Ze studiów nad rolą protestantów w kształtowaniu krajobrazu kulturowego Łodzi

Mariusz Kulesza

doi:10.18778/2300-0562.01.09

Authors

Mariusz Kulesza Katedra Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych, Wydział Nauk Geograficznych, Uniwersytet Łódzki, 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31

DOI:

https://doi.org/10.18778/2300-0562.01.09

Keywords:

Protestants, cultural landscape, Łódź, city

Abstract

It has been more than 70 years since Łódź was a multi-ethnic city. But the traces of those days still remain. The characterised objects remind Łódź as it used to be when it was formed by different nations, including Protestants of German descent, who determined its dynamic development, especially after 1914. Today, the most evocative and clear trace of the presence of a multi-ethnic and religiously diverse community are the architectural monuments. They have survived almost intact, except for Jewish temples, which were completely destroyed in 1939–1945. Church buildings, tenement houses, mansions and factories were allowed to arise, as this what the erstwhile Lodzermenschen of different nations and religions wanted. The architecture of Łódź of the 19^th and early 20^th century shows changing styles, fashions and tendencies, which came here from the artistic centres all over the continent. In the buildings constructed then, we can see an obvious cosmopolitanism, but also unavoidable provincialism. The local bourgeoisie, and the architects they employed, knew and admired the buildings of St. Petersburg, Berlin, Vienna and Wrocław, as well as of the nearby Warsaw. Therefore, they were built according to what was fashionable at the time, what the sponsors liked and what was worth building to make Łódź a fully European city.

References

Badziak K., Chylak K, Łapa M., 2010, Chrześcijańskie wspólnoty wyznaniowe (bez Kościoła rzymskokatolickiego) w Łodzi do wybuchu I wojny światowej, [w:] Kulesza M., Łapa M., Walicki J. (red.), Rola wspólnot wyznaniowych w historii miasta Łodzi, Łódź.

Badziak K., Olejnik L., Pełka B., 1988, Grand Hotel w Łodzi 1888–1988, Łódź.

Berbelska D., 1998, Rezydencja „Księży Młyn”, [w:] Berbelska D., Pytlas S., Salm J., Zielińska A., Księży Młyn, Łódź, s. 93–106.

Budziarek M., 2003, ...stanowili jedno, Łódź. Miasto czterech kultur, Łódź.

Czembor H., 1998, Dzieje parafii luterańskich w Łodzi do 1939 roku, [w:] Milerski B., Woźniak K. (red.), Z dziejów luteranizmu w Łodzi i regionie łódzkim. Przeszłość. Przyszłość, Łódź.

Dominikowski J., 2004, Nekropolia Łodzi wielkoprzemysłowej, Łódź.

Fijałek J. (red.), 1984, Szpital im. dr med. Karola Jonschera w Łodzi 1884–1984, Łódź.

Ginsbert A., 1962, Łódź – Studium monograficzne, Łódź.

Grabowski E., 1922, Stan ludności i ruch naturalny w Łodzi w okresie 1904–1920, [w:] Statystyka m. Łodzi, t. 1, Łódź.

Janczak J., 1982, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, „Acta Uniwersitatis Lodziensis. Folia Historica”, z. 11, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/0208-6050.11

Janczak J., 1991, Struktura narodowościowa Łodzi w latach 1820–1939, [w:] Puś W., Liszewski S. (red.), Dzieje Żydów w Łodzi w latach 1820–1944, Łódź.

Jaskulski M., 1995, Stare fabryki Łodzi, Łódź.

Kobojek G., 1998, Księży Młyn. „Królestwo Scheiblerów”, Łódź.

Kopczyńska-Jaworska B., Woźniak K., 2002, Łódzcy luteranie. Społeczność i jej organizacja, Łódź.

Kossmann O., 1966, Lodz. Eine historisch-geographische Analyse, Würzburg.

Koter M., Kulesza M., 2005, Ślady wielonarodowej i wielowyznaniowej Łodzi we współczesnym krajobrazie kulturowym miasta, [w:] Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta, Łódź, s. 137–300.

Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., 2005, Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta, Łódź.

Kulesza M., 2010, To co po nich pozostało, czyli ślady materialnego dziedzictwa wspólnot wyznaniowych we współczesnym krajobrazie kulturowym Łodzi, [w:] Kulesza M., Łapa M., Walicki J. (red.), Rola wspólnot wyznaniowych w historii miasta Łodzi, Łódź, s. 241–326.

Laurentowicz-Granas M., Manżett-Kubiak J., 1997, Pałace „ziemi obiecanej”, Łódź.

Polacy – Niemcy – Żydzi w Łodzi w XIX–XX w., 1997, red. P. Samuś, Łódź.

Popławska I., 1964, Architektura przemysłowa Łodzi, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. 9, nr 4.

Puś W., 1998, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź.

Puś W., 2005, Zmiany liczebności i struktury narodowościowej ludności Łodzi do roku 1939, [w:] Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta, Łódź, s. 9–39.

Pytlas S., 1998, Struktura społeczności łódzkiej w XIX–XX wieku (do 1939 r.), [w:] Gala S. (red.), Rola nauczycieli łódzkich w tworzeniu dziedzictwa kulturowego Łodzi, Łódź.

Pytlas S., 1991, Skład narodowościowy przemysłowców łódzkich do 1914 r., [w:] Puś W., Liszewski S. (red.),Dzieje Żydów w Łodzi w latach 1820–1944. Wybrane problemy, Łódź.

Pytlas S., 2005, Trwałe ślady w zabudowie miejskiej – inwestycjach dokonanych przez przedstawicieli wielonarodowej ludności Łodzi, [w:] Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta, Łódź.

Rachalewski S., 1938, Zastygły nurt życia. Łódź, która odeszła, Łódź.

Salm J., 1998, Wokół Księżego Młyna – architektoniczne i urbanistyczne przemiany fabrycznej jurydyki, [w:] Berbelska D., Pytlas S., Salm J., Zielińska A., Księży Młyn, Łódź.

Salm J., Wesołowski J., 1992, Łódź przewodnik, Łódź.

Stefański K., 1995, Architektura sakralna w Łodzi w okresie przemysłowego rozwoju miasta 1821–1914, Łódź.

Stefański K., 1997, Kościół św. Anny w Łodzi (Zarzew), Łódź.

Stefański K., 2000, Gmachy użyteczności publicznej dawnej Łodzi, Łódź.

Stefański K., 2001, Jak zbudowano Łódź przemysłową. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821–1914, Łódź.

Strzałkowski J., ok. 1996, Kościół ewangelicko-augsburski św. Mateusza. Przewodnik, Łódź.