Legalne żydowskie związki zawodowe w Królestwie Polskim (1906–1914)

Wojciech Jaworski

doi:10.18778/0208-6050.96.09

Autor

Wojciech Jaworski

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.96.09

Słowa kluczowe:

Żydzi, związki zawodowe, Królestwo Polskie, druga połowa XIX w.

Abstrakt

Brak podstaw prawnych działalności związków zawodowych spowodował, że żydowscy pracownicy najemni w Królestwie Polskim zakładali od połowy XIX w. stowarzyszenia pomocy wzajemnej. Wybuch rewolucji w 1905 r. spowodował liberalizację polityki władz państwowych. W 1906 r. wydano tymczasowe przepisy o stowarzyszeniach i związkach, które przewidywały możliwość tworzenia związków zawodowych. W latach 1906–1908 założono 26 związków zawodowych. Tworzyli je głównie robotnicy żydowscy zatrudnieni w warsztatach rzemieślniczych i małych fabrykach oraz pracownicy handlu i usług. Żydowskie związki zawodowe znajdowały się w części pod wpływami „Bundu” i „Poalej Syjon”. Władze państwowe zlikwidowały sześć związków zawodowych. Panujący kryzys spowodował samolikwidację lub zaprzestanie działalności przez co najmniej 13 związków. Ożywienie gospodarcze w latach 1910–1914 spowodowało powstanie ośmiu związków. Łącznie spośród 34 żydowskich związków zawodowych aż 21 założono w Łodzi i dziewięć w Warszawie. Najwięcej związków zawodowych założyli robotnicy i pracownicy przemysłu włókienniczego (8), handlu i usług (7), wytwórczości odzieżowej (5) oraz branży skórzanej (4). Po 1910 r. pracownicy najemni powrócili do tworzenia stowarzyszeń pomocy wzajemnej.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych, Kancelaria Generał-Gubernatora Warszawskiego, sygn. 2803, 2713, 2719, 2803, 3718, 7193, 7194, 7200, 7318, 7330, 7445, 8231.

Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Kielecki, sygn. 6129, 6131, 6184.

Archiwum Państwowe w Lublinie, Rząd Gubernialny Lubelski-Wydział Administracyjny-Referat I inspektorsko-nadzorczy, sygn. 1876:188, 1894:31, 1899:164, 1902:244. Siedlecki Gubernialny Urząd do spraw Stowarzyszeń, sygn. 96.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Kancelaria Gubernatora Kaliskiego, sygn. 760, 2661. Rząd Gubernialny Piotrkowski-Wydział Administracyjny, sygn. 5143, 5997, 6215, 6595, 7066, 7397, 8206. Rząd Gubernialny Piotrkowski-Kancelaria Prezydialna, sygn. 294, 340, 342, 346, 358, 389, 400, 422, 425, 448, 467, 493, 494, 495, 514, 520, 523, 555, 897, 1009, 1022, 1036, 1056, 1133, 1164.

Archiwum Państwowe w Radomiu, Urząd Gubernialny Radomski do spraw Stowarzyszeń i Związków, sygn. 2, 10, 26.

Archiwum Państwowe w Warszawie, Warszawski Gubernialny Urząd do Spraw Stowarzyszeń, sygn. 288, 296, 305, 358, 360, 399, 403, 405, 425, 434, 451, 459, 543, 756, 813, 868, 917, 964, 1073, 1090, 1118, 1131.

Reakcja stołypinowska w Królestwie Polskim 1907–1910, wyd. H. Rappaport, Warszawa 1974.

Tymczasowe przepisy o towarzystwach zawodowych w imperium rosyjskim z dnia 17 (4) marca 1906 r., wyd. J. Kancewicz, „Kwartalnik Historii Ruch Zawodowego” 1983, nr 1–2, s. 84–97.

Zbiór praw obowiązujących w guberniach Królestwa Polskiego, seria II, wyd. S. Godlewski, t. II, Warszawa 1886.

Źródła do dziejów klasy robotniczej na ziemiach polskich, t. III (Królestwo Polskie i Białostocczyzna), red. S. Kalabiński, cz. 3 (1906–1907), Warszawa 1972; cz. 4 (1907–1914), Warszawa 1969.

Badziak K., Walicki J., Żydowskie organizacje społeczne w Łodzi do 1939 roku, Łódź 2002.

Broda J., Dzieje ruch związkowego robotników drzewnych i pracowników leśnictwa w Polsce do 1939 roku, Warszawa 1977.

Guesnet F., Żydowskie i niemieckie organizacje w Łodzi w XIX wieku; typy i stosunki, [w:] Polacy – Niemcy – Żydzi w Łodzi w XIX–XX w. Sąsiedzi dalecy i bliscy, red. P. Samuś, Łódź 1997, s. 162–191.

Kancewicz J., Królestwo Polskie i Białostocczyzna, [w:] Ruch zawodowy w Polsce. Zarys dziejów, t. I (1869–1918), Warszawa 1974, s. 15–170.

Karwacki W.L., Związki zawodowe i stowarzyszenia pracodawców w Łodzi (do roku 1914), Łódź 1972.

Marek L., Początki ruchu zawodowego wśród pracowników handlowych w Warszawie (1856–1881), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce” 1966, nr 2 (58), s. 81–105.

Marek L., Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Pracowników Handlowych Wyznania Mojżeszowego (1882–1903), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce” 1969, nr 2 (70), s. 21–49.

Orzechowski I., Kochański A., Zarys dziejów ruchu zawodowego w Królestwie Polskim (1905–1918), Warszawa 1964.

Pellowski A., Kultura muzyczna w Łodzi do roku 1918, Łódź 1994.

Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 2001.

Wrzosek S., Organizacje pracowników handlu gastronomii i spółdzielczości w Polsce, t. I (do 1918 roku), Warszawa 1972.

Wrzosek S., Pracownicy handlu Królestwa Polskiego w okresie rewolucji 1905–1907 roku, „Kwartalnik Historii Ruch Zawodowego” 1972, nr 2 (42), s. 3–27.