Wielkie posiadłości ziemskie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i ich wpływ na dzisiejsze środowisko antropogeniczne

Mariusz Kowalski

doi:10.18778/2300-0562.01.07

Autor

Mariusz Kowalski Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, 00-818 Warszawa, ul. Twarda 51/55

DOI:

https://doi.org/10.18778/2300-0562.01.07

Słowa kluczowe:

Rzeczpospolita Obojga Narodów, wielka własność ziemska, terytorializacja władzy, krajobraz antropogeniczny, trwałość form przestrzennych

Abstrakt

Artykuł podkreśla znaczenie wielkich posiadłości ziemskich w ramach systemu polityczno-ustrojowego i społeczno-gospodarczego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zwrócono również uwagę na utrzymujące się przez stulecia antropogeniczne formy przestrzenne, będące efektem szczególnie silnego oddziaływania wielkich posiadłości na kształt życia społeczno-gospodarczego. Wpływ ten można dziś dostrzec w sposobie zagospodarowania przestrzeni oraz w formach i przebiegu licznych zjawiskach o charakterze politycznym, kulturowym i gospodarczym w Polsce oraz u jej wschodnich sąsiadów.

Bibliografia

Ajewski K., 2010, Stanisława Kostki Zamoyskiego życie i działalność 1775–1856, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa.

Antoniewicz M., 2011, Protoplaści książąt Radziwiłłów. Dzieje mitu i meandry historiografii, Wydawnictwo DiG, Warszawa.

Augustyniak U., 2001, Dwór i klientela Krzysztofa Radziwiłła, Semper, Warszawa.

Augustyniak U., 2004, W służbie hetmana i Rzeczypospolitej. Klientela wojskowa Krzysztofa Radziwiłła (1585–1640), Semper, Warszawa.

Augustyniak U., 2008, Historia Polski 1572–1795, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Baranowski I.T., 1907, Z dziejów feudalizmu na Podlasiu. Rajgrodzko-Goniądzkie państwo Radziwiłłów w I poł. XVI w., „Przegląd Historyczny”, 4, s. 62–74, 158–169.

Bereza A., Kasprzak T., 2004, Wewnętrzny Sybir czyli ballada o pegeerach, „Niebieska Linia”, 5/34, s. 6–9.

Błaszczyk G., 2012, Geografia historyczna Wielkiego księstwa Litewskiego, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań.

Chmielińska A., 1925, Księżacy (łowiczanie), Biblioteczka Geograficzna „Orbis” seria 3, t. 9, Kraków.

Czamańska I., 2007, Wiśniowieccy. Monografia rodu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.

Czubiński A., 1985, Komunistyczna Partia Polski (1918–1938): zarys historii, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.

Degiel R., 2000, Protestanci i prawosławni. Patronat wyznaniowy Radziwiłłów birżańskich nad Cerkwią prawosławną w Księstwie Słuckim w XVII w., Neriton, Warszawa.

Dłuski T., 1754, Uwagi w Sprawie Ordynacyi Ostrogskiey: Rozroznione Zdania do Jednomyslnosci Prowadzące, Drukarnia Jezuitów, Lublin.

Eberhardt P., 1993, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Editions Spotkania, Warszawa.

Eichhorn K.F., 1843, Stosunek xiążęcego domu Radziwiłłów do domów xiążęcych w Niemczech uważany ze stanowiska historycznego i pod względem praw niemieckich politycznych i xiążęcych, A.E. Glücksberg, Warszawa.

Falkowski J., 2006, Ziemia lubawska: przyroda, historia, osadnictwo, społeczeństwo, gospodarka, Wydawnictwo UMK, Toruń.

Gadomski W., 2010, Panowie na PGR-ach, „Gazeta Wyborcza” 5.04.2010.

Gawlas G., 2000, O kształt zjednoczonego królestwa: niemieckie władztwo terytorialne a geneza społeczno-ustrojowej odrębności Polski, Wydawnictwo DiG, Warszawa.

Gorczyca K., 1997, Żychlin pod Koninem. Dzieje wsi i zboru, Semper, Warszawa.

Groniowski K., Skowronek J., 1987, Historia Polski, 1795–1914, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.

Jabłonowski A., 1889, Ziemie Ruskie / Wołyń i Podole, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. 8, Gebethner i Wolff, Warszawa.

Jabłonowski A., 1903, Ziemie Ruskie / Ruś Czerwona, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. 7, cz. 2, Gebethner i Wolff, Warszawa.

Jakowenko N., 2011, Historia Ukrainy do 1795 roku, PWN, Warszawa.

Karkucińska W., 2000, Anna z Sanguszków Radziwiłłowa (1676–1746), Semper, Warszawa.

Karvelis D., 2006, Przymus wyznaniowy w „księstwie birżańskim” u schyłku XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, [w:] Kriegseisen W., Rachuba A. (red.), Litwa w epoce Wazów, IH PAN, Warszawa, s. 257–275.

Kempa T., 2000, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549–1616), Semper, Warszawa.

Kempa T., 2002, Dzieje rodu Ostrogskich, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.

Koneczny F., 1924, Dzieje administracji w Polsce, Nakładem i drukiem Okręgowej Szkoły Policji Państwowej Ziemi Wileńskiej, Wilno.

Konopczyński W., 1986, Dzieje Polski nowożytnej, t. 1–2, Wydawnictwo PAX, Warszawa.

Korczak L, 2008, Monarcha i poddani. System władzy w Wielkim Księstwie Litewskim w okresie wczesnojagiellońskim, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków.

Kowalski M., 2000, Geografia wyborcza Polski: Zróżnicowanie przestrzenne zachowań wyborczych Polaków w okresie 1989–1998, Geopolitical Studies, 7, IGiPZ PAN, Warszawa.

Kowalski M., 2007, Księstwa w przestrzeni politycznej I Rzeczpospolitej, [w:] Kiniorska I., Sala S. (red.), Rola geografii społeczno-ekonomicznej w badaniach regionalnych, Instytut Geografii AŚ-PTG, Kielce, s. 177–186.

Kowalski M., 2008, Państwa magnackie w przestrzeni polityczno-administracyjnej I Rzeczypospolitej, [w:] Kulesza M. (red.), Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej, Wydawnictwo UŁ, Łódź, s. 33–48.

Kowalski M., 2009, Państwo magnackie w strukturach polityczno-administracyjnych Rzeczpospolitej Szlacheckiej na przykładzie Ordynacji Zamojskiej, „Przegląd Geograficzny”, 81 (2), s. 173–200. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2009.2.2

Kowalski M., Świątek D., Dziemianowicz W., 2011, Społeczeństwo obywatelskie i aktywność społeczna a rozwój regionu, Raport R1 w ramach projektu Trendy rozwojowe Mazowsza.

Kriegseisen W., 1996, Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej, Semper, Warszawa.

Krzemiński J., 2001, Oświecony jaśnie, „Rzeczpospolita”, 156, 06.07.2001.

Kuras K., 2010, Współpracownicy i klienci Augusta A. Czartoryskiego w czasach saskich, Historia Iagiellonica, Kraków.

Kurtyka J., 1999, Posiadłość, dziedziczność i prestiż. Badania nad późnośredniowieczną i wczesnonowożytną wielką własnością możnowładczą w Polsce XIV–XVII wieku, „Roczniki Historyczne”, 65, s. 161–194.

Kwilecki A., 1998, Ziemiaństwo wielkopolskie, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa.

Landau Z., Tomaszewski J., 1977, Druga Rzeczpospolita, Książka i Wiedza, Warszawa.

Lubavskij M.K., 1892, Oblastnoe delenie i mestnoe uprawienie litovsko-russkogo gosudarstva vo vremeni izdania pervogo litovskogo statuta, Universiteckaja tipografija, Moskva.

Lubavskij M.K., 1915, Ocherki istorii litovsko-russkago gosudarstva do Liublinskoj unii vkliuchitelno, Moskovskaja Khudozhestviennaja Piechatnia, Moskva.

Łowmiański H., 1986, Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Wydawnictwo UAM, Poznań.

Malczewska M., 1985, Latyfundium Radziwiłłów w XV do połowy XVI wieku, PWN, PAN, Warszawa–Poznań.

Maroszek J. 2000, Pogranicze Litwy i Korony w planach króla Zygmunta Augusta: z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok.

Mączak A., 1998, Feudalizm w pierwszej Rzeczpospolitej. Wieloznaczność terminu i ewolucja zjawiska, [w:] Manikowska H., Kochanowicz J. (red.), Feudalizm w Europie średniowiecznej i nowożytnej, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 58, s. 177–185.

Mączak A., 2002, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesno nowożytnej, Semper, Warszawa.

Najgrakowski M., 1993, Ziemie polskie w XVI wieku, [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, plansza 13.3, Główny Geodeta Kraju, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.

Mordawski J., 2005, Statystyka ludności kaszubskiej: Kaszubi u progu XXI wieku, Instytut Kaszubski, Gdańsk.

Napierała P., 2009, Hesja-Darmstadt w XVIII stuleciu. Wielcy władcy małego państwa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.

Paradowska M., 2003, O historii Bambrów inaczej, Wydawnictwo Miejskie, staraniem Towarzystwa Bambrów Poznańskich, Poznań.

Petera J., 1995, Stroje ludowe Zamojszczyzny, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny. Materiały ogólnopolskiej sesji popularnonaukowej Zamość, 22–24.IX. 1995, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Zamościu, Zamość, s. 39–54.

Pietkiewicz K., 1995, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka: studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.

Piński J., Zdziechowska M., 2007, Klątwa błękitnej krwi. Arystokraci kontra arystotechnokraci, „Wprost”, 34 (1287).

Plit J., 2011, Piętno władzy i właścicieli odciśnięte w krajobrazie kulturowym, [w:] Bernat S. (red.), Niematerialne wartości krajobrazów kulturowych, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG, 15, Sosnowiec, s. 125–138.

Population and housing census 2001: http://www.stat.gov.lt/en/

Postek R., 2010, Szkoci w Węgrowie: http://fotografika.i-csa.com/album/nagrobki_szkotow_edd.html

Prochaska A., 1907, O wyzwoleniu z maństwa na Rusi, „Kwartalnik Historyczny”, 21, s. 654–657.

Rachuba A., 1997, Sprawa dóbr Radziwiłłów birżańskich w latach 1655–1662, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 7, s. 51–70.

Reder J., 1983, Zamość jako stolica regionu, [w:] Kowalczyk J. (red.), Czterysta lat Zamościa, Ossolineum, Wydawnictwo PAN, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź.

Rykała A., 2011, Mniejszości religijne w Polsce – geneza, struktury przestrzenne, tło etniczne, Wydawnictwo UŁ, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-577-5

Sienkiewicz W., 1982, Ziemianie zależni w Wielkim Księstwie Litewskim od połowy XVI do połowy XVIII wieku. Studium z dziejów feudalizmu litewskiego, rozprawa doktorska, Wydział Historyczny UW, Warszawa.

Skawiński M., 2000, Górale Polscy w Europie Środkowej – informacje podstawowe, „Pamiętnik PTT”, 9, s. 27–36.

Skowronek E., 2005, Wpływ działalności gospodarczej Ordynacji Zamojskiej na kształt dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego Zamojszczyzny, [w:] Skowronek E. (red.)

Wpływ działalności gospodarczej wielkich majątków ziemskich na stan współczesny dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 19–36.

Sobczyński M., 2006, Państwa i terytoria zależne. Ujęcie geograficzno-polityczne, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.

Sobczyński M., 2008, Polskie doświadczenia w zakresie badań granic reliktowych i krajobrazu pogranicza, [w:] Kulesza M. (red.), Czas i przestrzeń w naukach geograficznych. Wybrane problemy geografii historycznej, Wydawnictwo UŁ, Łódź, s. 66–78.

Sójka-Zielińska K., 1962, Fideikomisy familijne w prawie pruskim, UW, Warszawa.

Standara W., 1984, Tradycyjny strój lubawski. Rekonstrukcja, Stowarzyszenie

Społeczno-Kulturalne „Pojezierze” w Olsztynie – Oddział w Lubawie, Olsztyn.

Stankowa M., 1975, Dawny powiat szczebrzeski XIV-XVIII w., Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa.

Stawarz A., 2003, Mazowsze jako współczesny region etnograficzny wstydliwy „skansen” czy atrakcja kulturowo-turystyczna?, [w:] Koseski A., Stawarz A. (red.) Tożsamość kulturowa regionu w warunkach integracji europejskiej – przykład Mazowsza, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa, s. 81–91.

Stefański J., 1995, Specyfika kultury ludowej na terenie województwa zamojskiego /Zamojszczyzny/, [w:] Przyczynki do etnografii Zamojszczyzny. Materiały ogólnopolskiej sesji popularnonaukowej Zamość, 22–24.IX.1995, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Zamościu, Zamość, s. 17–38.

Stepaniuk M., 2008, Przyrodnicze i społeczno-gospodarcze uwarunkowania zmian użytkowania terenu Niecki Gródecko-Michałowskiej, praca doktorska, IGiPZ PAN, Warszawa.

Stępnik K. (red ), 2007, Sapiehowie epoki Kodnia i Krasiczyna, Wydawnictwo UMCS, Lublin.

Szczepaniak-Kroll A., 2010, Tożamość poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego: Losy Bajerleinów i Dittrichów (XVIII–XX w.), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.

Szydlik R., Szydlik W., 2001, Osadnictwo kurpiowskie na Puszczy Białej, Zarząd Główny Związku Kurpiów, Ostrołęka.

Ujma M., 2005, Latyfundium Jana Sobieskiego 1652–1696, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole.

Urbańczyk S., 1968, Zarys dialektologii polskiej, PWN, Warszawa.

Wisner H., 1992, Książęta na Birżach i Dubinkach a przymus wyznaniowy (1. poł. XVII w.) // Nas radavad. Kn. 2. Grodna, cz. 2. s. 303–313.

Wisner H., 2000, Janusz Radziwiłł 1612–1655. Wojewoda wileński, hetman wielki litewski, Wydawnictwo Mada, Warszawa.

Witkowski W., 2007, Historia administracji w Polsce 1764–1989, PWN, Warszawa.

Zajezierska K., Molga T., 2011, Łowcy kamienic, „Wprost”, 34 (1489).

Zakrzewski A.B., 2010, Czy Litwa XVI–XVIII wieku znała demokrację szlachecką i oligarchię magnacką? [w:] Grodziski S., Malec D., Karabowicz A., Stus M. (red.), Vetera novis augere. Studia i prace dedykowane Profesorowi Wacławowi Uruszczakowi, t. 1–2, Kraków, s. 1189–1201.

Żarnowski J., 1988, Społeczeństwo i klasy, [w:] Tomicki J. (red.), Polska Odrodzona 1918–1939, Wiedza Powszechna, Warszawa, s. 226–284.