Rodzaj gramatyczny w polszczyźnie i w językach wschodniosłowiańskich. Rozważania na marginesie biernika
DOI:
https://doi.org/10.18778/0860-6587.28.07Słowa kluczowe:
rodzaj gramatyczny, język polski, języki wschodniosłowiańskie, biernikAbstrakt
We współczesnym językoznawstwie polonistycznym współistnieje kilka ujęć kategorii rodzaju gramatycznego: tradycyjne, wywodzące się ze szkoły starożytnej oraz nowsze. W ujęciu tradycyjnym występuje trójczłonowy podział na rodzaje gramatyczne, tj. męski, żeński i nijaki, a jego podstawę stanowi mianownik liczby pojedynczej. Podobnie jest we wszystkich językach wschodniosłowiańskich. W polszczyźnie – w przeciwieństwie do innych języków słowiańskich – istnieje dodatkowo rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy. W ujęciach nowszych podstawę podziału na rodzaje gramatyczne stanowi biernik i dopełniacz. W ujęciu biernikowym występuje pięć rodzajów gramatycznych: męskoosobowy, męskożywotny, męskonieżywotny, żeński i nijaki, natomiast w koncepcji dopełniaczowej wyodrębnia się cztery klasy rodzajowe w liczbie pojedynczej i pięć klas w liczbie mnogiej. Tego typu propozycje opisu rodzaju gramatycznego są obce innym językom słowiańskim, w tym wschodniosłowiańskim, choć istnieje w nich rozbudowana kategoria żywotności, czego przykładem jest biernik. W językach wschodniosłowiańskich rzeczowniki żywotne wszystkich rodzajów gramatycznych otrzymują w bierniku liczby mnogiej końcówki fleksyjne synkretyczne z dopełniaczem. We współczesnej polszczyźnie natomiast wyodrębnianie klasy rzeczowników żywotnych w liczbie mnogiej jest nieistotne z fleksyjnego punktu widzenia. Różnice te są przyczyną interferencji i błędów językowych zarówno Polaków uczących się języków wschodniosłowiańskich, jak i wschodnich Słowian, przyswajających język polski.
Bibliografia
Bańko M., 2002, Wykłady z polskiej fleksji, Warszawa.
Bobrowski I., 2005, Rodzaj gramatyczny rzeczownika a jego liczba. „Język Polski” LXXXV, s. 83–89.
Cieślikowa A. (red.), 2002, Mały słownik odmiany nazw własnych, Kraków.
Dąbrowska A., Dobesz U, Pasieka M., 2010, Co warto wiedzieć. Poradnik metodyczny dla nauczycieli języka polskiego jako obcego na Wschodzie, Warszawa.
Dejna K., 1993, Dialekty polskie, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Jarceva V.N. (red.), 1990, Lingvisticzieskij encilopiediczieskij słovar’, Moskwa.
Kaleta Z., 1995, Gramatyka języka polskiego dla cudzoziemców, Kraków.
Kempf Z., 1978, Próba teorii przypadków, cz. I. Opole.
Klemensiewicz Z., 1984, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka polskiego, Warszawa.
Kowalewski J., 2017, Język polski na Ukrainie w perspektywie glottodydaktycznej, Kraków.
Krawczuk A., 2020, Rodzaj gramatyczny w nauczaniu polszczyzny Ukraińców: perspektywa z „wewnątrz” i z „zewnątrz systemu językowego, „Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców”, t. 27, s. 133–154 https://orcid.org/0000-0003-4087-3562 DOI: https://doi.org/10.18778/0860-6587.27.07
Kreja B., 1973, O rodzaju gramatycznym polskich rzeczowników. „Z Polskich Studiów Slawistycznych”, seria 4: Językoznawstwo, s. 233–248.
Kuryłowicz J., 1987, Studia językoznawcze, Warszawa.
Laskowski R., 1998, Kategorie morfologiczne języka polskiego – charakterystyka funkcjonalna, w: R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego, Warszawa.
Laskowski R., 1998, Zaimek, w: R. Grzegorczykowa, R. Laskowski, H. Wróbel (red.), Gramatyka współczesnego języka polskiego, Warszawa.
Mańczak W., 1956, Ile jest rodzajów w języku polskim? „Język Polski” XXXIV, s. 116–121.
Miodunka W. (red.), 1992, Język polski jako obcy. Programy nauczania na tle badań współczesnej polszczyzny, Kraków.
Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, 1994–2005, H. Zgółkowa (red.), Poznań.
Pyzik J., 2011, Przygoda z gramatyką, Kraków.
Riley T.G., 1999, It’s Alive: Grammatical Animacy in Polish, Czech and Russian, Seattle: University of Washington.
Saloni Z., 1976, Kategoria rodzaju we współczesnym języku polskim, w: R. Laskowski (red.), Kategorie gramatyczne grup imiennych w języku polskim, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Saloni Z., 2001, Czasownik polski. Odmiana. Słownik, Warszawa.
Słownik współczesnego języka polskiego, 1995, B. Dunaj (red.), Kraków.
Stefańczyk W.T., 2007, Kategoria rodzaju i przypadka polskiego rzeczownika. Próba synchronicznej analizy morfologicznej, Kraków.
Stefańczyk W.T., 2015, Zmiany we współczesnym polskim systemie fleksyjnym (na materiale rzeczownikowym i przymiotnikowym), „LingVaria”, nr 2 (20), s. 97–106 https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.20.08 DOI: https://doi.org/10.12797/LV.10.2015.20.08
Stefańczyk W.T., 2019, O rodzaju żeńskim we współczesnym języku polskim. „Kwartalnik Polonicum”, nr 31/32, s. 46–51. DOI: https://doi.org/10.17951/et.2019.31.257
Swan O., 1988, Facultative Animacy in Polish. A Study in Grammatical Gender Formation, Pittsburgh. DOI: https://doi.org/10.5195/CBP.1988.104
Tokarski J., 2001, Fleksja polska, Warszawa.
Uniwersalny słownik języka polskiego PWN, 2003, S. Dubisz (red.), Warszawa.
Urbańczyk S., 1984, Zarys dialektologii polskiej, Warszawa.
Wielki słownik ortograficzno-fleksyjny, 2001, J. Podracki (red.), Warszawa.
Włodarczyk H., 2009, Lingwistyka na polonistyce krajowej i zagranicznej w dobie filozofii informatyczno-logicznej, „LingVaria”, s. 64–79.
Wojdak P., 2020, Dwurodzajowe jednostki rzeczownikowe M2/M3 z obocznością -a/-u w D.lp.. Modelowanie relacji między końcówkami a alternantami rodzajowymi na podstawie frekwencji. „Język Polski”, C 3, s. 29–42 https://dx.doi.org/10.31286/JP.100.3.3 DOI: https://doi.org/10.31286/JP.100.3.3
Zaliznjak A.A., 1964, K voprosu o grammaticzieskich katiegoriach roda i oduszevliennosti v sovriemiennom russkom jazykie. „Voprosy jazykoznanija”, nr 4, s. 25–40.
Zaliznjak A.A., 1967, Russkoje imiennoje slovoizmienienije, Moskwa.
Zaron Z., 2004, Aspekty funkcjonalne polskiej kategorii rodzaju. Charakterystyka fleksyjna, Warszawa–Puńsk.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
