Miasto a język. Rola miast w kształtowaniu sytuacji językowej

Roman Szul

doi:10.18778/2300-0562.02.04

Autor

Roman Szul Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych, Uniwersytet Warszawski, 00-927 Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 30

DOI:

https://doi.org/10.18778/2300-0562.02.04

Słowa kluczowe:

miasto, obszary otaczające miast, sytuacja językowa, różnicowanie językowe, ujednolicanie językowe, kontakty językowe

Abstrakt

Miasta odgrywają istotną rolę w kształtowaniu sytuacji językowej państw i regionów. W miastach działają dwa mechanizmy językowe: różnicowania i ujednolicania sytuacji językowej. Różnicowanie wynika z imigracji do miasta, ujednolicanie – z kontaktów ludności wewnątrz miasta. W skrajnych przypadkach szybkiego napływu do miasta ludności różnych języków może powstać trudność w komunikowaniu się ludności miasta (efekt „wieży Babel”). W XIX w. taka sytuacja była np. w Łodzi i Białymstoku. Ujednolicanie sytuacji językowej w mieście przebiega poprzez etap języka wspólnego i dwujęzyczności części mieszkańców. Ważnym zagadnieniem jest to, który język staje się językiem wspólnym miasta – zależy to od liczebności poszczególnych grup etniczno-językowych, ich siły ekonomicznej i politycznej, od prestiżu poszczególnych języków, a w czasach współczesnych od polityki językowej państwa lub regionu. Zróżnicowane cechy społeczno-zawodowe ludności miasta i wsi powodują, że często miasta odróżniają się sytuacją etniczną i językową od otaczających obszarów wiejskich. Miasto i obszary otaczające są w kontakcie prowadzącym do zmiany sytuacji językowej – językowego „wchłonięcia” miasta przez otoczenie lub ekspansji miasta i upodobnienia otoczenia do miasta albo równowagi i napięć na tle językowym między miastem a otoczeniem (jak obecnie w Brukseli). Miasta, tworząc sieć powiązań, sprzyjają ekspansji najważniejszego języka w danym państwie (imperium), co w czasach współczesnych było wykorzystywane do ujednolicania kulturowo-językowego w ramach budowy państw narodowych.

Bibliografia

Alpatov W.M. 1988, Japonia. Jazyk i obszczestwo, Izdatielstvo Nauka, Moskwa (Алпатов В.М., Япония. Язык и обзщество, Издательство Наука, Москва).

Barwiński M., 2013, Geograficzno-polityczne uwarunkowania sytuacji Ukraińców, Łemków, Białorusinów i Litwinów w Polsce po 1944 roku, Wydawnictwo UŁ, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-785-4

Blake N.F., 1996, A history of the English language, Palgrave, Basingstoke. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-24954-1

Boivin M., 2011, Indie. Zarys historii, Dialog, Warszawa.

Cudny W., Rouba R., 2012, Lodz – Poland, [w:] Cudny W., Michalski T., Rouba R. (red.), Tourism and the transformation of large cities in the post-communist countries of Central and Eastern Europe, Wydawnictwo UŁ, Łódź.

Daneš F., 1996, Čeština od národního obrození do získání státní samostatnosti, [w:] Čmejrková S., Daneš F., Kraus J., Svobodová I. (red.), Čeština, jak ji znáte i neznáte, Academia, Praha.

Delage G., Dumas G., 2002, Politiques linguistiques: Le modele québécois, World Congress on Language Policies, April, Barcelona.

Diaz-Couder E., 1997, Multilingüismo y Estado-Nación en México, „Diverscité”, Janvier: www.teluq.uquebec.ca/diverscite/entree.htm

Djaczkov M.W., Leontjev J.I., Torsujeva A.A., 1981, Jazyk tok-pisin, Izdatielstvo Nauka, Moskwa (Дьячков М.В., Леонтьев Е.И., Торсуева А.А., 1981, Язык токписин, Издательство Наука, Москва).

Gawryszewski A., 2009, Ludność Warszawy w XX wieku, PAN IGiPZ, Warszawa.

Gelber H.G., 2001, Nations out of empires. European nationalism and transformation of Asia, Palgrave, Basingstoke–New York. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230288645

Ingrassia G., Blasco Ferrrer E., 2009, Storia della lingua sarda, CUEC (Cooperativa Universitaria Editrice Cagliaritana), Cagliari.

Jassem-Staniecka A., 2012, Community conflict in Belgium and its linguistic reflections, „Annual of Language & Politics and the Politics of Identity”, 6: www.alppi.eu

Jurkowski J., 1986, Od wieży Babel do języka kosmitów. O językach sztucznych, uniwersalnych i międzynarodowych, KAW, Białystok.

Keating M., 1996, Nations against the state. The new politics of nationalism in Quebec, Catalonia and Scotland, Palgrave Macmillan, Basingstoke.

Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., 2005, Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta, Wydawnictwo UŁ, Łódź.

Macan T., 2004, Hrvatska povijest, Matica Hrvatska, Zagreb.

Pellicer D., 1997, Reconomimiento y conocimiento de las lenguas indígenas de México, „Diverscité”, Fevrier: www.teluq.uquebec.ca/diverscite/entree.htm

Pěničková D.A., 2009, Anglicky mluvící cicinci v České republice: výuka angličtiny jako prostředek společenské integrace, [w:] Bittnerová D., Moravcová M. (red.), Etnické komunity. Elity, institituce, stát, Fakulta humanitních studií Universzity Karlovy, Praha.

Rocher F., 2002, The evolving parameters of Quebec nationalism, „International Journal on Multicultural Societies”, 4 (1), s. 75–97.

Rossel H., 1997, La référence identitaire régionale – le cas de la Belgique et de l’ex-Tchécoslovaquie, [w:] Jałowiecki B., Gorzelak G. (red.), The identity of Central Europe/L’Identité de l’Europe Centrale, Regional and Local Studies, t. 13, Warszawa.

Rotković R., 2006, Kratka ilustrowana istorija crnogorskog naroda, Crnogorska izdanja, Podgorica.

Roux G., 2006, Mezopotamia, Dialog, Warszawa.

Rykała A., 2011, Mniejszości religijne w Polsce. Geneza, struktury przestrzenne, tło etniczne, Wydawnictwo UŁ, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-577-5

Sofronov M.W., 1979, Kitajskij jazyk i kitajskoje obszczestwo, Izdatielstvo Nauka, Moskwa (Софронов М.В., 1979, Китайский язык и китайское общество, Издательство Наука, Москва).

Simke J., 2011, Běła Wóda, něga raz serbska wjas, Ludowe Nakładnistwo Domowina, Budyšin.

Singer I.I., 1937, Di brider Aszkenazy („Bracia Aszkenzazy”), Forwerts Ojsgabe, Nowy Jork.

Singer I.I., 1946, Fun a welt wos iż niszto mer („O świecie, którego już nie ma”), Farlag Matones, Nowy Jork.

Sobczyński M., 2012, Region łódzki w tradycji podziałów administracyjnych Polski Środkowej, [w:] Pawłowska A., Rykiel Z. (red.), Region i regionalizm w socjologii i politologii, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, s. 177–195.

Szul R., 2010, “Wskrzeszanie” języków jako symboli tożsamości, pamięci i przestrzeni narodów, [w:] Kapralski S. (red.), Pamięć, przestrzeń, tożsamość, Wydawnictwo Scholar, Warszawa, s. 72–101.

Szymańska D., 2007, Urbanizacja na świecie, PWN, Warszawa.

Truchot C., 2008, Europe: l’enjeu linguistique, La Documentation Française, Paris.

Trunk I.I., 1946, Pojln („Polska”), Farlag Unser Tsait, Nowy Jork.

www.alppi.eu

www.radioaustralia.net.au/tokpisin

www.visitcardiff.com