Anatomia filistra. Uwagi na marginesie opowiadania Władysława Stanisława Reymonta Z pamiętnika (1903)

Adam Mazurkiewicz

doi:10.18778/1505-9057.71.12

Autor

Adam Mazurkiewicz Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0003-3804-6445

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.12

Słowa kluczowe:

Władysław Stanisław Reymont, opowiadanie, filister, satyra

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest opowiadaniu Władysława Reymonta Z pamiętnika (1903). Ukazano sposób, w jaki pisarz wykorzystuje satyrę i ironiczny dystans dla krytyki postawy społecznej, identyfikowanej z „byciem filistrem”. Kreśląc obraz drobnomieszczańskiej rodziny, pisarz ukazał filisterstwo jako zideologizowany sposób bycia, w którym istotną rolę odgrywa autokreacja protagonistów dzięki współtworzeniu zapisków zamieszczanych w tytułowym pamiętniku. Wykorzystana przez Reymonta formuła literatury niefikcjonalnej pozwala na odsłonięcie motywacji kolejnych osób i sprzeczności ich postępowania z deklarowanymi ideami.

Pobrania

Brak dostępnych danych do wyświetlenia.

Biogram autora

Adam Mazurkiewicz - Uniwersytet Łódzki

Adam Mazurkiewicz, dr hab., prof. UŁ. Badacz literatury i kultury popularnej. Współpracuje z Pracownią Badań Literatury i Kultury Popularnej oraz Nowych Mediów Uniwersytetu Wrocławskiego. Autor monografii z zakresu literatury popularnej i szkiców ogłaszanych na łamach „Pamiętnika Literackiego”, „Literatury Ludowej”, „Literatury i Kultury Popularnej”, „Folia Litteraria Polonica”. Juror Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego (od 2008). W latach 2005–2013 uczestnik Sympozjów Komiksologicznych, organizowanych w ramach łódzkiego Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier, oraz dorocznych sesji naukowych w ramach wrocławskiego Międzynarodowego Festiwalu Kryminalnego (edycje w latach 2013–2016).

Bibliografia

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), Ashantee, S. Fischer Verlag, Berlin 1897.
Google Scholar

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), Im Stadtgarden, w: P. Altenberg, Wie ich es sehe, S. Fischer Verlag, Berlin 1896, s. 61–65.
Google Scholar

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), W miejskim ogrodzie, w: P. Altenberg, Jak ja to widzę, przeł. Aurelia R. (właśc. Aurelia Reymontowa), J. Fiszer, Warszawa 1904, s. 70–77.
Google Scholar

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), Wie ich es sehe, S. Fischer, Berlin 1896.
Google Scholar

Arendt Hanah, O kryzysie w kulturze i jego społecznej oraz politycznej doniosłości, w: H. Arendt, Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej, przeł. M. Godyń, W. Madej, Fundacja Aletheia, Warszawa 1994, s. 233–266.
Google Scholar

Arendt Hanah, Wybuchowi filistrzy, w: H. Arendt, Pisma żydowskie, przeł. M. Godyń, P. Nowak, E. Rzanna, Fundacja Augusta hrabiego Cieszkowskiego, Warszawa 2012, s. 235–235.
Google Scholar

Bajerowa Irena, Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja, t. 1: Ortografia, fonologia z fonetyką, morfologia, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1986.
Google Scholar

Bałucki Michał, Pamiętnik Munia, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1900.
Google Scholar

Bateson Gregory, Przyroda a umysł. Jedność konieczna, przeł. A. Tanalska-Dulęba, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1996.
Google Scholar

Bliziński Józef, Klucz do serca panny Julii, w: J. Bliziński, Dziwolągi. Szkice i obrazki, Nakładem i drukiem Józefa Ungra, Warszawa 1876, s. 203–215.
Google Scholar

Ceny owoców i warzyw, „Ogrodnik Polski” 1899, nr 20, s. 478–478.
Google Scholar

Ceny owoców i warzyw, „Ogrodnik Polski” 1899, nr 22, s. 521.
Google Scholar

Ceny owoców i warzyw, „Ogrodnik Polski” 1902, nr 23, s. 551.
Google Scholar

Chotkowski Władysław ks., Nauki o chrześcijańskim wychowaniu dzieci przez Ks. Wł. Ch., „Homiletyka. Pismo Miesięczne Poświęcone Kaznodziejstwu i Życiu Duchownemu” 1900–1901.
Google Scholar

Chotkowski Władysław ks., O chrześcijańskim wychowaniu dzieci. Sześć nauk, Nakładem Jarosława Leitberba, Poznań 1887.
Google Scholar

Doroszewski Władysław, Mydlarz, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. IV: L-Nić, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965, s. 927.
Google Scholar

[Dział informacyjno-handlowy], „Kurier Polski” 1 (13) września 1899, nr 252, s. 4.
Google Scholar

Gerson Wojciech, Znawstwo prawdziwe i rzekome w malarstwie, nakładem autora, Warszawa 1895.
Google Scholar

Hajkowska Monika, Narcyza Żmichowska (1819–1896) – pisarka, działaczka społeczna, nauczycielka, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny” 2015, t. XXXIV, z. 1, s. 141–156, https://doi.org/10.17951/lrp.2015.34.1.141
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.17951/lrp.2015.34.1.141

Hulewicz Jan, Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1939.
Google Scholar

Jellenta Cezary (właśc. Napoleon Hirschband), Prywatne stosunki z muzą, w: C. Jellenta, Galeria ostatnich dni. Wizerunki, rozbiory, pomysły, L. Zwoliński i Sp., Kraków 1897, s. 113–147.
Google Scholar

Juszczak Wiesław, Malarstwo polskiego modernizmu, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Filister, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. I: A–G, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1898, s. 742.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Mydlarz, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. II: H–M, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1900, s. 1081.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Obywatel, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. III: N–Ó, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1904, s. 538.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Pamiętnik, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. IV: P–Prożyszcze, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1904, s. 28.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Szajgec, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. VI: S–Ś, nakładem prenumeratorów i Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. J. Mianowskiego, Warszawa 1915, s. 556.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Żyd, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. VIII: Z–Ż, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. J. Mianowskiego, Warszawa 1927, s. 732.
Google Scholar

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Żydziak, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. VIII: Z–Ż, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. J. Mianowskiego, Warszawa 1927, s. 733.
Google Scholar

Katalog Czytelni dla Kobiet Józefy Bojanowskiej, [b.w.], Warszawa 1901.
Google Scholar

Kimic Kinga, Potrzeby społeczne jako jedna z przyczyn tworzenia parków publicznych w Polsce w XIX wieku, w: Przyroda i miasto, t. III, red. J. Rylke, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa 2000, s. 71–92.
Google Scholar

Kisielewski Jan August, W sieci, w: J.A. Kisielewski, Dramaty, oprac. R. Taborski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1969 [BN I, 196].
Google Scholar

Klott Jan, Encyklopedia Wileńska o filistrach dla filistrów przez filistra, [Litwa] 1904, https://polona.pl/item-view/d28553a9-be68-4bb7-a558-4d2e4db2c6a9?page=0
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Kobieta autorka, „Teksty Drugie” 1995, nr 3–4, s. 87–112.
Google Scholar

Komornicka Maria, Z fantazji realnych, w: M. Komornicka, Szkice, Skład Główny w księgarni Wacława Obuchowskiego, Warszawa 1894, s. 11–69.
Google Scholar

Kostecki Janusz, Wybory lekturowe abonentów warszawskich wypożyczalni prywatnych na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku, w: Przełom antypozytywistyczny w polskiej świadomości kulturowej końca XIX wieku, red. T. Bujnicki, J. Maciejewski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1986, s. 183–214.
Google Scholar

Kostrzewski Franciszek, Nowocześni krytycy malarstwa, w: F. Kostrzewski, Album Fr. Kostrzewskiego, seria 2, S. Lewental, Warszawa 1898, s. 46–47.
Google Scholar

Kotowski Witold, Rok 1900 – katastrofa kolejowa Reymonta, „Pamiętnik Literacki” 1974, nr 1, s. 185–201.
Google Scholar

Kowerska Zofia, O wychowaniu macierzyńskim, Michał Glücksberg, Warszawa 1894.
Google Scholar

Kraszewski Józef Ignacy, Dziennik Serafiny z autografu spisał B. B., Nakładem księgarni Gubrynowicza i Schmidta, Lwów 1876.
Google Scholar

[„Kronika z Paryża literacka, naukowa i artystyczna”], „Biblioteka Warszawska. Pismo Poświęcone Naukom, Sztukom i Przemysłowi” 1853, t. IV, s. 518–532.
Google Scholar

Laplace Louis, Histoire d’une ame. La Servante de Dieu Mathilde de Nedonchel, Vitte&Perrussel, Lyon 1855.
Google Scholar

Lejeune Philippe, Dziewczęce „ja”. (O dziennikach panien z XIX wieku), przeł. M. Rodak, P. Rodak, w: P. Lejeune, „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, wyb. P. Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 186–222.
Google Scholar

Listy Ignacego Maciejowskiego (Sewera) do Tadeusza Micińskiego oraz Do Marii i Wacława Wolskich, t. 2: Miscellanea literackie 1864–1910, oprac. S. Pigoń, „Archiwum Literackie” 1957, s. 313–315 [list z 28 lutego1901].
Google Scholar

Liszka Aleksandra, Ingerencja cenzury redaktorskiej czy autocenzura? O cenzurze noweli „Z pamiętnika” Władysława Stanisława Reymonta, w: Problemy wypowiedziane. XVI Warsztaty Młodych Edytorów, red. E. Dubicka, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2019, s. 17–26.
Google Scholar

Liszka Aleksandra, „Z pamiętnika”, czyli Reymontowska grafomania. Propozycja interpretacyjna, „Tekstualia. Palimpsesty Literackie Artystyczne Naukowe” 2024, nr 2, s. 85–100, https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6619
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6619

Łukasiewicz Juliusz, Okres 1795–1918. Materialne warunki życia ludności, w: Historia Polski w liczbach, t. I: Państwo i społeczeństwo, red. F. Kubiczek, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003, s. 198–225.
Google Scholar

Łupienko Aleksander, Koszty związane z wynajmem mieszkania w Warszawie w latach 1864–1914, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2014, nr 1, s. 37–53.
Google Scholar

Malik Jakub A., Modernistyczne credo. O religijności Władysława Stanisława Reymonta. Tezy biograficzne, w: Inny Reymont, red. W. Książek-Bryłowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 49–64.
Google Scholar

Markowski Artur, Pogrom warszawski 1881 r., w: Pogromy Żydów na ziemiach polskich, t. 2: Studia przypadków (do 1939 roku), red. K. Zieliński, K. Kamil, A. Markowski, Instytut Historii PAN, Warszawa 2019, s. 67–85.
Google Scholar

Moles Abraham, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu, przeł. A. Szczepańska, E. Wende, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.
Google Scholar

Nałkowski Wacław, Forpoczty ewolucji psychicznej i troglodyci, w: W. Nałkowski, M. Komornicka, C. Jellenta (właśc. Napoleon Hirschband), Forpoczty. Książka zbiorowa, nakładem autorów, Lwów 1895, s. 5–50.
Google Scholar

Nasz francuski przyjaciel o Reymoncie [wypowiedź Paula Cazina], „Wiadomości Literackie” z 14 lutego 1926, nr 7, s. 2.
Google Scholar

Niemira Wacław, Katalog księgarni i wypożyczalni książek oraz czytelnia nowości polskich, francuskich i dla młodzieży, Drukarnia St. Niemiry [i] Synów, Warszawa 1901.
Google Scholar

Nora Pierre, Między pamięcią a historią. Wybór tekstów, przeł. J.M. Kłoczkowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2022, s. 95–126.
Google Scholar

Nowaczyński Adolf, Pięć listów filistra, w: A. Nowaczyński, Małpie zwierciadło. Satyry, Nakładem Księgarni Polskiej B. Połowieckiego, E. Wende i Ska, Lwów–Warszawa 1902, s. 5–24.
Google Scholar

Ołdak Anna Sabina, Recepcja twórczości popularnych pisarek angielskich w polskiej krytyce literackiej drugiej połowy XIX wieku (fenomen Ouidy), w: Wiktorianie nad Tamizą i nad Wisłą, red. E. Paczoska, A. Budrewicz, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016, s. 308–318.
Google Scholar

Orzeszkowa Eliza, O Żydach i kwestii żydowskiej, Drukarnia Józefa Ungra, Wilno 1882.
Google Scholar

Osadczy Włodzimierz, Teologia narodu i świadomości chrześcijańskiej misji Polski w świetle działalności i charyzmatu księży Zmartwychwstańców, „Ethos” 2021, nr 3, s. 325–345.
Google Scholar

Plater-Zyberkówna Cecylia, Kilka myśli o wychowaniu w rodzinie, t. 1, Druk Piotra Laskauera i S-ki, Warszawa 1903.
Google Scholar

Pol Wincenty, Pieśń Januszowa o Krakusowym grodzie, Księgarnia Józefa Czecha, Kraków 1873.
Google Scholar

Polacy przez siebie samych odmalowani. Szkice fizjologiczne 1833–1862, oprac. J. Rosnowska, C. Gajkowska, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 1979.
Google Scholar

Potocki J.K., Spirytyzm wobec nauki, „Tygodnik Ilustrowany” 1888, nr 278, s. 267–268 [cz. I].
Google Scholar

Prokop Jan, Żywioł wyzwolony. Studium o poezji Tadeusza Micińskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978.
Google Scholar

Prus Bolesław, „Farys”, „Kraj”, dodatek „Dział Literacki Kraju” 14 (26) listopada 1885, nr 46, s. 10–18.
Google Scholar

Prus Bolesław, „Farys”, w: B. Prus, Studia literackie, artystyczne i polemiki, red. Z. Szweykowski, Książka i Wiedza, Warszawa 1950, s. 115–134.
Google Scholar

Prus Bolesław, [Kronika tygodniowa], „Kurier Warszawski” 8 (20) maja 1882, nr 112, s. 1–3.
Google Scholar

Prus Bolesław, Lalka, t. I–II, oprac. J. Bachórz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1998 [BN I, 262].
Google Scholar

Przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem miasta, Nakład i Druk Redakcji „Wędrowca”, Warszawa 1893.
Google Scholar

Pszczołowska Lucylla, O zjawiskach parajęzyka w utworze literackim, „Pamiętnik Literacki” 1969, z. 1, s. 139–147.
Google Scholar

Puszkin Aleksander Siergiejewicz, Eugeniusz Oniegin. Romans wierszem, przeł. L. Belmont, Druk W.L. Anczyca i Spółki, Kraków 1925, s. 13–14 [BN 35, II].
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Dziennik nieciągły. 1887–1924, oprac. B. Utkowska, Wydawnictwo Collegium Columbinum, Kraków 2009.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Fermenty, t. 1–2, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1897.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, [list do Mariana Kiniorskiego z 29 października 1900], w: W.S. Reymont, Korespondencja 1890–1925, oprac. B. Koc, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 180.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, [wstęp do]: P. Altenberg (właśc. Richard Endländer), Jak ja to widzę, przeł. Aurelia R. (właśc. Reymontowa), J. Fiszer, Warszawa 1904, s. VII–X.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Z pamiętnika, w: W.S. Reymont, Nowele, t. II, wyb. H. Markiewicz, J. Skórnicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, s. 255–345.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Z pamiętnika, w: W.S. Reymont, Nowele, t. IV, oprac. A. Bar, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1950, s. 235–343.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Z pamiętnika, w: W.S. Reymont, Z pamiętnika, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1903, s. 1–135.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Z Pamiętnika panny Hali – jej „Pa” i „Ma”, „Ilustracja Polska” 16 października 1901, nr 1–2 [nakład drugi], s. 11–14 [cz. 1].
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Z Pamiętnika panny Hali – jej „Pa” i „Ma”, „Ilustracja Polska” 4–25 października 1901, nr 3–5 [nr zbiorowy], s. 51–52 [cz. 3].
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Z Pamiętnika panny Hali – jej „Pa” i „Ma”, „Ilustracja Polska” 25 października 1901, nr 6, s. 114–116 [cz. 6].
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Ziemia obiecana, oprac. M. Popiel, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 2014 [BN I, 286].
Google Scholar

Rybicka Elżbieta, Miejsce, pamięć, literatura (w perspektywie geopoetyki), „Teksty Drugie” 2008, nr 1–2, s. 19–32.
Google Scholar

Ryby, [hasło] w: Najnowszy i najprawdziwszy wykład snów, czyli Sennik oraz najnieomylniejszy sposób wygrania na każdej loterii, Druk W.L. Anczyca i Spółki, Kraków 1875, s. XVI.
Google Scholar

Ryby, [hasło] w: Najnowszy i najprawdziwszy wykład snów, czyli Sennik według Kazimierza Góralczyka ułożony i nowymi dodatkami opatrzony a nieomylną wskazówką pomyślności i szczęścia będący, Druk Aleksandra Pajewskiego, Warszawa 1890, s. 31.
Google Scholar

Sekuła Elżbieta Anna, Kangur, Kicz jako źródełko radości, w: Kiczosfery współczesności, red. W.J. Burszta, E.A. Sekuła, Wydawnictwo Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej „Academica”, Warszawa 2008, s. 35–47.
Google Scholar

Sienkiewicz Henryk, Bez dogmatu, oprac. T. Bujnicki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 2015 [BN I, 301].
Google Scholar

Sprawozdanie c. k. Rady Szkolnej krajowej o stanie wychowania publicznego w r. szk. 1894/95 w świetle rzeczywistości. Cz. V: Czynniki nieprawidłowego rozwoju nauki, „Szkolnictwo. Organ Nauczycieli Ludowych” 5 września 1896, nr 25, s. 200.
Google Scholar

Stagraczyński Józef, Zasady wychowania chrześcijańskiego, Nakładem „Wydawnictwa Dzieł Ludowych” K. Miarki, Mikołów 1901.
Google Scholar

Stasiński P., Poetyka i pragmatyka felietonu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1982.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, Pamiętnikarstwo. Z dziejów terminu i gatunku w XIX w., „Studia Podlaskie” 2013, t. XXI, s. 149–179, https://doi.org/10.15290/sp.2013.21.07
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.15290/sp.2013.21.07

[„Sztuka i teatr”], „Kurier Codzienny” 10 (22) marca 1894, nr 81, s. 3.
Google Scholar

Tomaszewski Stefan, Postaci miejskich plebejuszy w szkicach fizjologicznych i obrazkach okresu międzypowstaniowego, „Prace Polonistyczne” 1989, nr 45, s. 63–86.
Google Scholar

Urbanus [Wiktor Gomulicki], [„Szał”, obraz Władysława Podkowińskiego], „Kraj” 11 (23) marca 1894, nr 10, s. 21.
Google Scholar

Utkowska Beata, Poza powieścią. Małe formy epickie Reymonta, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2004.
Google Scholar

Wilkoński August, O dorobkowiczach, w: A. Wilkoński, Ramoty i Ramotki, t. V, Nakładem Ludwika Merzbacha, Poznań 1862, s. 181–183.
Google Scholar

Z wystawy berdyczowskiej, „Ogrodnik Polski” 1902, nr 23, s. 544–545.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Filister w prozie fabularnej Młodej Polski, DiG, Warszawa 1996.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Kariery dziewcząt z mieszczańskiego domu w literaturze drugiej połowy XIX wieku i początku XX wieku, w: Mieszczaństwo i mieszczańskość w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku, red. E. Ihnatowicz, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2000, s. 250–255.
Google Scholar