Odczuwanie zapachów, identyfikacja węchowa oraz zaburzenia węchu u osób z neuroróżnorodnością na przykładzie osób ze spektrum autyzmu – analiza jakościowa
DOI:
https://doi.org/10.18778/2544-7238.11.05Słowa kluczowe:
spektrum autyzmu, węch, identyfikacja zapachów, zaburzenia węchu, terapiaAbstrakt
Odczuwanie zapachów, identyfikacja węchowa oraz zaburzenia węchu u osób ze spektrum autyzmu to obszar badań nadal niewystarczająco głęboko przebadany. Węch odgrywa istotną rolę w obszarach emocji, tworzenia relacji społecznych i funkcji kognitywnych, dlatego też warto eksplorować ten temat z perspektywy osób z neuroróżnorodnością. Dokonanie przeglądu literatury związanej z kondycją węchową u osób ze spektrum autyzmu może stworzyć podwaliny do formowania przestrzeni terapeutycznej, w której zdolności węchowe będą odgrywać kluczową rolę.
Pobrania
Bibliografia
American Psychiatric Association, 2013, Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, American Psychiatric Publishing, Inc., https://doi.org/10.1176/appi.books.978089 0425596 DOI: https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
Ashwin Ch., Chapman E., Howells J., Rhydderch D., Walker I., Baron-Cohen S., 2014, Enhanced olfactory sensitivity in autism spectrum conditions, „Molecular Autism”, vol. 5, 53. DOI: https://doi.org/10.1186/2040-2392-5-53
Bojarowicz H., Ziółkowska A., Krysiński J., 2016, Wyjątkowość zapachu, „Hygeia Public Health”, vol. 51(2), s. 154–160.
Boudjarane M.A., Grandgeorge M., Marianowski R., Misery L., Lemonnier E., 2017, Perception of odors and tastes in autism spectrum disorders: A systematic review of assessments, „Autism Research”, vol. 10(6), s. 1045–1057. DOI: https://doi.org/10.1002/aur.1760
Catani M., Dell’acqua F., Budisavljevic S., Howells H., Thiebaut de Schotten M., Froudist-Walsh S., D’Anna L., Thompson A., Sandrone S., Bullmore E.T., Suckling J., Baron-Cohen S., Lombardo M.V., Wheelwright S.J., Chakrabarti B., Lai M.C., Ruigrok A.N., Leemans A., Ecker C., Consortium M.A., Craig M.C., Murphy D.G., 2016, Frontal networks in adults with autism spectrum disorder, „Brain”, vol. 139, s. 616–630. DOI: https://doi.org/10.1093/brain/awv351
Dantec M., Cazalis F., Peyrical A., Luisier A.C., Benabou C., Coeur-Bizot S., Mandairon N., Mantel M., Bensafi M., 2023, A pilot study of the impact of smells on the behavior of level 3 autistic children and adolescents during an ongoing task, https://doi.org/10.1101/2023.12.15.571849 DOI: https://doi.org/10.1101/2023.12.15.571849
DeMyer M., 1975, Research in infantile autism: a strategy and its results, „Biological Psychiatry”, vol. 10, s. 433–452.
Eagleman D., 2023, Dynamiczny mózg. Historia nieustannych przeobrażeń, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Gałecki P., Pilecki M., Rymaszewska J., Szulc A., Sidorowicz S., Wciórka J., 2018, Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-V, Wrocław: Wydawnictwo Edra Urban & Partner.
Gilbert A., 2010, Co wnosi nos? Nauka o tym, co nam pachnie, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Gottfried J.A., 2006, Smell: central nervous processing, „Advances in Oto-Rhino-Laryngology”, vol. 63, s. 44–69. DOI: https://doi.org/10.1159/000093750
Hamerlińska A., 2019, Węch przedmiotem badań również logopedii, „Logopedia”, nr 48(1), s. 187–201.
Hamerlińska A., 2023, Olfactor – an invention for olfactory stimulation, Kraków: Jagielloński Instytut Wydawniczy.
Hamerlińska A., 2024, Metoda Terapii „Olfactor” w przestrzeni nauk pedagogicznych: w neurodydaktyce, pedagogice specjalnej i logopedii, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny”, t. 43, nr 3, s. 155–172, http://doi.org/10.17951/lrp.2024.43.3.155-172 DOI: https://doi.org/10.17951/lrp.2024.43.3.155-172
Hawkes C.H., 2002, Smell and taste complaints, London: Butterworth-Heinemann.
Hermelin B., O’Connor N., 1970, Psychological Experiments with Autistic Children, Oxford: Pergamon Press.
Huang G., Qiu Y., Tan S., Mamo Q., Zou L., 2022, Impaired odor identification ability and olfactory hedonic capacity in children with elevated autistic traits, „Journal of Sensory Studies”, no. 4, s. 1–8. DOI: https://doi.org/10.1111/joss.12746
Jaarsma P., Welin S., 2012, Autism as a Natural Human Variation: Reflections on the Claims of the Neurodiversity Movement, „Health Care Analysis”, vol. 20(1), s. 20–30. DOI: https://doi.org/10.1007/s10728-011-0169-9
Kinnaird E., Stewart C., Tchanturia K., 2020, The relationship of autistic traits to taste and olfactory processing in anorexia nervosa, „Molecular Autism”, vol. 11, 25, https://doi.org/10.1186/s13229-020-00331-8 DOI: https://doi.org/10.1186/s13229-020-00331-8
Kotas R., 2021, Opracowanie obiektywnej metody detekcji i analizy zaburzeń w węchowych potencjałach wywołanych, seria „Monografie Politechniki Łódzkiej”, Łódź: Politechnika Łódzka.
Kovács T., Cairns N.J., Lantos P.L., 1999, Beta amyloid deposition and neurofibrillary tangle formation in the olfactory bulb in ageing and Alzheimer’s disease, „Neuropathology and Applied Neurobiology”, vol. 25(6), s. 481–491. DOI: https://doi.org/10.1046/j.1365-2990.1999.00208.x
Larsson M., Tirado C., Wiens S., 2017, A Meta-Analysis of Odor Thresholds and Odor Identification in Autism Spectrum Disorders, „Frontiers in Psychology”, vol. 8, 679. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00679
Lotter V., 1966, Epidemiology of autistic conditions in young children: I. Prevalence, „Social Psychiatry”, vol. 1, s. 124–137. DOI: https://doi.org/10.1007/BF00584048
Majewicz P., 2023, ICD-11 – implikacje w badaniach i praktyce psychologiczno-pedagogicznej, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny”, t. 42, nr 1, s. 123–139. DOI: https://doi.org/10.17951/lrp.2023.42.1.123-139
Marciniak Firadza R., 2021, Zmysł węchu – istota, zaburzenia, diagnoza, terapia (Na przykładzie logopedy pracującego z dziećmi), „Logopedia”, nr 50(2), s. 169–183. DOI: https://doi.org/10.18778/2544-7238.06.10
Moberg P.J., Agrin R., Gur R.E., Gur R.C., Turetsky B.I., Doty R.L., 1999, Olfactory dysfunction in schizophrenia: A qualitative and quantitative review, „Neuropsychopharmacology”, vol. 21, s. 325–340. DOI: https://doi.org/10.1016/S0893-133X(99)00019-6
Mydlikowska Śmigórska A., Śmigórski K., Rymaszewska J., 2019, Specyfika funkcjonowania węchowego osób starszych. Różnice między starzeniem się fizjologicznym a patologią, „Psychiatria Polska”, nr 53(2), s. 433–446. DOI: https://doi.org/10.12740/PP/92272
Odowska Szlachcic B., 2010, Metoda integracji sensorycznej we wspomaganiu rozwoju mowy u dzieci z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
Pereira L., Grave J., Noll J., Derntl B., Soares S., Brás S., Sebastião R., 2023, Characterisation of Physiological Responses to Odours in Autism Spectrum Disorders: A Preliminary Study, „Applied Sciences”, vol. 13(3), 1970. DOI: https://doi.org/10.3390/app13031970
Pisula E., 2014, Autyzm – przyczyny, symptomy, terapia, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.
Polski Instytut Ekonomiczny, Fundacja JiM, 2022, Droga do otwarcia rynku pracy w Polsce dla osób autystycznych, Warszawa, https://odpowiedzialnybiznes.pl/wp-content/uploads/2022/03/Autyzm...-18.01.2022-HH-net-1.pdf (dostęp: 10.02.2024).
Rapiejko P., 2006, Zmysł węchu, „Alergoprofil”, nr 2, s. 4–10.
Rutter M., 1970, Autistic children: infancy to adulthood, „Seminars in Psychiatry”, vol. 2, s. 435–450.
Rutter M., 1978, Diagnosis and definitions of childhood autism, „Journal of Autism & Childhood Schizophrenia”, vol. 8(2), s. 139–161. DOI: https://doi.org/10.1007/BF01537863
Schopler E., Reichler R.J. (red.), 1976, Psychopathology and child development: Research and treatment, New York: Plenum Press. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4684-2187-3
Sienkiewicz Jarosz H., Bieńkowski P., 2012, Neurologiczne aspekty zaburzeń smaku, „Neurologia po Dyplomie”, t. 7, nr 5, s. 61–66.
Silberman S., 2017, Neuroplemiona. Dziedzictwo autyzmu i przyszłość neuroróżnorodności, Białystok: Wydawnictwo Vivante.
Suchowersky O., Reich S., Perlmutter J., Zesiewicz T., Gronseth G., Weiner W.J., 2006, Practice parameter: Diagnosis and prognosis of new onset Parkinson disease (an evidence-based review). Report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology, „Neurology”, vol. 66, s. 968–975. DOI: https://doi.org/10.1212/01.wnl.0000215437.80053.d0
Tavassoli T., Hoekstra R.A., Baron-Cohen S., 2014, The Sensory Perception Quotient (SPQ): development and validation of a new sensory questionnaire for adults with and without autism, „Molecular Autism”, vol. 5(1), 29. DOI: https://doi.org/10.1186/2040-2392-5-29
Urban M., Rabe-Jabłońska J., 2007, Dysfunkcje węchowe u chorych na schizofrenię, „Psychiatria Polska: Organ Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego”, t. 41(4), s. 503–512.
WHO, 2024, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, https://icd.who.int/browse/2024-01/mms/en (dostęp: 10.02.2024).
Wicker B., Monfardini E., Royet P.J., 2016, Olfactory processing in adults with autism spectrum disorders, „Molecular Autism”, vol. 7, 4. DOI: https://doi.org/10.1186/s13229-016-0070-3
Wing L., 1981, Asperger’s syndrome: A clinical account, „Psychological Medicine”, vol. 11, s. 115–130. DOI: https://doi.org/10.1017/S0033291700053332
Wing L., 2005, Reflections on opening Pandora’s box, „Journal of Autism and Childhood Schizophrenia”, vol. 8, s. 79–97.
Zwaigenbaum L., 2006, Neurobiologia rozwojowa zaburzeń ze spektrum autyzmu, „The Journal of Neuroscience”, vol. 26, s. 97–106.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
