Ustalenie granicy polsko-radzieckiej w byłych Prusach Wschodnich – konsekwencje II wojny światowej

Halina Łach

doi:10.18778/0208-6050.117.10

Autor

Halina Łach Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie https://orcid.org/0000-0002-1279-7673

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.117.10

Słowa kluczowe:

Prusy Wschodnie, Rząd Rzeczypospolitej na uchodźstwie, granica polsko-radziecka, umowy polsko-radzieckie, wytyczenie i przebieg granicy

Abstrakt

Po zakończeniu II wojny światowej Rzeczpospolita Polska otrzymała zupełnie nowe granice państwowe, zarówno te zachodnie, wschodnie, jak i północne. Do takich należy granica polsko-radziecka w byłych Prusach Wschodnich, która jest rezultatem klęski Niemiec w wojnie i zdobycia prowincji pruskiej przez wojska sowieckie. Jej orientacyjny bieg został ustalony na konferencjach polityków Wielkiej Trójki w Teheranie, Jałcie i Poczdamie. Na konferencjach zapadły decyzje dotyczące podziału Prus Wschodnich pomiędzy Związkiem Radzieckim a Polską. Dopiero po wojnie, w polsko-radzieckich porozumieniach bilateralnych oraz w protokołach mieszanych komisji delimitacyjnych, doprecyzowano przebieg linii rozgraniczenia tych terenów. Wytyczenie granicy w terenie odbywało się etapami i trwało ponad dziesięć lat. Ostateczny przebieg granicy polsko-sowieckiej został rozstrzygnięty dopiero w latach 1957–1958.

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie działań rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie na rzecz włączenia Prus Wschodnich w powojenne granice Polski oraz ukazanie stanowiska i decyzji polityków państw koalicji antyfaszystowskiej w sprawie prowincji pruskiej. Ponadto ukazany zostanie proces kształtowania się linii rozgraniczenia obszarów polsko-radzieckich w Prusach Wschodnich po wojnie.

W artykule wykorzystano dokumenty źródłowe z Archiwum Akt Nowych i Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie oraz Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Halina Łach - Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Dr hab. Halina Łach, prof. UWM – historyk, profesor uczelni w Katedrze Edukacji Historycznej i Metod Cyfrowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

Zainteresowania naukowe: problematyka związana z funkcjonowaniem formacji granicznych i systemu ochrony granic Rzeczypospolitej Polskiej i strefy Schengen.

Bibliografia

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN], Departament Zagraniczny, Umowa między Rzecząpospolitą Polską i Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej, Moskwa 16 VIII 1945, sygn. 411

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN], Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu RP (emigracyjnego) w Londynie, Emigracja niemiecka i przyszła granica polsko-niemiecka (opracowanie ministerstwa), 1944, sygn. 64

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN], Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu RP (emigracyjnego) w Londynie, Projekty tez i tezy w sprawie zagadnienia Niemiec uchwalone przez Radę Ministrów w dniu 31 I 1944 r., sygn. 56

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN], Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu RP (emigracyjnego) w Londynie, Terytorialne postulaty Sowietów w Prusach Wschodnich (opracowanie ministerstwa), 1944, sygn. 83

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN], Ministerstwo Prac Kongresowych Rządu RP (emigracyjnego) w Londynie, Tezy w sprawie inkorporacji oraz okupacji wschodnich obszarów Niemiec, uchwalone przez Radę Ministrów 7 XII 1943 r., sygn. 61

Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Organizacja Komisji Delimitacyjnej i organizacja Podkomisji Delimitacyjnych, Warszawa 1945, zespół 1, teczka 6

Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie, Dowództwo WOP, Protokólarny opis przebiegu linii granicy państwowej między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w części przylegającej do Morza Bałtyckiego i w Zatoce Gdańskiej wytyczonej w latach 1957–1958, sygn. 1284/281

Protokół między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o rozgraniczeniu polskich i radzieckich wód terytorialnych w Zatoce Gdańskiej Morza Bałtyckiego podpisany w Warszawie dnia 18 marca 1958 r., Dziennik Ustaw 1958, nr 76, poz. 386.

Umowa między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o wytyczeniu istniejącej polsko-radzieckiej granicy państwowej w części przylegającej do Morza Bałtyckiego, podpisana w Moskwie dnia 5 marca 1957 r., Dziennik Ustaw 1958, nr 37, poz. 166.

Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej, podpisana w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r., Dziennik Ustaw 1947, nr 35, poz. 167.

Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej, Dziennik Ustaw 1946, nr 2, poz. 5.

Bugajski D. R., Polska i międzynarodowa żegluga w Cieśninie Pilawskiej, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, t. VI, nr 4(32), s. 67–93.

Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. VIII (Styczeń 1944 – grudzień 1945), red. W. T. Kowalski, A. Chrenov, oprac. E. Basiński, Warszawa 1974.

Eberhardt P., Polska granica wschodnia 1939–1945, Warszawa 1993.

Kossert A., Prusy Wschodnie. Historia i mit, Warszawa 2009.

Kowalski W. T., Walka dyplomatyczna o miejsce Polski w Europie (1939–1945), Warszawa 1966.

Kudrzycki Z., Granica polsko-rosyjska przylegająca do Morza Bałtyckiego 1945–1958, Toruń 2013.

Obwód Kaliningradzki. Przegląd faktów, wydarzeń, opinii, „Biuletyn Towarzystwa Naukowego i Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie” 1996, nr 2(18), s. 50–59.

Okręg Mazurski w raportach Jakuba Prawina. Wybór dokumentów 1945, przyg. do druku T. Baryła, Olsztyn 1996.

Osmańczyk E. J., Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych, Warszawa 1982.

Skubiszewski K., Zachodnia granica Polski, Gdańsk 1969.

Tebinka J., Polityka brytyjska wobec problemu granicy polsko-radzieckiej 1939–1945, Warszawa 1998.

Teheran–Jałta–Poczdam. Dokumenty konferencji szefów rządów wielkich mocarstw, Warszawa 1970.

Wakar A., Martwa granica, „Borussia” 1992, nr 1, s. 53.

Wojnowski E., Problem Prus Wschodnich w okresie II wojny światowej – powrót Warmii i Mazur do Polski, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 1985, nr 3–4, s. 333–346.

Wojnowski E., Warmia i Mazury w latach 1945–1947, Olsztyn 1970.

Wrzesiński W., Prusy Wschodnie a bezpieczeństwo europejskie: stanowisko Francji, USA, Wielkiej Brytanii, ZSRS i Polski wobec przyszłości Prus Wschodnich w latach 1939–1945, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 1985, nr 2, s. 163–179.

Wrzesiński W., Prusy Wschodnie w polskiej myśli politycznej 1864–1945, Olsztyn 1994.

Golon M., Problem polsko-radzieckiej granicy w byłych Prusach Wschodnich w latach 1945–1958, https://e-journals.ku.lt/journal/AHUK/article/2289/info (dostęp: 1 VI 2023).

Rojek W., Delimitacja polsko-sowieckiej/rosyjskiej północnej granicy państwowej 1957–2009, https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/259578/rojek_delimitacja_polskosowieckiej_rosyjskiej_polnocnej_granicy_panstwowej_1957-2009_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y (dostęp: 1 VI 2023).