O „topografii pustki” w krajobrazie kulturowym. Miejsca niepamięci i nie-miejsca pamięci w kontekście mordów dokonanych na Żydach w Polsce w pierwszych miesiącach po drugiej wojnie światowej

Andrzej Rykała

doi:10.18778/2300-0562.07.04

Autor

Andrzej Rykała Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych, Katedra Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych, 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31

DOI:

https://doi.org/10.18778/2300-0562.07.04

Słowa kluczowe:

Żydzi, Holokaust, przemoc antyżydowska, okres powojenny, miejsca pamięci, miejsca niepamięci, nie-miejsca pamięci

Abstrakt

Wieńcząca drugą wojnę światową klęska hitlerowskich Niemiec nie oznaczała kresu dramatu Żydów na ziemiach polskich. Jeszcze przed zakończeniem największego w dziejach świata konfliktu na terenach opuszczonych przez okupacyjne wojska niemieckie wielu ocalałych z Holokaustu, często bezdomnych, osamotnionych i wylęknionych, nadal doznawało przemocy. Upamiętnienia w przestrzeni doczekały się tylko niektóre spośród wielu ofiar (i aktów) powojennego terroru antyżydowskiego. Podobnie zresztą w nikłym stopniu formą publicznej komemoracji objęte zostały wcześniejsze, wojenne przypadki kolektywnych mordów dokonanych na Żydach przez polskich chrześcijan. Gdy jednak już doszło do topograficznego oznaczenia informacji o aktach rozgrywającego się w cieniu Holokaustu dramatu, nie przywracano na ogół pełnej prawdy o sprawcach (ich proweniencji etnicznej czy osadzeniu terytorialnym) oraz przebiegu tych wydarzeń.

Bibliografia

Adelson J., 1993, W Polsce zwanej Ludową, [w:] Tomaszewski J. (red.), Najnowsze dzieje Żydów w Polsce. W zarysie (do 1950) roku, Warszawa, s. 387–477.

Bikont A., 2004, My z Jedwabnego, Warszawa.

Blus-Węgrowska D., 1996, Atmosfera pogromowa, „Karta”, 18, s. 87–106.

Cała A., 2000, Kształtowanie się polskiej i żydowskiej wizji martyrologicznej po II wojnie światowej, „Przegląd Socjologiczny”, 2, s. 167–180.

Cała A., 2014, Ochrona bezpieczeństwa fizycznego Żydów w Polsce powojennej. Komisje specjalne przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce, Warszawa.

Cała A., Datner-Śpiewak H., 1997, Dzieje Żydów w Polsce 1944–1968. Teksty źródłowe, Warszawa.

Czubryt-Borkowski Cz. (red.), 1988, Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa; lata wojny 1939–1945, Warszawa.

Datner H., Melchior M., 1997, Żydzi we współczesnej Polsce – nieobecność i powroty, [w:] Kurcz Z. (red.), Mniejszości narodowe w Polsce, Wrocław, s. 63–81.

Datner S., 1966, Eksterminacja ludności żydowskiej w Okręgu Białostockim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, 60, s. 3–50.

Delaperriére M., 2013, Miejsca pamięci czy pamięć miejsc? Kilka refleksji na temat uobecniania przeszłości w literaturze współczesnej, „Ruch Literacki”, LIV, 1 (316), s. 49–61.

Dmitrów E., 2002, Oddziały operacyjne niemieckiej Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa a początek zagłady Żydów w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku, [w:] Machcewicz P., Persak K. (red.), Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, Warszawa, s. 273–352.

Engel D., 1998, Patterns of anti-Jewish violence in Poland 1944–1946, „Yad Vashem Studies”, 26, s. 43–85.

Engelking B., 2011, Jest taki piękny słoneczny dzień. Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942–1945, Warszawa.

Engelking B., Grabowski J. (red.), 2011, Zarys krajobrazu. Wieś polska wobec zagłady Żydów 1942–1945, Warszawa.

Engelking B., Grabowski J. (red.), 2018, Dalej jest noc. Losy Żydów w wybranych powiatach okupowanej Polski, t. I i II, Warszawa.

Grabowski J., 2008, Ratowanie Żydów za pieniądze: przemysł pomocy, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 4, s. 81–109.

Grabowski J., 2011, Judenjagd. Polowanie na Żydów 1942–1945. Studium dziejów pewnego powiatu, Warszawa.

Grabski A., 2002, Żydowski ruch kombatancki w Polsce 1944–1949, Warszawa.

Grabski A., 2004, Działalność komunistyczna wśród Żydów w Polsce (1944–1949), Warszawa.

Grabski A (red.), 2007, Żydzi a lewica. Zbiór studiów historycznych, Warszawa.

Grabski A., Rykała A., 2010, Żydzi w Polsce 1944–2010, [w:] Sienkiewicz W. (red.), Atlas historii Żydów polskich, http://www.dobraksiazka.pl/autor,Jacek-Wijaczka.htmlhttp://www.dobraksiazka.pl/autor,Marcin-Wodzinski.htmlhttp://www.dobraksiazka.pl/autor,Hanna-Zaremska.htmlWarszawa

Gross J.T., 2000, Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, Sejny.

Gross J.T., 2002, Antoniemu Sułkowi w odpowiedzi, „Więź”, 4, s. 82–89.

Gross J.T., 2003, Wokół „Sąsiadów”: polemiki i wyjaśnienia, Sejny.

Gross J.T., 2008, Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, Kraków.

Grynberg M., 1986, Żydowska spółdzielczość pracy w Polsce w latach 1945–1949, Warszawa.

Hurwic-Nowakowska I., 1996, Żydzi polscy (1947–1950). Analiza więzi społecznej ludności żydowskiej, Warszawa.

IPN wyrzuca naukowców. Polaków można przedstawiać tylko w dobrym świetle, wywiad Aliny Pospischil z Adamem Puławskim, 2018, „Duży Format” – dodatek do „Gazety Wyborczej”, 8 X, s. 21–23.

Jabłoński Z., 1998, Ochrona dziedzictwa historycznego w krajobrazie a działalność samorządów terytorialnych, [w:] Jabłoński Z., Tomaszewski W. (red.), Ochrona wartości przyrodniczych i kulturowych – metodyka opracowań studialnych, seria: Przegląd Regionalny, 3, 1, Toruń, s. 33–42.

Janicka E., Keff B., Datner E., 2014, Polska panika moralna. Czy upamiętnić Sprawiedliwych koło Muzeum Historii Żydów Polskich, „Gazeta Wyborcza”, 31 V–1 VI, s. 39.

Kaczyński A., 2000a, Całopalenie. W Jedwabnem zagłady Żydów Niemcy dokonali polskimi rękami, „Rzeczpospolita”, 5 V, s. 1, 3.

Kaczyński A., 2000b, Oczyszczenie pamięci, „Rzeczpospolita”, 19 V, s. 6.

Kainer A., 1983, Żydzi a komunizm, „Krytyka. Kwartalnik Polityczny”, 15, s. 214–247.

Kaleta E., 2018, Mój rodzinny żydowski dom, „Duży Format” – dodatek do „Gazety Wyborczej”, 19 XI, s. 18–19.

Kendziorek P., 2016, Program i praktyka produktywizacji Żydów polskich w działalności CKŻP, Warszawa.

Kersten K., 1992, Polacy – Żydzi – komunizm. Anatomia półprawd 1929–1968, Warszawa.

Kersten K., 1993, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944–1956, Londyn.

Kopciowski A., 2007, Zajścia antyżydowskie na Lubelszczyźnie w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 3, s. 178–207.

Kuraś B., Zbrodnia na Żydach w Krościenku. «Mały jęczy, trzeba poprawić», „Gazeta Wyborcza”, 28–29 V, s 32–33.

Leociak J., 2007, Warszawa: „Miejsce-po-getcie” jako palimpsest, [w:] Madurowicz M. (red.), Percepcja współczesnej przestrzeni miejskiej. Praca zbiorowa, Warszawa, s. 493–495.

Libionka D., 2006, Losy Chaima Hirszmana jako przyczynek do refleksji nad pamięcią o Zagładzie i powojennymi stosunkami polsko-żydowskimi, [w:] Eisler J., Szarota T. (red.), Polska 1944/45–1989. Studia i materiały, t. 7, Warszawa, s. 5–23.

Łebkowska A., 2008, Empatia. O literackich narracjach przełomu XX i XXI wieku, Kraków.

Machcewicz P., Persak K. (red.), 2002, Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, t. 2: Dokumenty, Warszawa.

Majewski T., 2011, Ulice bez pamięci, [w:] Majewski T., Zeidler-Janiszewska A. (red.), Pamięć Shoah. Kulturowe reprezentacje i praktyki upamiętniania, Łódź, s. 209–211.

Milewski J.J., 2002, Zagłada Żydów w Wąsoszu w świetle akt sprawy karnej Mariana Rydzewskiego, „Biuletyn Historii Pogranicza”, 3, s. 87–112.

Monkiewicz W., 1989, Zagłada skupisk żydowskich w regionie białostockim w latach 1939, 1941–1944, „Studia Podlaskie”, 2, s. 336–354.

Moroz A., Konflikt pamięci na pograniczu polsko-białoruskim na przykładzie działalności Romualda Rajsa ps. „Bury”, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, 5, s. 61–91.

Myga-Piątek U., 2012, Krajobrazy kulturowe. Aspekty ewolucyjne i typologiczne, Katowice.

Nalewajko-Kulikov J., 2009, Obywatel Jidyszlandu. Rzecz o żydowskich komunistach w Polsce, Warszawa.

Nora P., 1984, Les Lieux de mémorie, sous la direction de Pierre Nora, t. 1, Paris.

Orłowska E., 2005, Kulturowy aspekt badań geograficznych, [w:] Myga-Piątek U. (red.), Krajobraz kulturowy. Aspekty teoretyczne i metodologiczne, seria: Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG, 4, s. 55–64.

Paczkowski A., 2001, Żydzi w UB: próba weryfikacji stereotypu, [w:] Szarota T. (red.), Komunizm: ideologia – system – ludzie, Warszawa.

Persak K., 2016, Wydmuszka. Lektura krytyczna „Miast śmierci” Mirosława Tryczyka, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 12, s. 357–374.

Pisarski M., 1997, Emigracja Żydów z Polski w latach 1945–1951, [w:] Grabski A., Pisarski M., Stankowski A. (red.), Studia z dziejów i kultury Żydów w Polsce po 1945 r., Warszawa, s. 13–81.

Plit J., 2016, Krajobrazy kulturowe Polski i ich przemiany, seria: Prace Geograficzne, 253, Warszawa.

Rykała A., 2007, Przemiany sytuacji społeczno-politycznej mniejszości żydowskiej w Polsce po drugiej wojnie światowej, Łódź.

Rykała A., 2011, Mniejszości religijne w Polsce – geneza, struktury przestrzenne, tło etniczne, Łódź.

Rykała A., Wosiak A., 2019, Geograficzno-historyczne (polityczne) uwarunkowania genezy i przebiegu wybranych pogromów Żydów na ziemiach polskich od XIX w. do 1946 r. (w druku).

Schama S., 1996, Landscape and Memory, New York.

Sendyka R., 2013, Pryzma – zrozumieć nie-miejsce pamięci, [w:] Czaja D. (red.), Inne przestrzenie, inne miejsca. Mapy i terytoria, Wołowiec, s. 278–299.

Skibińska A., 2007, Powroty ocalałych, [w:] Engelking B., Leociak J., Libionka D. (red.), Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim, Warszawa.

Skibińska A., 2011, Powroty ocalałych i stosunek do nich społeczeństwa polskiego, [w:] Tych F., Adamczyk-Garbowska M. (red.), Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010. Praca zbiorowa, Lublin.

Strzembosz T., 2001, Przemilczana kolaboracja, „Rzeczpospolita”, 27 I, s. 6–7.

Sułek A., 2001, „Sąsiedzi” – zwykła recenzja, „Więź”, 12, s. 72–99.

Szaynok B., 2006, Polacy i Żydzi. Lipiec 1944–lipiec 1946, [w:] Kamiński Ł., Żaryn J. (red.), Wokół pogromu kieleckiego, Warszawa, s. 9–24.

Śpiewak P., 2012, Żydokomuna. Interpretacje historyczne, Warszawa.

Tokarska-Bakir J., 2012, Okrzyki pogromowe. Szkice z antropologii historycznej Polski lat 1939–1946, Wołowiec.

Tokarska-Bakir J., 2018a, Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego, t. 1 i 2: Dokumenty, Warszawa.

Tokarska-Bakir J., 2018b, Tryby maszyny pogromu, „Ale Historia”, 19 II, s. 4–7.

Tryczyk M., 2015, Miasta śmierci. Sąsiedzkie pogromy Żydów, Warszawa.

Tuwim J., 1993, My, Żydzi polscy…, Warszawa.

Urynowicz M., 2002, Ludność żydowska w Jedwabnem. Zmiany demograficzne od końca XIX wieku do 1941 roku na tle regionu łomżyńskiego, [w:] Machcewicz P., Persak K. (red.), Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, Warszawa, s. 83–104.

Wójcik J., 2016. Oddział. Między AK i UB – historia żołnierzy Łazika, Warszawa.

Wroniszewscy D. i A., 1988, …aby żyć, „Kontakty”, 10 VII, s. 1, 8–9.

Zarys działalności Centralnego Komitetu Żydów w Polsce za okres od 1 stycznia do 30 czerwca 1946 roku, 1947, Warszawa.

Zgliczyński S., 2013, Jak Polacy Niemcom Żydów mordować pomagali, Warszawa.

Żbikowski A., 1992, Lokalne pogromy Żydów w czerwcu i lipcu 1941 roku na wschodnich rubieżach II Rzeczypospolitej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, 2/3, s. 3–18.

Żbikowski A., 2002, Pogromy i mordy ludności żydowskiej w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku w świetle relacji ocalałych Żydów i dokumentów sądowych, [w:] Machcewicz P., Persak K. (red.), Wokół Jedwabnego, t. 1: Studia, Warszawa, s. 159–271.

Żbikowski A., 2006, U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939–lipiec 1941, Warszawa.

Żbikowski A., 2011, Morderstwa popełniane na Żydach w pierwszych latach po wojnie, [w:] Tych F., Adamczyk-Garbowska M. (red.), Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010. Praca zbiorowa, Lublin, s. 71–93.

Żbikowski A., 2018, Żydowski Instytut Historyczny. 70 lat badań nad dziejami polskich Żydów. Pisane z perspektywy historyka Zagłady, Warszawa.

Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Ministerstwo Administracji Publicznej (dalej: MAP), Departament Polityczny (dalej: DP), Wydział Narodowościowy (dalej: WN), sygn. 786.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 786, Komunikat dyrektora Departamentu Politycznego MAP dla Generalnego Pełnomocnika Rządu do Spraw Repatriacji, z 25 czerwca 1946 r., w sprawie napadów na pociągi z repatriantami.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 786, Odpis protokołu sporządzonego 8 lutego 1946 r. przez WKŻ w Lublinie.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 786, Odpis protokołu sporządzonego przez WKŻ w Lublinie, 8 lutego 1946 r., w sprawie zajść w Parczewie.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 786, Odpisy niektórych mordów i rabunków dokonywanych na ludności polskiej narodowości żydowskiej.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 786, Pismo Departamentu Politycznego MAP do siedmiu wojewodów, z 21 III 1945 r.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 786, Pismo naczelnika Wydziału Społeczno-Politycznego MAP do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, z 29 września 1945 r., w sprawie mordów i rabunków dokonywanych na obywatelach polskich narodowości żydowskiej.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Komunikat WKŻ w Katowicach (dla CKŻP) w sprawie mordów Żydów w Gliwicach i Myszkowie, z 4 lutego 1946 r.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Memoriał Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w Lublinie, z 23 marca 1946 r., w sprawie bezpieczeństwa życia i mienia żydostwa polskiego.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Odpis pisma dr. Horowitza, przewodniczącego, i dr. Reichmana, sekretarza generalnego Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego (dalej: WKŻ) w Krakowie, skierowanego do Centralnego Komitetu Żydów w Polsce (CKŻP), 4 maja 1946 r., w sprawie mordu Żydów pod Krościenkiem.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Odpis pisma Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Tarnowie do CKŻP w sprawie działalności Komisji Kwaterunkowo-Budowlanej i wojska, z dn. 13 listopada 1945 r.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Odpis pisma WKŻ w Katowicach skierowanego 18 grudnia 1945 r. do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa publicznego w sprawie aktów antysemityzmu w województwie śląsko-dąbrowskim.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Odpis sprawozdania, z 23 stycznia 1946 r., z zabójstwa osoby narodowości żydowskiej w Zabrzu, stanu śledztwa, zachowania się społeczeństwa polskiego, stanowiska władz miejskich i partyjnych oraz przebiegu pogrzebu.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Pismo dyrektora Departamentu Politycznego MAP do Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach, z 25 czerwca 1945 r.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Protokół sporządzony przez urzędnika CKŻP, N. Blumencwajga, 28 stycznia 1946 r., na podstawie zeznań Szlomy Fajnera.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 787, Sprawozdanie Wydziału Narodowościowego Departamentu Politycznego MAP za okres od 1 października 1945 do 1 stycznia 1946 r.

AAN, MAP, DP, WN, sygn. 788.

AAN, Polska Partia Robotnicza Komitet Centralny, Sekretariat, sygn. 295/VII/ 149, k. 245–334.

AAN, PPR KC, Sekretariat, sygn. 295/ VII/ 149, Protokół oświadczenia złożonego 25 czerwca 1946 r. przez Chaima Orimlanda w Wojewódzkim Komitecie Żydowskim w Łodzi.

AAN, Urząd Rady Ministrów (URM), Biuro Prezydialne 5/17.

AAN, URM, Biuro Prezydialne 5/17, Dziesiąte sprawozdanie (za kwiecień 1945 r.) z działalności Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej.

AAN, URM, Biuro Prezydialne 5/17, Dwunaste sprawozdanie (za czerwiec 1945 r.) z działalności Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej).

AAN, URM, Biuro Prezydialne 5/17, Ósme sprawozdanie (za luty 1945 r.) Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej dla Premiera Rządu Tymczasowego Rzeczpospolitej Polskiej, Edwarda Osóbki Morawskiego.

AAN, URM, Biuro Prezydialne 5/17, Dziesiąte sprawozdanie (za kwiecień 1945 r.) z działalności Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej.

Archiwum Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, materiały nieuporządkowane.

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej: AŻIH), Centralny Komitet Żydów w Polsce (dalej: CKŻP), Centralna Komisja Specjalna, sygn. 303/XVIII/20, Wykaz mordów dokonywanych na ludności żydowskiej.

AŻIH, CKŻP, Wydział Ewidencji i Statystyki (dalej: WEiS), sygn. 474.

AŻIH, CKŻP, WEiS, sygn. 502.

AŻIH, CKŻP, WEiS, sygn. 507.

AŻIH, CKŻP, Wydział Organizacyjny (dalej: WO), sygn. 15.

AŻIH, CKŻP, WO, sygn. 34.

Aleksiun N., 2016, Zmarnowana szansa. O „Miastach śmierci” Mirosława Tryczyka, „Kultura Liberalna”, 3 (367): https://kulturaliberalna.pl/2016/01/19/zmarnowana-szansa-o-miastach-smierci-miroslawa-traczyka/ (15.12.2018).

https://sztetl.org.pl (15.10.2018).

Keff B., Datner H., Janicka E., 2014, Nie budujmy pomnika Sprawiedliwych obok Muzeum Historii Żydów Polskich, „Krytyka Polityczna”, 29 IV: https://krytykapolityczna.pl/kraj/nie-budujmy-pomnika-sprawiedliwych-obok-muzeum-historii-Zydow-polskich/ (15.12.2018).

Pomnikowi Sprawiedliwych przy muzeum Polin? Bojownicy z getta są przeciw: http://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/1,34862,17288913,Pomnikowi_Sprawiedliwych_przy_muzeum_Polin__Bojownicy.html (15.12.2018).

W Warszawie odsłonięto pierwszą dwujęzyczną „Tablicę Pamięci”: www.tvp.info; (26.10.2018).