Rural femme fatale or victim of patriarchy? Cinematic portraits of Jagna Paczesiówna

Authors

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.33

Keywords:

Jagna on screen, Reymont’s The Peasants, The Peasants film 1922, 1973, 2023, Maria Merita, Emilia Krakowska, Kamila Urzędowska

Abstract

The latest film adaptation of Reymont’s novel The Peasants, which places at the center of its narrative Jagna – a woman who embraces her femininity and other­ness, yet is suppressed by the community in the name of the common good – encourages a comparison with the cinematic portrayals in two earlier films based on the Nobel Prize-winning rural epic (bearing in mind that no copy of the first silent film has survived to this day, and we can rely only on sparse press reports).

This comparison is particularly compelling given that each subsequent screen version of Reymont’s Nobel-winning novel was released almost exactly 50 years apart (1922, 1973, 2023), offering a unique perspective for reception and interpretation across time.

Without focusing strictly on the issue of adaptation itself, the article undertakes an analytical reflection on three acting portrayals of the character Jagna, as performed by Maria Merita, Emilia Krakowska, and Kamila Urzędowska, drawing on voices from film criticism and, by way of contextual reference, evoking other female film portrayals from the respective periods in which the films based on Reymont’s tetralogy were produced.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

  • Monika Bator, Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego w Kielcach

    Monika Bator, doktorka nauk humanistycznych w zakresie kulturoznawstwa, adiunktka w Instytucie Literaturoznawstwa i Językoznawstwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Autorka książek: Życie filmowe w województwie kieleckim do 1939 roku (2013), Z naszych ekranów. Recenzje filmowe Stefanii Heymanowej-Majewskiej na łamach „Słowa Ludu” w latach 1950–1965 (2016) oraz Z życia ekranu. Piśmiennictwo filmowe Stefanii Heymanowej na łamach czasopisma „Bluszcz” w latach 1928–1939 (2022), a także artykułów na temat regionalnej historii kina, polskiego kina współczesnego i krytyki filmowej od okresu przedwojennego aż po współczesność.

References

Antek jak malowany. Z Robertem Gulaczykiem, aktorem, Antkiem w Chłopach rozmawia M. Staniszewska, „Gazeta Wyborcza” 2023, nr 242, s. 16–17.

Boryna i Jagna. Dwuseryjny dramat miłosny, „Film” 1973, nr 35, s. 2.

Brzozowska Sabina, Korale „z kropel krwi nanizane”. „Chłopi” Władysława Reymonta jako studium namiętności, „Pamiętnik Literacki” 2021, nr 4, s. 131–146, https://doi.org/10.18318/pl.2021.4.7

Brzozowski Jan, Chłopi, „Kino” 2023, nr 10, s. 92–93.

Chłopi Reymonta w kinematografie, „Tygodnik Ilustrowany” 1920, nr 49, https://stare-kino.pl/chlopi-reymonta-w-kinematografie/

Chudoliński Michał, Triumf formy nad substancją – recenzja filmu „Chłopi”, https://paradoks.net.pl/read/45789-triumf-formy-nad-substancja-recenzja-filmu-chlopi

Demidowicz Krzysztof, Reymont w kadrach, „Film” 1999, nr 3, s. 118.

Gazda Grzegorz, Reymont i „strefy wyświetlające”, „Prace Polonistyczne” 1968, nr 24, s. 277–283.

Gdynia Filmowa 2023: DK Welchman i Hugh Welchman, https://www.youtube.com/watch?v=Q1UQFVvHR6M

Głogowska Maja, Na przekór stereotypom, „Kino” 2023, nr 10, s. 48–51.

Hadamik Zofia, Femme fatale jako byt fantazmatyczny. O demonicznych postaciach kobiecych w filmie w pierwszej połowie XX wieku i ich późniejszych reminiscencjach, „Kwartalnik Filmowy” 2003, nr 41–42, s. 114–140, https://doi.org/10.36744/kf.3805

Janicki Stanisław, Polskie filmy fabularne 1902–1988, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1990.

Jopkiewicz Tomasz, Bo to złe kobiety były, „Kino” 2019, nr 4, s. 12–15.

Kamila Urzędowska: Mechanizmy opisane przez Reymonta, znam z dzieciństwa. Emocje się nie zmieniają. Z Kamilą Urzędowską rozmawia J. Wróżyńska, https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,157211,30200839,kamila-urzedowska-mechanizmy-opisane-przez-reymonta-znam-z.html?disableRedirects=true

Kletowski Piotr, Kobiece ciało jako azyl: o egzy-erotycznym kinie Waleriana Borowczyka, w: Europejskie kino gatunków, t. 2, red. P. Kletowski, M. Pepliński, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2020, s. 317–331, https://doi.org/10.4467/K7305.23/21.21.15568

L.B., W świecie ekranu. Chłopi podług powieści St. Wł. Reymonta, „Przegląd Filmowy i Kinematograficzny” 1922, nr 15, s. 16.

Lichański Stefan, Władysław Stanisław Reymont, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.

Lubelski Tadeusz, Historia kina polskiego 1895–2014, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2015.

Madej Alina, Mitologie i konwencje. O polskim kinie fabularnym dwudziestolecia międzywojennego, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1994.

Market Andrzej, Ekranizacja Reymonta, „Ekran” 1958, nr 14, s. 10.

Maron Marcin, Diabeł Andrzeja Żuławskiego: historia, zło i romantyczna gnoza, „Kwartalnik Filmowy” 2016, nr 96, s. 137–155, https://doi.org/10.36744/kf.2144

Miniewicz Sonia, Przez „Chłopów” Seniuk trafiła na czarną listę. „Krzyczeli, że zwariowałam”, https://kultura.onet.pl/film/wywiady-i-artykuly/przez-chlopow-anna-seniuk-trafila-na-czarna-liste-doszlo-do-awantury/xe41r4c

Morawski Piotr, „Chłopi”, czyli historie ludowe, „Dialog” 2021, nr 11–12, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/chlopi-czyli-historie-ludowe

Mruklik Barbara, Drzewo śmierci – drzewo życia, „Kino” 1970, nr 11, https://akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/drzewo-smierci-drzewo-zycia/404

Oracki Tadeusz, Reymont – teatr – film – radio. Rekonesans, „Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska” 2002, nr 1, s. 173–186.

Paczyńska-Jasińska Patrycja, https://film.org.pl/a/femme-fatale-w-kinie-noir-78037

Pierończyk Jolanta, „Chłopi” Reymonta niesłabnącą potęgą są i basta. To książka o nas. Rok 2022 rokiem kilku rocznic związanych z „Chłopami”, https://dziennikzachodni.pl/chlopi-reymonta-nieslabnaca-potega-sa-i-basta-to-ksiazka-o-nas-rok-2022-rokiem-kilku-rocznic-zwiazanych-z-chlopami/ar/c13-16002439

Piotrowska Anita, Landszaft z kozłem ofiarnym, „Tygodnik Powszechny” 2023, nr 42, s. 104–105.

Pitera Zbigniew, Diabeł jest kobietą. Z historii filmowego wampa, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1989.

Polski film fabularny 1918–1939. Recenzje, wstęp, wybór i opracowanie B.L. Gierszewska, Księgarnia Akademicka, Kraków 2012.

Reymont Władysław Stanisław, Chłopi, t. 1, oprac. i wstęp F. Ziejka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1999.

Rurawski Józef, Władysław Reymont, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.

Ryłek Anna, Adaptacja „Chłopów” W.S. Reymonta w reż. Jana Rybkowskiego jako punkt wyjścia do rozważań na temat kultury i obyczajowości mieszkańców polskiej wsi przełomu XIX i XX w., https://edukacjafilmowa.pl/chlopi-2/

Smoleń Barbara, Jagna, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie. Nowy kanon, red. M. Rudaś-Grodzka, K. Nadana-Sokołowska, B. Smoleń i in., Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016.

Stokłosa Sylwia, „Doskonały przykład doskonałej rozkoszy – kobiety i papierosy w XIX wieku. Od Carmen po hollywoodzkie femmes fatales, w: Ciało i umysł – konflikt, dialogi, reprezentacje, t. 1, red. L. Kamińska, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Kraków 2023, s. 7–24.

Strąk Michał, Stereotyp wciąż żyje, „Film” 1973, nr 45, s. 8–9.

Wielgosz Przemysław, Większość „większej połowy”. Ludowa historia kobiet, w: Ludowa historia kobiet, red. tenże, Wydawnictwo RM, Warszawa 2023.

Ziejka Franciszek, „Chłopi” Władysława S. Reymonta w drodze do światowej sławy, „Niepodległość i Pamięć” 2015, nr 1, s. 121–142.

Zwierzchowski Jan, List otwarty do redakcji „Gazety Kieleckiej”, „Gazeta Kielecka” 1932, nr 2, s. 3.

Żółtowski Dariusz, Chłopi jak z obrazka, „Twórczość” 2023, nr 12, s. 161–164.

50 lat temu odbyła się premiera filmu „Chłopi” Jana Rybkowskiego, https://film.interia.pl/wiadomosci/news-przywrocone-arcydziela-emilia-krakowska-i-chlopi-w-krakowie,nId,8043258

Downloads

Published

2025-12-31

How to Cite

Bator, Monika. 2025. “Rural Femme Fatale or Victim of Patriarchy? Cinematic Portraits of Jagna Paczesiówna”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 71 (2): 615-37. https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.33.