depopulacja. Uwarunkowania i konsekwencje, „Biblioteka Wiadomości Statystycznych”, 68, Główny Urząd Statystyczny, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 119–138.
Miazga M., 1990, Wyludnianie się wsi lubelskiej. Uwarunkowania, następstwa, środki zaradcze, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Miszczuk A., 2017, Sytuacja demograficzna województwa lubelskiego (debata panelowa), [w:] J. Hrynkiewicz, A. Potrykowska (red.), Sytuacja demograficzna województwa lubelskiego jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 298–299. DOI: https://doi.org/10.21858/msr.20.10
Pięcek B., 2007, Wiejskie obszary wyludniania w Polsce, „Wiadomości Statystyczne”, 12: 34–44.
Plan rozwoju przedsiębiorczości w oparciu o inteligentne specjalizacje województwa podlaskiego 2021–2027+, 2021, Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego, Białystok, https://strategia.wrotapodlasia.pl/pl/ris/plan-rozwoju-przedsiebiorczosci-w-oparciu-o-inteligentne-specjalizacje-wojewodztwa-podlaskiego-na-lata-20212027-zostal-przyjety.html (dostęp: 15.06.2022).
Podkarpacki Program Rozwoju Ekonomii Społecznej 2021–2024, 2021, załącznik nr 1 uchwały nr 323/6452/21 Zarządu Województwa Podkarpackiego w Rzeszowie z dnia 19 października 2021 roku, https://es.rops.rzeszow.pl/wp-content/uplo-ads/2021/10/Podkarpacki-Program-Rozwoju-Ekonomii-Spolecznej-2021-2024-kon-sultacje-spoleczne.pdf (dostęp: 15.06.2022).
Regionalna Strategia Innowacji Województwa Lubelskiego do 2030 roku, 2021, Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego w Lublinie, Lublin, https://www.lubelskie.pl/file/2021/03/REGIONALNA-STRATEGIA-INNOWACJI-WOJEW%C3%93DZTWA-LUBELSKIEGO-wersja-ostateczna-dost%C4%99pna-cyfrowo-marzec-2021.pdf (dostęp: 15.06.2022).
Regionalna Strategia Innowacji Województwa Podkarpackiego na lata 2021–2030, 2021, Zarząd Województwa Podkarpackiego w Rzeszowie, Rzeszów, https://rsi.podkarpackie.pl/wp-content/uploads/2021/08/Regionalna-Strategia-Innowacji-WP-na-lata-2021-2030-Projekt-1-2.pdf (dostęp: 15.06.2022).
Regionalny Program Operacyjny Województwa Lubelskiego, https://rpo.lubelskie.pl/dowiedz-sie-wiecej-o-programie/fundusze-europejskie-2021-2027/ (dostęp: 15.06.2022).
Rosset E., 1959, Proces starzenia się ludności. Studium demograficzne, Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, Warszawa.
Rosset E., 1967, Ludzie starzy. Studium demograficzne, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
Rosset E., 1971, Człowiek stary a społeczeństwo, „Studia Demograficzne”, 25: 5–50.
Rozwój regionalny Polski – raport analityczny 2021, 2022, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, https://www.gov.pl/attachment/dbe4e00d-9a2b-43a4-ad06-d2d7eabcfb47 (dostęp: 6.06.2022).
Strategia Rozwoju Województwa Lubelskiego do 2030 roku, 2021, załącznik do uchwały CCXXIX/4186/2021 Zarządu Województwa Lubelskiego z dnia 2 lutego 2021 r., Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego w Lublinie, Lublin, https://strategia.lubelskie.pl/srwl/2030/srwl.2030.pdf (dostęp: 15.06.2022).
Strategia Rozwoju Województwa – Podkarpackie 2030, 2020, Samorząd Województwa Podkarpackiego, Rzeszów, https://www.podkarpackie.pl/index.php/region/strategia (dostęp: 15.06.2022).
Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego 2030, 2020, załącznik do uchwały nr XVIII/213/2020 Sejmiku Województwa Podlaskiego z dnia 27 kwietnia 2020 r., Departament Rozwoju Regionalnego UMWP, Białystok, https://strategia.wrotapodlasia.pl/pl/strategia_rozwoju_wojewdztwa_podlaskiego_2030/ (dostęp: 15.06.2022).
Szukalski P., 2015, Demograficzno-społeczne konsekwencje depopulacji w województwie łódzkim, [w:] Problemy społeczne. Polityka społeczna w regionie łódzkim, 15, Regionalne Centrum Polityki Społecznej w Łodzi, Łódź.
Szukalski P., 2019a, Depopulacja – wybrane konsekwencje dla lokalnej polityki społecznej, „Polityka Społeczna”, 10: 10–15.
Szukalski P., 2019b, Depopulacja: dlaczego o niej nie mówimy? „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny”, 6: 1–7, https://dspace.uni.lodz.pl/handle/11089/30977 (dostęp: 8.02.2022).
Szukalski P., 2019c, Depopulacja w Polsce w 2019 r., „Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny”, 10: 1–5, https://dspace.uni.lodz.pl/handle/11089/31951 (dostęp: 8.02.2022).
Szukalski P., 2020, Depopulacja w Polsce – kilka refleksji, [w]: J. Hrynkiewicz, G. Ślusarz (red.), Depopulacja. Uwarunkowania i konsekwencje, „Biblioteka Wiadomości Statystycznych”, 68, Główny Urząd Statystyczny, Rządowa Rada Ludnościowa: 167–170.
Śleszyński P., 2016, Współczesne i prognozowane uwarunkowania demograficzno-migracyjne w rozwoju miejskiego systemu osadniczego Polski, „Konwersatorium Wiedzy oMieście”, 29(1): 97–106, https://doi.org/10.18778/2543-9421.01.11 DOI: https://doi.org/10.18778/2543-9421.01.11
Śleszyński P., 2021a, Migracje wewnętrzne, [w:] Sytuacja demograficzna Polski. Raport 2020–2021, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 159–197.
Śleszyński P., 2021b, Wpływ pandemii COVID-19 na strukturę przestrzenną i dynamikę w czasie zgonów w Polsce w 2020 roku, ekspertyza wykonana dla Komitetu Nauk Demograficznych PAN, wrzesień 2021, maszynopis.
Śleszyński P., Bański J., Degórski M., Komornicki T., 2017, Delimitacja obszarów strategicznej interwencji państwa: obszarów wzrostu i obszarów problemowych, „Prace Geograficzne”, 260, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.
Śleszyński P., Bański J., Degórski M., Komornicki T., Mazur M., Stępniak M., 2019, Aktualizacja delimitacji obszarów problemowych na 2018 rok, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa, https://www.gov.pl/attachment/d5105cc5-e8d0-49e5-a074-e729d0935123 (dostęp: 7.06.2022).
Ślusarz G., 2017, Podkarpacie wobec wyzwań demograficznych, [w:] J. Hrynkiewicz, A. Potrykowska (red.), Sytuacja demograficzna Podkarpacia jako wyzwanie dla polityki społecznej i gospodarczej, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa: 26–39.
Wesołowska M., 2016, Depopulacja wsi – szansa czy zagrożenie dla przestrzeni wiejskiej?, „Studia KPZK”, 167: 250–273.
Wesołowska M., Jakubowski A., 2018, Konsekwencje procesów ludnościowych na obszarach wiejskich województw Polski Wschodniej w ujęciu przestrzennym, „Studia Regionalne i Lokalne”, 3(73): 118–146, https://doi.org/10.7366/1509499537306
Wołyniec Ł., 2019, Małe miasta pod naporem współczesności. Ujęcie demograficzne, [w:] M. Zemło (red.), „Acta Collegii Suprasliensis”, 26, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok: 213–236.
Zagożdżon A., 1988, Kilka uwag o obszarach problemowych, [w:] Gospodarka przestrzenna, region, lokalność, „Biuletyn KPZK”, 138: 137–147.
https://www.gov.pl/web/rodzina (dostęp: 15.06.2022).
https://www.gov.pl/web/zdrowie (dostęp: 15.06.2022).
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
