Semantyka miłości w Nowym wielkim dykcjonarzu Pierre’a Daneta i Dymitra Franciszka Koli

Marek Marczak

doi:10.18778/0208-6077.56.23

Autor

Marek Marczak Uniwersytet w Białymstoku https://orcid.org/0000-0002-5662-2904

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6077.56.23

Słowa kluczowe:

miłość, cnota, słowniki wielojęzyczne XVIII wieku, leksykografia historyczna, leksykologia historyczna

Abstrakt

Celem artykułu jest opisanie różnych znaczeń leksemu miłość we francusko-łacińsko-polskim Nowym wielkim dykcjonarzu Pierre’a Daneta i Dymitra Franciszka Koli. Słownik notuje w oddzielnych artykułach hasłowych romantyczne, aromantyczne (więzy rodzinne, przyjacielskie) i religijne (cnota teologiczna) interpretacje pojęcia. Wskazano i opisano elementy materiału słownikowego odnoszące się do tych trzech aspektów. Szczególną uwagę poświęcono miłości konceptualizowanej jako cnota oraz przedstawieniu jej w kontekście innych cnót notowanych w słowniku. Wyniki analizy pokazują, że wyodrębnienie ściśle religijnego rozumienia miłości jest osobliwością dykcjonarza Daneta–Koli. Takie rozumienie współcześnie słabo zaznacza się w języku ogólnym. Można podejrzewać, że w XVIII-wiecznym obrazie rzeczywistości percepcja miłości była bardziej ugruntowana w wierze, co wpłynęło na sposób jej objaśnienia i kategoryzacji w Nowym wielkim dykcjonarzu.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Baehr J., 2011, The inquiring mind: on intellectual virtues and virtue epistemology, Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199604074.001.0001 DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199604074.001.0001

Bejczy I. (red.), 2007, Virtue Ethics in the Middle Ages: Commentaries on Aristotle’s Nicomachean Ethics, 1200–1500, Leiden: Brill, https://brill.com/view/title/12749 (dostęp: 5.02.2022). https://doi.org/10.1163/ej.9789004163164.i-376 DOI: https://doi.org/10.1163/ej.9789004163164.i-376

Bierwiaczonek B., 2000, Religijne subkategorie miłości, „Język a Kultura” 14, s. 79–115.

Blackburn S., 2008, The Oxford Dictionary of Philosophy, wyd. 2, Oxford: Oxford University Press, http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199541430.001.0001/acref-9780199541430 (dostęp: 7.02.2022).

Bladyniec-Sośnierz A.M., 2017, Pojęcia wyrażające cnotę miłości w Biblii, „Collectanea Theologica” 1, s. 75–89. https://doi.org/10.21697/ct.2017.87.1.04 DOI: https://doi.org/10.21697/ct.2017.87.1.04

Bochnakowa A., 1991, Le Nouveau grand dictionnaire françois, latin et polonois et sa place dans la lexicographie polonaise, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Bochnakowa A., 2014, Kilka uwag po lekturze artykułu Ryszarda Mączyńskiego „Jak pijarzy dykcjonarz Daneta wydawali (czyli o pożytku sięgania do źródeł)”, „Hereditas Monasteriorum” 4, s. 401–405.

Colton R.G., 2019, St. Thomas, Teaching, and the Intellectual Virtue of Art, „American Catholic Philosophical Quarterly” 1, s. 101–127. https://doi.org/10.5840/acpq20181128166 DOI: https://doi.org/10.5840/acpq20181128166

Fluda-Krokos A., 2008, Nazwy roślin w „Wielkim dykcjonarzu J.Mći X. Daneta Opata francuskim, łacińskim i polskim…” 1743–1745 (szkic), w: M. Kopacz, A. Szurlej (red.), III Krakowska Konferencja Młodych Uczonych, Kraków: Grupa Naukowa Pro Futuro: Fundacja dla AGH, s. 559–566.

Fluda-Krokos A., 2011, Nowy wielki dykcjonarz J. Mći X. Daneta opata francusko-łacińsko-polski… (1743–1745) — niezbędne źródło do historii języka polskiego, w: B. Dunaj, M. Rak (red.), Badania historycznojęzykowe. Stan, metodologia, perspektywy, Kraków: Księgarnia Akademicka, s. 83–90.

Głąbska M., 2012, Rama interpretacyjna pojęcia ‘miłość’ w polszczyźnie, w: A. Mikołajczuk, K. Waszakowa (red.), Odkrywanie znaczeń w języku, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 105–123.

Gracia J., Reichberg G., Schumacher B. (red.), 2003, The Classics of Western Philosophy: A Reader’s Guide, Oxford: Wiley-Blackwell.

Grzegorczykowa R., Mikołajczuk A., 2020, Rozumienie współczesne i dzieje wyrażenia miłość własna w polszczyźnie, „Prace Filologiczne” 73, s. 545–569. https://doi.org/10.32798/pf.505 DOI: https://doi.org/10.32798/pf.505

Iwanowska A., 1986, Wyrazy „żeglarskie” w dykcjonarzach Michała Abrahama Troca. Kilka uwag o kształtowaniu się polskiej leksyki morskiej XVIII w., „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego. Prace Językoznawcze” 12, s. 43–86.

Iwanowska A., 1989a, Troc czy Trotz? (Część I), „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 25, s. 17–29.

Iwanowska A., 1989b, Michał Abraham Troc i bracia Załuscy, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2, s. 237–260.

Iwanowska A., 1990, Troc czy Trotz? (Część II), „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 26, s. 25–39.

Iwanowska A., 1991a, Praca Michała Abrahama Troca nad słownictwem morskim, „Gdańskie Studia Językoznawcze” 5, s. 31–58.

Iwanowska A., 1991b, O definicjach słownikowych w „Nouveau dictionnaire francois, allemand et polonois” Michała Abrahama Troca, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 28, s. 5–22.

Iwanowska A., 1993, Michał Abraham Troc — lektor języka polskiego w Lipsku, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego. Prace Historycznoliterackie” 16, s. 73–85.

Iwanowska A., 1996, Znaki czasu w słowniku Michała Abrahama Troca, w: K. Stasiewicz, S. Achremczyk (red.), Między barokiem a oświeceniem: nowe spojrzenie na czasy saskie, Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych, s. 271–283.

Jakubczyk M., 2016, Leksykografia polsko-francuska XVIII wieku w perspektywie metaleksykograficznej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 57–59.

Jakubowicz M., 2000, Dwa oblicza miłości. Porównanie językowych obrazów miłości tkwiących w etymologii i frazeologii, „Język a Kultura” 14, s. 233–244.

Janicki J.J., 2015, Historia Eucharystii w pierwszych wiekach chrześcijaństwa w świetle wybranych źródeł (II–IV w.), „Textus et Studia” 4, s. 95–126.

Kajtoch W., 2012, Pisząc: miłość, „Polonistyka” 12, s. 89–106.

Kaszewski M., 2018, Eksplicytne i implicytne wykładniki potoczności w dykcjonarzu Daneta–Koli, w: M. Posturzynska-Bosko, P.K. Sorbet (red.), Scripta manent V Badania diachroniczne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Kopeć U., 2009, Językowy obraz miłości i nienawiści w definicjach metaforycznych licealistów klas pierwszych, w: K. Ożóg (red.), Język żyje. Rzecz o współczesnej polszczyźnie, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, s. 123–133.

Kuchowicz Z., 1975, Obyczaje staropolskie, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.

Kuryłowicz B., 2019, Terminologia matematyczna w „Nowym dykcjonarzu” Michała Abrahama Troca na tle polskiej i europejskiej tradycji naukowej. Prolegomena, „Język Polski” 3, s. 62–71. https://doi.org/10.31286/JP.99.3.5 DOI: https://doi.org/10.31286/JP.99.3.5

Kuryłowicz B., 2020, Terminologia medyczna w Nowym dykcjonarzu Michała Abrahama Troca na tle źródeł z XVI i XVII wieku, „Poradnik Językowy” 5, s. 76–87. https://doi.org/10.33896/PorJ.2020.5.6 DOI: https://doi.org/10.33896/PorJ.2020.5.6

Kuryłowicz B., 2021, Największe dzieła polskiej leksykografii XVIII wieku (Nowy dykcjonarz Michała Abrahama Troca oraz Nowy wielki dykcjonarz Piotra Daneta i Dymitra Koli) z perspektywy współczesnych badań historycznojęzykowych: nowe wyzwania i potrzeby badawcze, „Białostockie Archiwum Językowe” 21, s. 97–107. https://doi.org/10.15290/baj.2021.21.06 DOI: https://doi.org/10.15290/baj.2021.21.06

Langlands R., 2006, Sexual Morality in Ancient Rome, Cambridge: Cambridge University Press, http://ebooks.cambridge.org/ref/id/CBO9780511482823 (dostęp: 21.02.2022).

Leszczyński Z., 1978, W sprawie datowania pożyczek leksykalnych, w: M. Basaj (red.), Z polskich studiów slawistycznych. Seria 5: prace na VIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Zagrzebiu 1978, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 263–269.

Lis S., 1996, Kategorie sprawiedliwości według św. Tomasza z Akwinu, „Resovia Sacra. Studia Teologiczno-Filozoficzne Diecezji Rzeszowskiej” 3, s. 221–236.

Łukarska B., 2016, Religijność mieszkańców polskich miast w świetle wybranych przekazów piśmiennictwa religijnego XVII i XVIII w., „Łódzkie Studia Teologiczne” 2, s. 133–147.

Marczak M., 2020, Polskie adaptacje łacińskich i francuskich nazw miejscowych w Nowym wielkim dykcjonarzu Pierre’a Daneta i Dymitra Franciszka Koli, „Linguodidactica” 24, s. 159–171. https://doi.org/10.15290/lingdid.2020.24.12 DOI: https://doi.org/10.15290/lingdid.2020.24.12

Marczak M., 2021, Leksyka z zakresu wróżbiarstwa i czarów w Nowym wielkim dykcjonarzu Pierre’a Daneta i Dymitra Franciszka Koli, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 2, s. 107–124. https://doi.org/10.14746/pspsj.2021.28.2.6 DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2021.28.2.6

Mauroy H., 2014, L’amour-propre : une analyse théorique et historique, „Revue européenne des sciences sociales” 2, s. 73–104. https://doi.org/10.4000/ress.2800 DOI: https://doi.org/10.4000/ress.2800

Mączyński R., 2013, Jak pijarzy dykcjonarz Daneta wydawali (czyli o pożytku sięgania do źródeł), „Hereditas Monasteriorum” 2, s. 219–251.

McDonnell M., 2006, Roman manliness: virtus and the Roman Republic, Cambridge: Cambridge University Press.

Myszor W., 1990, Chrześcijanie wobec świata: Praca charytatywna w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 23–24, s. 193–201.

Nicols J., 2011, Hospitality among the Romans, Oxford: Oxford University Press, http://oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195188004.001.0001/oxfordhb-9780195188004-e-20 (dostęp: 21.02.2022). https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195188004.013.0020 DOI: https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195188004.013.0020

Nowakowska-Kempna I., 1995, Konceptualizacja uczuć w języku polskim, Warszawa: Wyższa Szkoła Pedagogiczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie.

Pajdzińska A., 1999, Jak mówimy o uczuciach? Poprzez analizę frazeologizmów do językowego obrazu świata, w: J. Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 83–101.

Piotrowiak D., 2014, Przejawy sarmackiej religijności w relacjach cudzoziemców odwiedzających Rzeczpospolitą w XVIII wieku, „Tematy i Konteksty” 4, s. 401–412.

Rabowicz E., 1967, Kola Franciszek, w: E. Rostworowski (red.), Polski słownik biograficzny, t. 13, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 284.

Raszewska-Żurek B., 2011, Kobieca cnota. Próba zrozumienia ewolucji znaczenia cnoty na przestrzeni wieków, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 46, s. 83–102. https://doi.org/10.11649/sfps.2011.006 DOI: https://doi.org/10.11649/sfps.2011.006

Raszewska-Żurek B., 2012, Leksem „cnota” i leksemy pokrewne w języku polskim w ciągu wieków, „Język Polski” 2, s. 113–125.

Raszewska-Żurek B., 2021, Pomoc jako wartość w historii języka polskiego, „Język Polski” 1, s. 96–109. https://doi.org/10.31286/JP.101.1.8 DOI: https://doi.org/10.31286/JP.101.1.8

Rodek E., 2012, Polska terminologia gramatyczna w polskiej wersji słownika Pierre’a Daneta, „LingVaria” 1, s. 99–112.

Sakowicz E., 2008, Miłość, w: E. Ziemann (red.), Encyklopedia katolicka, t. 12, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, s. 1127–1128.

Schulz F., 1956, Podróże Inflantczyka z Rygi do Warszawy i po Polsce w latach 1791–1793, oprac. W. Zawadzki, Warszawa: Czytelnik.

Szczepankowska I., 2019, Zalety modelu objaśniania znaczeń w osiemnastowiecznym dykcjonarzu Piotra Daneta i Franciszka Koli z perspektywy współczesnej semantyki i leksykografii, „Język Polski” 3, s. 72–83. https://doi.org/10.31286/JP.99.3.6 DOI: https://doi.org/10.31286/JP.99.3.6

Taraszkiewicz J., 2015, Pierwsze stulecie Zakonu Pijarów na ziemiach Rzeczpospolitej Obojga Narodów (1642–1740), Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Tokarczyk R.A., 2016, Sprawiedliwość: Próba syntetycznej systematyzacji zagadnień, „Gdańskie Studia Prawnicze” 35, s. 13–50.

Tucker S.R. (red.), 2015, The virtues and vices in the arts: a sourcebook, Cambridge: The Lutterworth Press. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctt1cg4j6v

Walczak B., 1994, Nowe prace o polskich słownikach osiemnastowiecznych, w: H. Misterski, J. Sypnick (red.), Studia romanica in honorem Stanislai Gniadek. Referaty z sesji naukowej zorganizowanej w dniu 16 października 1992 r. dla uczczenia pamięci Profesora Gniadka, Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, s. 45–57.

Zaron Z., 1985, Wybrane pojęcia etyczne w analizie semantycznej (Kochaj bliźniego swego), Wrocław: Ossolineum.

Żmigrodzki P., 2003, Wprowadzenie do leksykografii polskiej, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.