Epistemiczna rola sądu w sprawach dotyczących osób LGBT w Polsce: Między prawem, stygmatyzacją a paniką moralną?

Abstrakt

Artykuł podejmuje socjologiczną analizę wybranych orzeczeń sądów dotyczących osób LGBT w Polsce, traktując je nie tylko jako spory prawne, lecz również jako szczególnie wyraziste przejawy szerszych konfliktów kulturowych, symbolicznych i poznawczych obecnych we współczesnym społeczeństwie. Punktem wyjścia jest założenie, że w sprawach odnoszących się do odmowy świadczenia usług, kampanii anty-LGBT, uchwał samorządowych wymierzonych w tzw. „ideologię LGBT” oraz ekspresji symbolicznej związanej ze sprzeciwem wobec dyskryminacji, sądy nie ograniczają się do technicznego stosowania norm prawnych. Aby wydać rozstrzygnięcie, muszą bowiem uprzednio ocenić status twierdzeń funkcjonujących w debacie publicznej: oddzielić fakty od stereotypów, opinie od pomówień, przekonania światopoglądowe od praktyk wykluczających oraz ekspresję polityczną od symbolicznej przemocy.

W artykule zaproponowano pojęcie funkcji epistemicznej sądu, rozumianej jako instytucjonalna zdolność do porządkowania społecznie krążących narracji oraz wyznaczania granic między twierdzeniami prawnie relewantnymi a przekazami opartymi na stygmatyzacji, panice moralnej i delegitymizacji mniejszości. Analiza została osadzona w perspektywie socjologii wiedzy, socjologii prawa oraz teorii paniki moralnej, stygmatu i władzy symbolicznej. Materiał badawczy stanowią wybrane orzeczenia i publicznie dostępne uzasadnienia odnoszące się m.in. do sprawy tzw. drukarza z Łodzi, spraw homofobusów, uchwał anty-LGBT oraz sprawy „Tęczowej Matki Boskiej”.

Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że sądy stają się w tego rodzaju sporach nie tylko arbitrem prawnym, lecz również jednym z kluczowych aktorów współkształtujących granice dopuszczalnego języka, status wiedzy publicznej oraz normy równego obywatelstwa. W warunkach silnej polaryzacji społecznej pełnią tym samym rolę instytucji demistyfikacji, przeciwstawiających standard dowodowy i zasady konstytucyjnej równości narracjom opartym na lęku, stygmatyzacji i moralnym uprzedzeniu.