Dewiacja strukturalna a neuroróżnorodność. Przekraczanie paradygmatu patologii w socjologii dewiacji
DOI:
https://doi.org/10.18778/2300-1690.30.04Słowa kluczowe:
socjologia dewiacji, dewiacja strukturalna, neuroróżnorodność, neuroodmienność, dewiacja pozytywna, model społeczny niepełnosprawności, teoria neuroqueerAbstrakt
Artykuł podejmuje krytyczną analizę ewolucji pojęcia dewiacji w naukach społecznych, postulując przejście od normocentrycznego paradygmatu patologii ku modelowi dewiacji strukturalnej. Rekonstruując klasyczne koncepcje É. Durkheima, F. Znanieckiego (kategoria nadnormalności) oraz polskich badaczy dewiacji (J. Kwaśniewski, A. Siemaszko, A. Kojder), wykazano relacyjny i potencjalnie prorozwojowy charakter odstępstwa od normy. W oparciu o teorię etykietowania, foucaultowską analizę władzy-wiedzy oraz społeczny model niepełnosprawności, w tekście zdemaskowano mechanizmy dyscyplinujące instytucji społecznych (edukacyjnych, rynku pracy, wymiaru sprawiedliwości), które homogenizują zachowania i penalizują odmienność poznawczą. Wprowadzona przez autorkę kategoria „dewiacji strukturalnej” pozwala na zniuansowaną konceptualizację zjawiska: stygmatyzacja osób neuroodmiennych zostaje zdefiniowana nie jako cecha inherentna czy patologia jednostki, lecz jako rezultat instytucjonalnego niedopasowania struktur społecznych. Rozważania dopełnia zarys propozycji metodologicznej dla badań relacyjnych w instytucjach edukacyjnych, opartej na paradygmacie partycypacyjnym i kryteriach projektowania uniwersalnego.
Pobrania
Bibliografia
Becker, H. S. (2009). Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bińczyk, E. (1999). O czym szepcze władza (w ujęciu Michela Foucaulta), Przegląd Artystyczno-Literacki, nr 9, 67–72.
Durkheim, E. (2000). Zasady metody socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Kojder, A. (2001). Godność i siła prawa. Szkice socjologiczno-prawne. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Anthropos.
Kwaśniewski, J. (1976). Pozytywna dewiacja społeczna, Studia socjologiczne, nr 3(62), 215–233.
Lemert, E. (1951). Primary and secondary deviation. Crime. Critical concepts in sociology, 3, 603–607.
Merton, R.K. (2002). Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Podgórska-Jachnik, J. (2019). Główne dyskursy i modele niepełnosprawności w naukach społecznych oraz ich implikacje dla edukacji i polityki społecznej. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Pyszczek, G. (2012). Jerzego Kwaśniewskiego pochwała dewiacji pozytywnej, Normy, dewiacje i kontrola społeczna, tom XIII, 139–160.
Siemaszko, A. (1993). Granice społecznego przystosowania. O dewiacji społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Srinivasan, H. (2025). Neurodiversity 2.0 – Harnessing cross-disciplinary disability insights, Research in Autism, 127, 1–14.
Śliwerski, B. (2105). Kryzys szkoły czy kryzys w szkole? Eseje pedagogiczne. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Twardowski, A. (2018). Społeczny model niepełnosprawności – analiza krytyczna, Studia Edukacyjne, nr 48, 97–114.
Walker, N. (2013). Neuroqueer: An Introduction, https://neuroqueer.com/neuroqueer-an-introduction/ [dostęp: 05.02.2026].
Walker, N. (2021). Neuroqueer heresies: Notes on the neurodiversity paradigm, autistic empowerment, and postnormal possibilities. Fort Worth, TX: Autonomous Press.
Znaniecki, F. (1974). Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
