Studies on Dental Morphology of a Modern Polish Population

Abstract

W pięciu miejscowościach woj. poznańskiego (Poznań, Kórnik, Luboń, Oborniki, Szamotuły) zbadano morfologię uzębienia stałego 475 osobników obu płci w wieku 7-15 lat. W celu scharakteryzowania przeciętnego uzębienia Polaków wybrano cechy o charakterze dziedzicznym i rasowo-diagnostycznym. Obserwowano następujące cechy uzębienia i struktury koron zębowych: diastemę I¹-I¹, stłoczenia I², redukcję I², łopatowaty kształt językowej powierzchni górnego przyśrodkowego siekacza, redukcję hypokonusa na górnych trzonowcach, obecność guzka Carabelliego na M¹, liczbę guzków i typ bruzd na dolnych trzonowcach. Na M₁ obserwowano obecność dystalnego grzebienia trigonidu, fałdki kolankowatej i tuberculum accessorium mediale internum oraz mikrostruktury odontoglificzne — kształt 1pa na M¹, zakończenie 2med na M₁ oraz przebieg 1end i 2end na M₂. Wszystkie cechy rejestrowano zgodnie z metodyką Dahlberga [1963] i Zubova (1968, 1977], opisaną szczegółowo w poprzedniej pracy autora (Kaczmarek 1979). Cechy rejestrowano bezpośrednio w jamie ustnej oraz na wykonanych po prawej stronie obu szczęk wyciskach woskowych, zgodnie z techniką podaną przez Zubova (Zubov, Nikitjuk 1974). Na podstawie uzyskanych danych wyliczono częstości poszczególnych wariantów cech, nie uwzględniając podziału na płeć, gdyż różnice płciowe w częstościach cech były nieistotne (tabele 1-11). Dla oceny podobieństw i różnic badanych grup i materiału porównawczego zastosowano wielocechowa metodę „odległości biologicznej” Grewala w modyfikacji Sjøvolda [1973] według następujących wzorów:

\[ \overline{X} = \frac{\sum_{}^{} \left[(\theta_{1} - \theta_{2})^2 - \left(\frac{1}{N_{1}} + \frac{1}{N_{2}}\right)^2\right]}{r} \]   \[ var \overline{X} = \frac{\sum_{}^{} \left[2 \left(\frac{1}{N_{1}} + \frac{1}{N_{2}}\right)^2\right]}{r^2} \]

gdzie: Ø — transformacja kątowa Ø=are sin 1-2p, Ø₁ — transformacja kątowa częstości cech .w pierwszej grupie, Ø₂ — transformacja kątowa częstości cech w drugiej grupie, N₁ — liczebność pierwszej grupy, N² — liczebność drugiej grupy, r — liczbą badanych cech.

Obliczone w ten sposób odległości biologiczne (tab. 12) są dla badanych grup reprezentujących Polaków nieistotne na poziomie 0,05. Fakt ten pozwala traktować je w dalszym omówieniu jako całość stanowiącą reprezentację populacji polskiej. Materiał porównawczy zamieszczono w tabelach 13-19. Tabela 20 prezentuje odległości biologiczne Polaków i porównywanych z nimi grup. Jak wynika z tabel, przeciętne uzębienie Polaków można określić następująco: wykazują tendencję do częstych diastem I I¹-I¹, rzadkich stłoczeń I², silnie zredukowanego I². Językowa powierzchnia pierwszych górnych siekaczy ma rzadko łopatowaty kształt. Trzonowce górne są słabo zredukowane z niezbyt często występującym na nich guzkiem Carabelliego. Trzonowce dolne są silnie zredukowane, a typ bruzd na powierzchni żucia tych zębów tworzy częściej wzór „+” niż Y.

Pierwszy dolny trzonowiec prawie w ogóle nie posiada dystalnego grzebienia trigonidu, rzadko fałdkę kolankowata oraz tuberculum accessorium mediale internum. Na pierwszym górnym trzonowcu bruzda 1pa rzadko tworzy trzecią formę, natomiast bruzda 2med na M₁ kończy się najczęściej na drugiej głównej bruździe 2med. Obie bruzdy entokonidu 1end i 2end na M₂ — najczęściej tworzą kształt równoległy.

Pod względem wszystkich badanych cech Polacy należą do określonego przez Zubova zachodniego pnia odontologicznego, to znaczy że obserwowane w badanym materiale częstości poszczególnych wariantów cech są podobne do obserwowanych najczęściej w populacjach europejskich. Specyficzne właściwości morfologii koron zębowych to: bardzo rzadko obecny dystalny grzebień trigonidu oraz rzadko obserwowany guzek Carabelliego.

Z porównania Polaków z innymi grupami słowiańskimi i niesłowiańskimi zamieszkałymi w europejskiej części ZSRR wynika, że Polacy najbardziej podobni są do Polaków zamieszkałych na Litwie i Litwinów. Spośród Słowian najbardziej podobni do Polaków są Ukraini, najmniej Białorusini.

Zaobserwowane rozbieżności w ocenie pewnych struktur zębów Polaków (różne dane na temat częstości łopatowatej formy siekaczy górnych, fałdki kolankowatej) zobowiązują do kontynuowania tych badań.