Pyrrusowe zwycięstwa i fortunne klęski. Uwagi o Fermentach Władysława Stanisława Reymonta

Anna Pekaniec

doi:10.18778/1505-9057.71.15

Autor

Anna Pekaniec Uniwersytet Jagielloński https://orcid.org/0000-0001-7516-1413

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.15

Słowa kluczowe:

powieść, Reymont, porażka, zwrot ludowy, Fermenty

Abstrakt

Komediantka i Fermenty są postrzegane jako dylogia. W niniejszym tekście druga jej cześć jest jednak traktowana jako utwór autonomiczny, a na plan pierwszy zostaje wydobyta mechanika porażek i sukcesów, jakie stają się udziałem bohaterów. Postrzeganie Fermentów jako narracji o klęsce Janki Orłowskiej bez wątpienia wynikało także z historyczno-społecznych kontekstów epoki, wyraźnie widocznych w krytycznoliterackiej recepcji powieści. Autorka artykułu, wychodząc od rekapitulacji oraz diagnozowania porażek Orłowskiej, ukazuje, jak stają się mniej jednoznaczne, przynoszą paradoksalne korzyści, a jednocześnie w przypadku innych postaci to, co może być odczytane jako sukces (na przykładzie Andrzeja Grzesikiewicza i jego siostry, Józefy), okupione bywa wielkim wysiłkiem, podwójnym nakładem pracy (także tożsamościowej), koniecznością zdrady własnej klasy społecznej. Ze względu na ostatni z wymienionych wątków Fermenty odczytuje się też jako realistyczny zapis działania mechanizmów awansu społecznego, co włącza powieść w dyskusję nad zwrotem ludowym we współczesnej humanistyce.

Pobrania

Brak dostępnych danych do wyświetlenia.

Biogram autora

Anna Pekaniec - Uniwersytet Jagielloński

Anna Pekaniec, doktorka habilitowana, profesorka UJ, zatrudniona w Katedrze Krytyki Współczesnej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Historyczka literatury, autorka trzech monografii: Czy w tej autobiografii jest kobieta? Kobieca literatura dokumentu osobistego od początku XIX wieku do wybuchu II wojny światowej (2013), Autobiografki. Szkice o literaturze dokumentu osobistego kobiet (2020), Uskoki i kontynuacje. Literatura kobiet w pierwszych dekadach XX wieku (2023), jak również wielu tekstów naukowych opublikowanych w tomach zbiorowych i czasopismach naukowych, np. „Ruch Literacki”, „Pamiętnik Literacki”, „Wielogłos”, „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, „Autobiografia. Literatura. Kultura. Media”. Założycielka i kierowniczka Pracowni Badań Biografii i Autobiografii (WP UJ), współpracuje też z Ośrodkiem Badań Literatury Dziecięcej i Młodzieżowej (WP UJ). Jej zainteresowania badawcze obejmują: autobiografie i epistolografie kobiet, literaturę niefikcjonalną, historię literatury kobiet (od wieku XIX do współczesności), feministyczną krytykę literacką, rodzimą literaturę i krytykę przedziału XIX–XXI wiek.

Bibliografia

Baczyński Stanisław, Władysław St. Reymont. Komediantka-Fermenty-Sprawiedliwe-Chłopi-Rok 1794, Dom Książki Polskiej, Warszawa 1927.
Google Scholar

Badowska Katarzyna, Nieznane dusze i fermentujące „ja” – Władysław Reymont o modernistycznych tożsamościach popękanych, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. nauk. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 97–98.
Google Scholar

Bąbel Agnieszka, Skandal, gafa, prowokacja. Obraz normy obyczajowej i jej naruszania w polskiej powieści drugiej połowy XIX wieku, Wydawnictwo NCK, Warszawa 2014.
Google Scholar

Budrecki Lech, Sprawa Władysława Reymonta, „Pamiętnik Literacki” 1951, z. 1, s. 47–48.
Google Scholar

Büthner-Zawadzka Małgorzata, Warszawa w oczach pisarek. Obraz i doświadczenie miasta w polskiej prozie kobiecej 1864–1939, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2014, https://doi.org/10.4000/books.iblpan.7267
Google Scholar

Czachowski Kazimierz, Obraz współczesnej literatury polskiej 1884–1933, t. 1: Naturalizm i neoromantyzm, Państwowe Wydawnictwa Książek Szkolnych, Lwów 1934.
Google Scholar

Dobkowska-Kubacka Joanna, Przyszedł czas na ruch kobiet poważnych. Kampania o prawo do wykształcenia i pracy zawodowej, w tym artystycznej, kobiet wywodzących się z ziemiaństwa i inteligencji w latach 1864–1914 w Królestwie Polskim, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2024.
Google Scholar

Doświadczenie prowincji w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku, red. E. Paczoska, R. Chodźko, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1993.
Google Scholar

Freud Zygmunt, Wyparcie, przeł. M. Poręba, w: Z. Rosińska, Freud, wyd. 2, Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 2002, s. 259–269.
Google Scholar

Gawin Magdalena, Spór o równouprawnienie kobiet (1864–1939), Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2015.
Google Scholar

Głowiński Michał, Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
Google Scholar

Głowiński Michał, Powieść młodopolska. Studium z poetyki historycznej, prace wybrane, t. 1, red. R. Nycz, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1997.
Google Scholar

Górnicka-Boratyńska Aneta, Stańmy się sobą. Cztery projekty emancypacji (1863– 1939), Świat Literacki, Izabelin 2001.
Google Scholar

Górska Urszula, Drogi wolności. Ruch emancypacyjny kobiet w monarchii habsburskiej na podstawie publicystyki i twórczości literackiej w latach 1867–1918, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016.
Google Scholar

Halberstam Jack, Przedziwna sztuka porażki, przeł. M. Denderski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Kraków 2018.
Google Scholar

Iwanowska (Krzymuska) Maria, Władysław Reymont: Komediantka, Fermenty, Ziemia obiecana. Szkice i obrazki, [b.m.w.] 1899, s. 324–345.
Google Scholar

Kisielewski Jan August, W sieci, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2002.
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Fantazmaty. Grabiński – Prus – Zapolska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004.
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Feministyczna krytyka literacka, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2010.
Google Scholar

Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, zbiór studiów, t. VIII, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, DiG, Warszawa 2004.
Google Scholar

Krakowska Joanna, Historia ludzi, „Dialog” 2021, nr 11–12, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/historia-ludzi
Google Scholar

Krzyżanowski Julian, Władysław St. Reymont, twórca i dzieło, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów 1937.
Google Scholar

Leder Andrzej, Nienapisana epopeja, kilka uwag o zapomnianym wyzwoleniu, „Teksty Drugie” 2017, nr 6, s. 58–59, https://doi.org/10.18318/td.2017.6.4
Google Scholar

Legutko Grażyna, Komediantka – nierządnica – rewolucjonistka. Kreacje emancypantek w prozie modernistycznej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II, Perspektywa polska, red. nauk. A. Janicka, C. Fournier-Kiss, B. Olech, wstęp i układ tomu A. Janicka, Wydawnictwo Stowarzyszenia Absolwentów Wydziału Prawa, Białystok 2019, s. 289–304.
Google Scholar

Lisak Agnieszka, Miłość, kobieta i małżeństwo w XIX wieku, Bellona, Warszawa 2009.
Google Scholar

Litwinowicz-Droździel Małgorzata, Zmiana, której nie było. Trzy próby czytania Reymonta, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2019.
Google Scholar

Matuszewski Ignacy, Władysław Reymont (ewolucja talentu), w: I. Matuszewski, Twórczość i twórcy. Studya i szkice estetyczno-literackie, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1904, s. 177–202.
Google Scholar

Meducka Maria, Artystki o sobie. Pamiętniki polskich artystek sprzed 1939 roku, w: Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie polskim, t. IV, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, DiG, Warszawa 1996, s. 211–221.
Google Scholar

Nasiłowska Anna, Komediantka, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie. Nowy kanon, red. M. Rudaś-Grodzka i in., Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016, s. 294–306.
Google Scholar

Niedosyt. Rozmowa Dobrochny Kałwy i Małgorzaty Szpakowskiej, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/niedosyt
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Fermenty, w: W.S. Reymont, Dzieła wybrane, t. V, posłowie E. Korzeniewska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, s. 269.
Google Scholar

Showalter Elaine, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przeł. I. Kaniowska-Blackwood, przekład przejrzał R. Nycz, „Teksty Drugie” 1993, nr 4/5/6, s. 115–146.
Google Scholar

Skrendo Andrzej, „Nocny złodziej jabłek” – Henryk Bereza i nurt chłopski w prozie polskiej, „Teksty Drugie” 2017, nr 6, s. 36–53, https://doi.org/10.18318/td.2017.6.3
Google Scholar

Sobieraj Tomasz, Czasoprzestrzeń prowincjonalnego miasteczka w polskiej prozie dziewiętnastowiecznej, w: Prus i inni. Prace ofiarowane prof. Stanisławowi Ficie, red. J.A. Michalik, E. Paczoska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2003, s. 297–313.
Google Scholar

Szczuka Kazimiera, Kopciuszek, Frankenstein i inne. Feminizm wobec mitu, eFKa, Kraków 2001, s. 104–106.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, „Reporteryje” i reportaże. Dokumentarne tradycje polskiej prozy z 2 poł. XIX wieku i na początku XX wieku. Prus – Konopnicka – Dygasiński – Reymont, Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok 1997, s. 142–148.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, Reymont, filistry i miejskie fenomeny, w: W kręgu Młodej Polski. Studia i szkice, red. J. Sztachelska, seria III, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 1998, s. 123–139.
Google Scholar

Urbanik-Kopeć Alicja, Matrymonium. O małżeństwie nieromantycznym, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022.
Google Scholar

Wyka Kazimierz, Reymontowska mapa polskiej prowincji, w: K. Wyka, Reymont, czyli ucieczka do życia, oprac. B. Koc, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979, s. 119–177.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Bohaterki utworów Reymonta w jarzmie obowiązku, w: Inny Reymont, red. W. Książek-Bryłowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 151–154.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Filister w prozie fabularnej Młodej Polski, DiG, Warszawa 1996.
Google Scholar

Zientek Sylwia, Polki na Montparnassie, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2021.
Google Scholar

Żadziłko-Sztachelska Jolanta, „Tajemnice stacji kolejowej”, w: Doświadczenie prowincji w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku, red. E. Paczoska, R. Chodźko, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok, 1993, s. 28–31.
Google Scholar