Anatomia filistra. Uwagi na marginesie opowiadania Władysława Stanisława Reymonta Z pamiętnika (1903)

Adam Mazurkiewicz

doi:10.18778/1505-9057.71.12

Autor

Adam Mazurkiewicz Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0003-3804-6445

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.12

Słowa kluczowe:

Władysław Stanisław Reymont, opowiadanie, filister, satyra

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest opowiadaniu Władysława Reymonta Z pamiętnika (1903). Ukazano sposób, w jaki pisarz wykorzystuje satyrę i ironiczny dystans dla krytyki postawy społecznej, identyfikowanej z „byciem filistrem”. Kreśląc obraz drobnomieszczańskiej rodziny, pisarz ukazał filisterstwo jako zideologizowany sposób bycia, w którym istotną rolę odgrywa autokreacja protagonistów dzięki współtworzeniu zapisków zamieszczanych w tytułowym pamiętniku. Wykorzystana przez Reymonta formuła literatury niefikcjonalnej pozwala na odsłonięcie motywacji kolejnych osób i sprzeczności ich postępowania z deklarowanymi ideami.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Adam Mazurkiewicz - Uniwersytet Łódzki

Adam Mazurkiewicz, dr hab., prof. UŁ. Badacz literatury i kultury popularnej. Współpracuje z Pracownią Badań Literatury i Kultury Popularnej oraz Nowych Mediów Uniwersytetu Wrocławskiego. Autor monografii z zakresu literatury popularnej i szkiców ogłaszanych na łamach „Pamiętnika Literackiego”, „Literatury Ludowej”, „Literatury i Kultury Popularnej”, „Folia Litteraria Polonica”. Juror Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego (od 2008). W latach 2005–2013 uczestnik Sympozjów Komiksologicznych, organizowanych w ramach łódzkiego Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier, oraz dorocznych sesji naukowych w ramach wrocławskiego Międzynarodowego Festiwalu Kryminalnego (edycje w latach 2013–2016).

Bibliografia

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), Ashantee, S. Fischer Verlag, Berlin 1897.

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), Im Stadtgarden, w: P. Altenberg, Wie ich es sehe, S. Fischer Verlag, Berlin 1896, s. 61–65.

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), W miejskim ogrodzie, w: P. Altenberg, Jak ja to widzę, przeł. Aurelia R. (właśc. Aurelia Reymontowa), J. Fiszer, Warszawa 1904, s. 70–77.

Altenberg Peter (właśc. Richard Endländer), Wie ich es sehe, S. Fischer, Berlin 1896.

Arendt Hanah, O kryzysie w kulturze i jego społecznej oraz politycznej doniosłości, w: H. Arendt, Między czasem minionym a przyszłym. Osiem ćwiczeń z myśli politycznej, przeł. M. Godyń, W. Madej, Fundacja Aletheia, Warszawa 1994, s. 233–266.

Arendt Hanah, Wybuchowi filistrzy, w: H. Arendt, Pisma żydowskie, przeł. M. Godyń, P. Nowak, E. Rzanna, Fundacja Augusta hrabiego Cieszkowskiego, Warszawa 2012, s. 235–235.

Bajerowa Irena, Polski język ogólny XIX wieku. Stan i ewolucja, t. 1: Ortografia, fonologia z fonetyką, morfologia, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1986.

Bałucki Michał, Pamiętnik Munia, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1900.

Bateson Gregory, Przyroda a umysł. Jedność konieczna, przeł. A. Tanalska-Dulęba, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1996.

Bliziński Józef, Klucz do serca panny Julii, w: J. Bliziński, Dziwolągi. Szkice i obrazki, Nakładem i drukiem Józefa Ungra, Warszawa 1876, s. 203–215.

Ceny owoców i warzyw, „Ogrodnik Polski” 1899, nr 20, s. 478–478.

Ceny owoców i warzyw, „Ogrodnik Polski” 1899, nr 22, s. 521.

Ceny owoców i warzyw, „Ogrodnik Polski” 1902, nr 23, s. 551.

Chotkowski Władysław ks., Nauki o chrześcijańskim wychowaniu dzieci przez Ks. Wł. Ch., „Homiletyka. Pismo Miesięczne Poświęcone Kaznodziejstwu i Życiu Duchownemu” 1900–1901.

Chotkowski Władysław ks., O chrześcijańskim wychowaniu dzieci. Sześć nauk, Nakładem Jarosława Leitberba, Poznań 1887.

Doroszewski Władysław, Mydlarz, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. IV: L-Nić, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965, s. 927.

[Dział informacyjno-handlowy], „Kurier Polski” 1 (13) września 1899, nr 252, s. 4.

Gerson Wojciech, Znawstwo prawdziwe i rzekome w malarstwie, nakładem autora, Warszawa 1895.

Hajkowska Monika, Narcyza Żmichowska (1819–1896) – pisarka, działaczka społeczna, nauczycielka, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny” 2015, t. XXXIV, z. 1, s. 141–156, https://doi.org/10.17951/lrp.2015.34.1.141 DOI: https://doi.org/10.17951/lrp.2015.34.1.141

Hulewicz Jan, Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1939.

Jellenta Cezary (właśc. Napoleon Hirschband), Prywatne stosunki z muzą, w: C. Jellenta, Galeria ostatnich dni. Wizerunki, rozbiory, pomysły, L. Zwoliński i Sp., Kraków 1897, s. 113–147.

Juszczak Wiesław, Malarstwo polskiego modernizmu, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2004.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Filister, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. I: A–G, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1898, s. 742.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Mydlarz, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. II: H–M, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1900, s. 1081.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Obywatel, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. III: N–Ó, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1904, s. 538.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Pamiętnik, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. IV: P–Prożyszcze, nakładem prenumeratorów, Warszawa 1904, s. 28.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Szajgec, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. VI: S–Ś, nakładem prenumeratorów i Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. J. Mianowskiego, Warszawa 1915, s. 556.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Żyd, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. VIII: Z–Ż, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. J. Mianowskiego, Warszawa 1927, s. 732.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Żydziak, [hasło] w: Słownik języka polskiego, t. VIII: Z–Ż, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. J. Mianowskiego, Warszawa 1927, s. 733.

Katalog Czytelni dla Kobiet Józefy Bojanowskiej, [b.w.], Warszawa 1901.

Kimic Kinga, Potrzeby społeczne jako jedna z przyczyn tworzenia parków publicznych w Polsce w XIX wieku, w: Przyroda i miasto, t. III, red. J. Rylke, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa 2000, s. 71–92.

Kisielewski Jan August, W sieci, w: J.A. Kisielewski, Dramaty, oprac. R. Taborski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1969 [BN I, 196].

Klott Jan, Encyklopedia Wileńska o filistrach dla filistrów przez filistra, [Litwa] 1904, https://polona.pl/item-view/d28553a9-be68-4bb7-a558-4d2e4db2c6a9?page=0

Kłosińska Krystyna, Kobieta autorka, „Teksty Drugie” 1995, nr 3–4, s. 87–112.

Komornicka Maria, Z fantazji realnych, w: M. Komornicka, Szkice, Skład Główny w księgarni Wacława Obuchowskiego, Warszawa 1894, s. 11–69.

Kostecki Janusz, Wybory lekturowe abonentów warszawskich wypożyczalni prywatnych na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku, w: Przełom antypozytywistyczny w polskiej świadomości kulturowej końca XIX wieku, red. T. Bujnicki, J. Maciejewski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1986, s. 183–214.

Kostrzewski Franciszek, Nowocześni krytycy malarstwa, w: F. Kostrzewski, Album Fr. Kostrzewskiego, seria 2, S. Lewental, Warszawa 1898, s. 46–47.

Kotowski Witold, Rok 1900 – katastrofa kolejowa Reymonta, „Pamiętnik Literacki” 1974, nr 1, s. 185–201.

Kowerska Zofia, O wychowaniu macierzyńskim, Michał Glücksberg, Warszawa 1894.

Kraszewski Józef Ignacy, Dziennik Serafiny z autografu spisał B. B., Nakładem księgarni Gubrynowicza i Schmidta, Lwów 1876.

[„Kronika z Paryża literacka, naukowa i artystyczna”], „Biblioteka Warszawska. Pismo Poświęcone Naukom, Sztukom i Przemysłowi” 1853, t. IV, s. 518–532.

Laplace Louis, Histoire d’une ame. La Servante de Dieu Mathilde de Nedonchel, Vitte&Perrussel, Lyon 1855.

Lejeune Philippe, Dziewczęce „ja”. (O dziennikach panien z XIX wieku), przeł. M. Rodak, P. Rodak, w: P. Lejeune, „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, wyb. P. Rodak, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 186–222.

Listy Ignacego Maciejowskiego (Sewera) do Tadeusza Micińskiego oraz Do Marii i Wacława Wolskich, t. 2: Miscellanea literackie 1864–1910, oprac. S. Pigoń, „Archiwum Literackie” 1957, s. 313–315 [list z 28 lutego1901].

Liszka Aleksandra, Ingerencja cenzury redaktorskiej czy autocenzura? O cenzurze noweli „Z pamiętnika” Władysława Stanisława Reymonta, w: Problemy wypowiedziane. XVI Warsztaty Młodych Edytorów, red. E. Dubicka, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2019, s. 17–26.

Liszka Aleksandra, „Z pamiętnika”, czyli Reymontowska grafomania. Propozycja interpretacyjna, „Tekstualia. Palimpsesty Literackie Artystyczne Naukowe” 2024, nr 2, s. 85–100, https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6619 DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6619

Łukasiewicz Juliusz, Okres 1795–1918. Materialne warunki życia ludności, w: Historia Polski w liczbach, t. I: Państwo i społeczeństwo, red. F. Kubiczek, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003, s. 198–225.

Łupienko Aleksander, Koszty związane z wynajmem mieszkania w Warszawie w latach 1864–1914, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2014, nr 1, s. 37–53.

Malik Jakub A., Modernistyczne credo. O religijności Władysława Stanisława Reymonta. Tezy biograficzne, w: Inny Reymont, red. W. Książek-Bryłowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 49–64.

Markowski Artur, Pogrom warszawski 1881 r., w: Pogromy Żydów na ziemiach polskich, t. 2: Studia przypadków (do 1939 roku), red. K. Zieliński, K. Kamil, A. Markowski, Instytut Historii PAN, Warszawa 2019, s. 67–85.

Moles Abraham, Kicz, czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu, przeł. A. Szczepańska, E. Wende, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.

Nałkowski Wacław, Forpoczty ewolucji psychicznej i troglodyci, w: W. Nałkowski, M. Komornicka, C. Jellenta (właśc. Napoleon Hirschband), Forpoczty. Książka zbiorowa, nakładem autorów, Lwów 1895, s. 5–50.

Nasz francuski przyjaciel o Reymoncie [wypowiedź Paula Cazina], „Wiadomości Literackie” z 14 lutego 1926, nr 7, s. 2.

Niemira Wacław, Katalog księgarni i wypożyczalni książek oraz czytelnia nowości polskich, francuskich i dla młodzieży, Drukarnia St. Niemiry [i] Synów, Warszawa 1901.

Nora Pierre, Między pamięcią a historią. Wybór tekstów, przeł. J.M. Kłoczkowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2022, s. 95–126.

Nowaczyński Adolf, Pięć listów filistra, w: A. Nowaczyński, Małpie zwierciadło. Satyry, Nakładem Księgarni Polskiej B. Połowieckiego, E. Wende i Ska, Lwów–Warszawa 1902, s. 5–24.

Ołdak Anna Sabina, Recepcja twórczości popularnych pisarek angielskich w polskiej krytyce literackiej drugiej połowy XIX wieku (fenomen Ouidy), w: Wiktorianie nad Tamizą i nad Wisłą, red. E. Paczoska, A. Budrewicz, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2016, s. 308–318.

Orzeszkowa Eliza, O Żydach i kwestii żydowskiej, Drukarnia Józefa Ungra, Wilno 1882.

Osadczy Włodzimierz, Teologia narodu i świadomości chrześcijańskiej misji Polski w świetle działalności i charyzmatu księży Zmartwychwstańców, „Ethos” 2021, nr 3, s. 325–345.

Plater-Zyberkówna Cecylia, Kilka myśli o wychowaniu w rodzinie, t. 1, Druk Piotra Laskauera i S-ki, Warszawa 1903.

Pol Wincenty, Pieśń Januszowa o Krakusowym grodzie, Księgarnia Józefa Czecha, Kraków 1873.

Polacy przez siebie samych odmalowani. Szkice fizjologiczne 1833–1862, oprac. J. Rosnowska, C. Gajkowska, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 1979.

Potocki J.K., Spirytyzm wobec nauki, „Tygodnik Ilustrowany” 1888, nr 278, s. 267–268 [cz. I].

Prokop Jan, Żywioł wyzwolony. Studium o poezji Tadeusza Micińskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978.

Prus Bolesław, „Farys”, „Kraj”, dodatek „Dział Literacki Kraju” 14 (26) listopada 1885, nr 46, s. 10–18.

Prus Bolesław, „Farys”, w: B. Prus, Studia literackie, artystyczne i polemiki, red. Z. Szweykowski, Książka i Wiedza, Warszawa 1950, s. 115–134.

Prus Bolesław, [Kronika tygodniowa], „Kurier Warszawski” 8 (20) maja 1882, nr 112, s. 1–3.

Prus Bolesław, Lalka, t. I–II, oprac. J. Bachórz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1998 [BN I, 262].

Przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem miasta, Nakład i Druk Redakcji „Wędrowca”, Warszawa 1893.

Pszczołowska Lucylla, O zjawiskach parajęzyka w utworze literackim, „Pamiętnik Literacki” 1969, z. 1, s. 139–147.

Puszkin Aleksander Siergiejewicz, Eugeniusz Oniegin. Romans wierszem, przeł. L. Belmont, Druk W.L. Anczyca i Spółki, Kraków 1925, s. 13–14 [BN 35, II].

Reymont Władysław Stanisław, Dziennik nieciągły. 1887–1924, oprac. B. Utkowska, Wydawnictwo Collegium Columbinum, Kraków 2009.

Reymont Władysław Stanisław, Fermenty, t. 1–2, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1897.

Reymont Władysław Stanisław, [list do Mariana Kiniorskiego z 29 października 1900], w: W.S. Reymont, Korespondencja 1890–1925, oprac. B. Koc, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 2002, s. 180.

Reymont Władysław Stanisław, [wstęp do]: P. Altenberg (właśc. Richard Endländer), Jak ja to widzę, przeł. Aurelia R. (właśc. Reymontowa), J. Fiszer, Warszawa 1904, s. VII–X.

Reymont Władysław Stanisław, Z pamiętnika, w: W.S. Reymont, Nowele, t. II, wyb. H. Markiewicz, J. Skórnicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, s. 255–345.

Reymont Władysław Stanisław, Z pamiętnika, w: W.S. Reymont, Nowele, t. IV, oprac. A. Bar, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1950, s. 235–343.

Reymont Władysław Stanisław, Z pamiętnika, w: W.S. Reymont, Z pamiętnika, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1903, s. 1–135.

Reymont Władysław Stanisław, Z Pamiętnika panny Hali – jej „Pa” i „Ma”, „Ilustracja Polska” 16 października 1901, nr 1–2 [nakład drugi], s. 11–14 [cz. 1].

Reymont Władysław Stanisław, Z Pamiętnika panny Hali – jej „Pa” i „Ma”, „Ilustracja Polska” 4–25 października 1901, nr 3–5 [nr zbiorowy], s. 51–52 [cz. 3].

Reymont Władysław Stanisław, Z Pamiętnika panny Hali – jej „Pa” i „Ma”, „Ilustracja Polska” 25 października 1901, nr 6, s. 114–116 [cz. 6].

Reymont Władysław Stanisław, Ziemia obiecana, oprac. M. Popiel, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 2014 [BN I, 286].

Rybicka Elżbieta, Miejsce, pamięć, literatura (w perspektywie geopoetyki), „Teksty Drugie” 2008, nr 1–2, s. 19–32.

Ryby, [hasło] w: Najnowszy i najprawdziwszy wykład snów, czyli Sennik oraz najnieomylniejszy sposób wygrania na każdej loterii, Druk W.L. Anczyca i Spółki, Kraków 1875, s. XVI.

Ryby, [hasło] w: Najnowszy i najprawdziwszy wykład snów, czyli Sennik według Kazimierza Góralczyka ułożony i nowymi dodatkami opatrzony a nieomylną wskazówką pomyślności i szczęścia będący, Druk Aleksandra Pajewskiego, Warszawa 1890, s. 31.

Sekuła Elżbieta Anna, Kangur, Kicz jako źródełko radości, w: Kiczosfery współczesności, red. W.J. Burszta, E.A. Sekuła, Wydawnictwo Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej „Academica”, Warszawa 2008, s. 35–47.

Sienkiewicz Henryk, Bez dogmatu, oprac. T. Bujnicki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 2015 [BN I, 301].

Sprawozdanie c. k. Rady Szkolnej krajowej o stanie wychowania publicznego w r. szk. 1894/95 w świetle rzeczywistości. Cz. V: Czynniki nieprawidłowego rozwoju nauki, „Szkolnictwo. Organ Nauczycieli Ludowych” 5 września 1896, nr 25, s. 200.

Stagraczyński Józef, Zasady wychowania chrześcijańskiego, Nakładem „Wydawnictwa Dzieł Ludowych” K. Miarki, Mikołów 1901.

Stasiński P., Poetyka i pragmatyka felietonu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Wrocław 1982.

Sztachelska Jolanta, Pamiętnikarstwo. Z dziejów terminu i gatunku w XIX w., „Studia Podlaskie” 2013, t. XXI, s. 149–179, https://doi.org/10.15290/sp.2013.21.07 DOI: https://doi.org/10.15290/sp.2013.21.07

[„Sztuka i teatr”], „Kurier Codzienny” 10 (22) marca 1894, nr 81, s. 3.

Tomaszewski Stefan, Postaci miejskich plebejuszy w szkicach fizjologicznych i obrazkach okresu międzypowstaniowego, „Prace Polonistyczne” 1989, nr 45, s. 63–86.

Urbanus [Wiktor Gomulicki], [„Szał”, obraz Władysława Podkowińskiego], „Kraj” 11 (23) marca 1894, nr 10, s. 21.

Utkowska Beata, Poza powieścią. Małe formy epickie Reymonta, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2004.

Wilkoński August, O dorobkowiczach, w: A. Wilkoński, Ramoty i Ramotki, t. V, Nakładem Ludwika Merzbacha, Poznań 1862, s. 181–183.

Z wystawy berdyczowskiej, „Ogrodnik Polski” 1902, nr 23, s. 544–545.

Zacharska Jadwiga, Filister w prozie fabularnej Młodej Polski, DiG, Warszawa 1996.

Zacharska Jadwiga, Kariery dziewcząt z mieszczańskiego domu w literaturze drugiej połowy XIX wieku i początku XX wieku, w: Mieszczaństwo i mieszczańskość w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku, red. E. Ihnatowicz, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2000, s. 250–255.