Afektywność nowelistyki Reymonta

Urszula Pilch

doi:10.18778/1505-9057.71.08

Autor

Urszula Pilch Uniwersytet Jagielloński https://orcid.org/0000-0003-0337-1686

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.08

Słowa kluczowe:

Władysław Reymont, nowele, afekt, atawizm

Abstrakt

Artykuł analizuje sposoby przedstawiania stanów afektywnych w nowelach Władysława Reymonta, koncentrując się na ich nieuchwytności. Autorka podkreśla, że w kluczowych momentach emocjonalnych nie chodzi o konkretne uczucia, lecz o ich intensywność, nagłość i niemożność pełnego uświadomienia, co pisarz oddaje poprzez nieprecyzyjne „coś”. Narracja często ustępuje miejsca opisom reakcji somatycznych, ciszy lub symbolice nocy, podkreślając niedostępność przeżyć. Przytoczone fragmenty utworów pokazują, w jaki sposób Reymont sięga po atawizmy, lęki i tabu, a także po bogatą metaforykę przestrzenną, aby zobrazować napięcia afektywne. W analizowanych scenach istotną rolę odgrywa kontrast między doświadczeniem a jego kulturowym przetworzeniem – często nieadekwatnym lub niewystarczającym. Autorka stawia tezę, że afekt w twórczości Reymonta nie tylko stanowi temat, lecz także wymusza ograniczenie słowa, prowadzi do milczenia, a nawet wskazuje na granice literackiego poznania. Pisarz tym samym ujawnia momenty, w których gwałtowna intensywność afektywna, biorąc górę, nie dopuszcza do ich werbalizacji.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Urszula Pilch - Uniwersytet Jagielloński

Urszula M. Pilch, dr hab., adiunktka w Katedrze Historii Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej zainteresowania badawcze oscylują wokół literatury – zwłaszcza liryki – XIX i początku XX wieku. Zajmuje się kulturą wczesnego modernizmu, zmiennością poglądów i nastrojów całej epoki, refleksją nad kondycją człowieka. Autorka m.in. monografii: Brak. Doznawanie i doświadczanie w liryce od Słowackiego do Leśmiana (Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2025); Kto jestem? O podmiocie w poetyckim dwugłosie. Juliusz Słowacki i Tadeusz Miciński (Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Kraków 2010); Język czterech żywiołów. Konstrukcje obrazów w liryce Juliusza Słowackiego (Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006).

Bibliografia

Ariès Philippe, Człowiek i śmierć, przeł. E. Bąkowska, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2011.

Auerbach Erich, Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, t. II, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1968.

Bal Mieke, Afekt jako siła kulturowa, w: Historie afektywne, polityki pamięci, red. E. Wichrowska, A. Szczepan-Wojnarska, R. Sendyka, R. Nycz, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, s. 33–46, https://doi.org/10.4000/books.iblpan.5218

Boduszyński Stanisław, O zabójstwie ze stanowiska teorii i prawodawstw obowiązujących, M. Glücksberg, Warszawa 1871.

Czapliński Przemysław, Poetyka afektywna i powieść o rodzinie, w: Kultura afektu – afekty w kulturze. Humanistyka po zwrocie afektywnym, red. R. Nycz, A. Łebkowska, A. Dauksza, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2015, s. 372–401, https://doi.org/10.4000/books.iblpan.8391

Deleuze Gilles, Guattari Felix, Percept, afekt i pojęcie, przeł. P. Pieniążek, „Sztuka i Filozofia” 1999, nr 17, s. 10–26.

Gutowski Wojciech, Młodopolskie dialogi (z) nocą, w: W. Gutowski, Między inicjacją a nicością. Studia i szkice o literaturze modernizmu, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2013, s. 195–205.

Ingarden Roman, Dziennik osobisty (wybór), oprac. R. Kuliniak, M. Pandura, „Konteksty Kultury” 2021, t. 18, z. 1, s. 163–164.

Jakiel Edward, Stabilitas loci tęsknotą bohaterów w krótkich formach narracyjnych Władysława Stanisława Reymonta, „Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska” 2002, t. 1, s. 131–139.

Knysz-Tomaszewska Danuta, Krajobrazy impresjonistyczne w wybranych nowelach Reymonta, w: W kręgu Młodej Polski, Studia i szkice, seria III, red. J. Sztachelska, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 1998, s. 107–122.

Kosiba Antoni, O namiętnościach. Studium psychologiczne, druk J. Pawłowski, Tarnopol 1884.

Krasiński Adam Stanisław, Słownik synonimów polskich, t. 1, Akademia Umiejętności w Krakowie, Kraków 1885.

Krukowska Halina, „Nocna” strona romantyzmu, w: Problemy polskiego romantyzmu, seria II, red. M. Żmigrodzka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1974.

Lange Antoni, Studia z literatury francuskiej, Księgarnia Polska, Lwów 1897.

Lichański Stefan, Władysław Stanisław Reymont, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.

Linde Samuel Bogumił, Słownik języka polskiego, t. 1, cz. 1: A-F, Drukarnia XX. Piiarów, Warszawa 1807.

Lipiński Mikołaj, Zarys antropologii psychicznej czyli psychologii empirycznej dla użytku dojrzalszej młodzieży polskiej, Nakładem autora, w drukarni Narodowej W. Manieckiego, Lwów 1867.

Luis-Vincent Thomas, Trup, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991.

Łebkowska Anna, Somatopoetyka – afekty – wyobrażenia. Literatura XX i XXI wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2019.

Markiewicz Henryk, Wymiary dzieła literackiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984.

Massumi Brian, Autonomia afektu, przeł. A. Lipszyc, „Teksty Drugie” 2013, nr 6, s. 111–134.

Noc. Symbol – temat – metafora, red. J. Ławski, K. Korotkich, M. Bajko, t. 1–2, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 2012.

Nycz Ryszard, Afektywne manifesty, „Teksty Drugie” 2014, nr 1, s. 10, https://doi.org/10.18318/td.2015.en.1.3

Podraza-Kwiatkowska Maria, „Bacz, o człowiecze, co głęboka noc rzecze”. Z rozważań nad literackim doświadczeniem nocy, w: M. Podraza-Kwiatkowska, Labirynty – kładki – drogowskazy. Szkice o literaturze od Wyspiańskiego do Gombrowicza, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2011.

Reymont Władysław Stanisław, Oko w oko, w: W.S. Reymont, Nowele. Spotkanie. Cień. Oko w oko. Franek. Suka. Szczęśliwi, Wydawnictwo Tygodnika Ilustrowanego, Warszawa 1930, s. 70.

Reymont Władysław Stanisław, Osądzona, w: W.S. Reymont, Osądzona. Dwie opowieści, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1923, s. 8.

Reymont Władysław Stanisław, Pewnego dnia, w: W.S. Reymont, Pisma, t. VII: Na zagonie, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1923, s. 213.

Reymont Władysław Stanisław, Pracy!, w: W.S. Reymont, Krosnowa i świat. Nowele, z przedmową A. Grzymały Siedleckiego, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1928, s. 45.

Reymont Władysław Stanisław, Śmierć, w: W.S. Reymont, Dzieła wybrane, t. 1: Nowele, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, s. 146.

Słownik języka polskiego, ułożony pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, z. 1, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1898.

Utkowska Beata, Poza powieścią. Małe formy epickie Reymonta, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2004.

Vovelle Michel, Śmierć w cywilizacji Zachodu. Od roku 1300 po współczesność, przeł. T. Swoboda, M. Ochab, M. Sawiczewska-Lorkowska, D. Senczyszyn, słowo/obraz terytoria, wyd. 2, Gdańsk 2008.

Włast, Powieść, „Chmiera” 1902, t. 6, z. 16, s. 14.

Zaleski Marek, Niczym mydło w grze scrabble, w: Kultura afektu – afekty w kulturze. Humanistyka po zwrocie afektywnym, red. R. Nycz, A. Łebkowska, A. Dauksza, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2015.

Zalewski Cezary, Dialektyka afektu i emocji, w: C. Zalewski, Henryk Sienkiewicz. Próby, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2021, https://doi.org/10.4467/K7260.59/21.22.15585

Zasady nauki o poczytaniu, zestawił, historycznie i krytycznie objaśnił A. Bojarski, Nakładem autora, drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1872.