Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica
Publikacja Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica należy do serii zeszytów naukowych Uniwersytetu Łódzkiego. Pierwszy tom tego pisma ukazał się w 1981 r. Opracowania redakcyjnego Folia Linguistica od początku podjęli się pracownicy polonistycznych katedr językoznawczych: Katedry Historii Języka Polskiego i Katedry Współczesnego Języka Polskiego. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica to pismo otwarte na różne teorie i punkty widzenia, ukazujące zmiany zachodzące w dawnym i współczesnym języku polskim. Znaleźć w nim można oryginalne artykuły badawcze ze wszystkich dziedzin językoznawstwa.
Wspólnota rodzinna jako organ decyzyjny na mocy prawa. O radzie familijnej w Kodeksie Napoleona z perspektywy lingwistycznej
W artykule uwzględniono wyrazy pojawiające się przy wyrażeniach rada familijna, rada familii, a także przy jednowyrazowym ujęciu rada, które odnotowano w XIX-wiecznych przekładach Kodeksu Napoleona na język polski. Przedmiotem opisu jest zatem najbliższe otoczenie wyrazowe, w jakim występują trzy rozpatrywane wyrażenia. Badane sformułowania wskazują na funkcję i rangę rodzinnego gremium, jakim była rada familijna. Materiały zostały wyekscerpowane z dwóch tłumaczeń francuskiego ustawodawstwa autorstwa dwóch tłumaczy: Franciszka Ksawerego Szaniawskiego oraz Franciszka Ksawerego Michała Bohusza. Analiza ukazuje przede wszystkim wspólnotowy wymiar działalności rady familijnej, jej decyzyjną i kontrolującą funkcję w rodzinie. Poza tym wskazano na wpływ rady zarówno w perspektywie lokalnej, mniejszej społeczności, jak i globalnej, większej grupy, tzn. użytkowników jednego języka.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Sylwa jako forma pamięci społecznej wspólnoty szlacheckiej
Artykuł podejmuje próbę określenia, jak ujęzykowiona jest tożsamość szlachecka w tekstach typu silvae rerum typowych dla polszczyzny XVII–XVIII w. na przykładzie jednego rękopisu. Sylwa jako gatunek intencjonalnie memoryczny wyraziście profiluje wspólnotę, dając obraz pamięci wspólnotowej szlachty o niej samej. W zakresie zawartości treściowej i w płaszczyźnie językowej tekst sylwy jest uwarunkowanym kulturowo zespołem wyobrażeń o przeszłości nastawionym na zachowywanie w pamięci społecznej najistotniejszych dla wspólnoty śladów tożsamości.
Dyskurs nabożeństwa drogi krzyżowej wobec wojny
W ostatnich czasach pojawiła się pewna liczba tekstów religijnych poruszających temat wojny w Ukrainie. Celem studium jest sprawdzenie, czy podobnie podchodzono do tego typu doświadczeń w dawnym dyskursie religijnym. Niniejsze opracowanie jest częścią badań nad ewolucją drogi krzyżowej jako gatunku dyskursu religijnego, dlatego wykorzystuje metody genologii lingwistycznej. Materiał badawczy to 504 teksty w języku polskim opublikowane od 1743 do 2024 r., z czego w 18 tekstach porusza się temat wojny. Można zauważyć, że nowsze teksty od czasu I wojny światowej częściej mówią o konkretnych wydarzeniach historycznych. Wojna stopniowo przestaje być uważana za karę boską, a jest traktowana raczej jako wezwanie do działania, niekiedy do bardzo konkretnej pomocy poszkodowanym, co widać szczególnie w tekstach poświęconych wojnie w Ukrainie. Współczesne teksty o II wojnie światowej służą też upamiętnianiu ofiar. Wydaje się, że szczególnie po soborze watykańskim II w pewnym stopniu następuje przesuwanie uwagi z wydarzeń pasyjnych na problemy współczesności. Współczesna droga krzyżowa bardzo żywo reaguje na wszystkie istotne wydarzenia i tendencje, jak np. pandemia koronawirusa czy wojna w Ukrainie. Twórcy tekstów tego nabożeństwa mają ambicje towarzyszenia współczesnemu człowiekowi w trudnych doświadczeniach, interpretowania ich i dodawania otuchy. Impuls do dynamicznych zmian nabożeństwa z pewnością dało soborowe hasło aggiornamento, czyli aktualizacja, dostosowanie Kościoła do nowych czasów, ale też można te zjawiska wiązać z tendencjami obecnymi w nurcie tzw. nowej ewangelizacji, a także z dowartościowaniem oryginalności i kreatywności widocznym we współczesnej kulturze.
Strategie konwersacyjne w transmisjach meczów piłki nożnej kobiet i piłki nożnej mężczyzn
Zawodowy sport, a szczególnie piłka nożna, jest tradycyjnie zdominowany przez mężczyzn, mimo iż od wielu lat czynione są starania o zwiększenie udziału kobiet zarówno czynnie uprawiających tę dyscyplinę sportu, jak i partycypujących w czynnościach towarzyszących, np. w komentowaniu wydarzeń sportowych. Przedmiotem badania jest specyfika komentowania w zakresie stosowanych strategii konwersacyjnych. Badanie, osadzone w metodologii gramatyki komunikacyjnej, ma na celu wskazanie działań komunikacyjnych właściwych dla strategii konwersacyjnych stosowanych przez duet komentujący w telewizyjnych transmisjach meczów piłki nożnej kobiet i mężczyzn. Materiał badawczy stanowią transmisje wybranych meczów rozegranych w 2021 r. pobrane z archiwum TVP Sport (sport.tvp.pl/retransmisje).
Wpływ języka modlitw „De oratione communi seu fidelium” na język polskich modlitw powszechnych
Modlitwa powszechna jako gatunek tekstu została wprowadzona do liturgii mszalnej w latach 70. XX w. Najpierw wytworzone zostały wytyczne w Konstytucji o liturgii, a następnie zbiory modlitw wzorcowych w języku łacińskim i francuskim. Później powstały teksty modlitw w językach narodowych. Porównanie tekstów wytworzonych w języku polskim (zredagowanych przez Franciszka Małaczyńskiego) z matrycą łacińsko-francuską (De oratione communi seu fidelium) ukazuje skalę zapożyczeń tekstowych, specyfikę przekładu dynamicznego oraz języka, użytego do wyrażenia treści o tematyce religijnej. W polskiej wspólnocie komunikatywnej o charakterze wyznaniowym przejęcie części tekstów z matrycy pozwala ukazać przenoszenie i przetwarzanie wzorów tekstowych na potrzeby Kościoła katolickiego w Polsce. Poszczególne formuły są także obecne w tekstach kolejnych zbiorów modlitw powszechnych: z lat 1984, 1987, 2003.
Wyznaczniki biolektu schizofatycznego w języku i tekstach wspólnoty osób chorujących na schizofrenię
Autor artykułu postawił tezę, że możliwe jest określenie wspólnotowości osób chorujących na schizofrenię na podstawie ich zachowań językowych. Zaburzenia językowe w schizofrenii (schizofazja) określił jako biolekt, ponieważ schizofrenia jest chorobą mózgu i to właśnie aberracje w jego funkcjonowaniu wywołują typowe dla psychozy objawy, także językowe. Artykuł podejmuje problem deskrypcji tego biolektu oraz wskazania w nim wykładników wspólnotowości osób chorujących na schizofrenię. Wspólnota oznacza grupę ludzi powiązanych ze sobą. Może ona kształtować się od wewnątrz, gdzie wspólne czynniki determinują daną grupę osób, bądź od zewnątrz, kiedy pewne cechy tych osób są tożsame i wskazują na ich wspólnotowość. W przypadku osób chorujących na schizofrenię to powiązanie i wspólnotowość od wewnątrz wynika z zaistnienia samej choroby, widać to chociażby w tworzonych przez pacjentów grupach wsparcia. Od zewnątrz wyznacznikiem wspólnotowości w tej grupie osób będą między innymi zaburzenia mowy — schizofazja.
Wspólnota komunikatywna i charakterystyczna dla niej leksyka na przykładzie grup treningu interpersonalnego
Niniejszy artykuł stawia sobie za cel prześledzenie rozwoju wspólnoty komunikatywnej na tle rozwoju grupy oraz analizę charakterystycznego dla tej wspólnoty słownictwa na podstawie kilku wybranych przykładów. Szczególny nacisk został położony na wyłaniające się w procesie komunikacji znaczenia w świetle koncepcji kognitywnych w językoznawstwie, w tym teorii integracji pojęciowej. Przyczynkiem do powstania tej pracy było osobiste doświadczenie uczestnictwa autorki w treningu interpersonalnym i zafascynowanie ww. procesami.
amalgamaty kognitywne / integracja pojęciowa
Udział mieszkańców Zielonej Góry w tworzeniu i funkcjonowaniu nazewnictwa miejskiego
Przedmiotem omówienia w niniejszym artykule jest udział zielonogórzan w tworzeniu i funkcjonowaniu nazewnictwa miejskiego Zielonej Góry, począwszy od spolszczania niemiecko brzmiących urbanonimów, a także ich zastępowania innymi polskimi mianami po zakończeniu II wojny światowej, aż po współczesne nominacje. Obecnie mieszkańcy miasta coraz częściej występują z inicjatywami nazwotwórczymi lub biorą udział w konsultacjach społecznych dotyczących wprowadzanych przez urzędników nowych nazw ulic, placów, rond lub zmiany funkcjonujących dotąd toponimów miejskich.
Prospekty i inne wypowiedzi odredakcyjne w polskiej prasie osiemnastowiecznej, czyli o budowaniu wspólnoty komunikatywnej
Prospekt to dość popularna w XVIII i XIX stuleciu forma informowania o nowych publikacjach, w tym o nowych tytułach prasowych. Podstawę materiałową artykułu stanowią prospekty oraz inne wypowiedzi odredakcyjne zapowiadające gazetę. Do badań wybrano teksty z XVIII stulecia, czyli z początków polskiej prasy periodycznej. Był to także czas, w którym prasa w istotny sposób wpływała na propagowanie wartości oświeceniowych. Celem opracowania jest analiza zawartości treściowej prospektów zmierzająca do wskazania czynników, które służyły pozyskiwaniu czytelników, co w konsekwencji prowadziło do tworzenia wspólnoty komunikatywnej. Analizy wykazały, że czynnikiem sprzyjającym powstawaniu wspólnoty czytelniczej była deklaracja redakcji co do celów gazety bliskich wyznawanym wartościom (były to cele wychowawcze, edukacyjne). Dość liczne były odwołania do wartości oświeceniowych, takich jak: nauka, prawda, wolność. W prospektach deklarowano publikowanie aktualnych, pewnych i rzetelnych wiadomości. Starano się pozyskać czytelników także wyglądem gazety (dobrą jakością papieru i druku).
Tekstowy obraz Polaków na Zoalziu w twórczości Adama Wawrosza
Autor, opierając się na metodologii tekstowego obrazu świata, podejmuje próbę ukazania, w jaki sposób Adam Wawrosz — ludowy pisarz i poeta — przedstawia losy Polaków żyjących na Zaolziu oraz kulturową i tożsamościową specyfikę Śląska Cieszyńskiego. Praca koncentruje się na trzech głównych aspektach: tożsamości mieszkańców, roli gwary cieszyńskiej oraz znaczeniu folkloru w budowaniu więzi społecznych. Wawrosz, bazując na własnych doświadczeniach, przedstawia mieszkańców regionu jako ludzi zmuszonych do zmagania się z procesami germanizacji, czechizacji i polonizacji. Jego twórczość ujawnia napięcia tożsamościowe oraz ich wpływ na życie jednostek i wspólnot. Autor pokazuje gwarę cieszyńską jako kluczowy element tożsamości lokalnej, podkreślając jej trwałość i znaczenie dla utrzymania kultury regionu. Wawrosz wyraża troskę o przyszłość gwary w obliczu procesów standaryzacyjnych i unifikacyjnych. Folklor, obejmujący pieśni, tańce i tradycje, jest przedstawiany jako podstawa kultury Śląska Cieszyńskiego. Wawrosz zwraca uwagę na jego zanikanie, apelując o aktywne działania na rzecz jego ochrony. Jego dzieła przypominają o uniwersalnym znaczeniu tradycji i wspólnoty w obliczu historycznych i kulturowych zmian.
Jaka wspólnota: „komunikacyjna” czy „komunikatywna”? — rozważania leksykograficzne
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie słownikowej historii przymiotników komunikacyjny i komunikatywny. Ukazanie dziejów obu przymiotników w polskiej leksykografii służy odpowiedzi na pytanie, którym z nich można określić wspólnotę językową. Dane zawarte w słownikach ogólnych języka polskiego, zarówno historycznych, jak i współczesnych pozwalają w kontekście wspólnoty uznać oba leksemy za synonimy, chociaż żaden z leksykonów nie odnotowuje połączeń wspólnota komunikacyjna / wspólnota komunikatywna.
RECENZJA: Dorota Marquardt, „Dialog z chatbotem. Ujęcie mediolingwistyczne”, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, 2024, ss. 301
Dlaczego i gdzie? Analiza nazw polskich grup na Facebooku związanych z autyzmem
Artykuł analizuje konwencje nazewnicze obecne w dyskursie mediów społecznościowych wokół autyzmu w Polsce. Badanie koncentrowało się na strukturze i semantyce 150 socjoideonimów wyekscerpowanych z Facebooka. Skupiono się na elementach motywacyjnych, funkcjach ewaluacyjnych i aksjologicznych, a także danych toponimicznych występujących w analizowanych nazwach grup społecznościowych. Wyniki wskazują, że dominujące motywacje towarzyszące procesowi zakładania grup to: wsparcie, terapia i leczenie, wymiana informacji itp. W odniesieniu do toponimów analiza statystyczna pokazuje, że około 25% nazw zawiera elementy wskazujące na lokalizację geograficzną w skali krajowej lub lokalnej. Analiza wyników pozwala stwierdzić, że nie tylko przestrzenie fizyczne, lecz także cyfrowe wykorzystują nazwy do wyrażania tożsamości, oznaczania lokalizacji, ale przede wszystkim stanowią one wskaźniki wartości społecznych, potrzeb i motywacji obecnych w dyskursie społecznym dotyczącym autyzmu w polskich mediach społecznościowych.
Dyskurs prezydencki jako dyskurs pamięci zbiorowej — od wspólnoty lokalnej do wspólnoty narodowej
Dyskurs prezydencki stanowi ważny nośnik pamięci zbiorowej ze względu na pełnioną przez prezydenta funkcję gwaranta wspólnoty narodowej. Pamięć ta jest kształtowana w wystąpieniach upamiętniających rocznice ważne dla całej wspólnoty, ale także w przemówieniach towarzyszących spotkaniom ze społecznościami lokalnymi podczas wizyt krajowych. Przedmiotem artykułu jest sposób, w jaki dyskurs prezydencki konstruuje podczas takich spotkań pamięć lokalną społeczności, wpisuje ją w pamięć narodową, a także kształtuje samą postawę pamiętania. Materiał badawczy stanowią przemówienia prezydenta Andrzeja Dudy towarzyszące spotkaniom ze społecznościami lokalnymi w 2019 r. Analiza skupia się na treściach pamięci zbiorowej przywoływanych w dyskursie prezydenckim oraz narracyjnych, leksykalnych i pragmatycznych środkach służących ich werbalizacji (schemat narracji niepodległościowej, słownictwo wartościujące, akty podziękowań). W omawianych przemówieniach dyskurs pamięci pełni funkcję więziotwórczą, wzorcotwórczą oraz legitymizującą stosunki władzy. Dominująca narracja niepodległościowa odzwierciedla prawicową politykę historyczną, uwypuklając kult bohaterów, wartości patriotyczne i chrześcijańskie, rolę rodziny, jak również jedność wspólnoty narodowej. Mimo że dzieje Polski są ukazane przez pryzmat wydarzeń lokalnych, pomija się istnienie różnych wspólnot pamięci. Inną cechą tej narracji jest przedstawienie „zwykłych ludzi” jako głównego aktora dziejów. Szczególnie mocno wyrażają to akty podziękowań, w których zostaje odwrócona relacja władzy — prezydent, jako dłużnik ludu, wyraża wdzięczność wobec potomków bohaterów z przeszłości.
Komu przeszkadzała „magistra”? O pewnym typie żeńskich derywatów paradygmatycznych na „-a” w dziejach języka polskiego
Tematem artykułu są nazwy żeńskie utworzone od podstaw męskich przez zmianę paradygmatu, takie jak magistra czy ministra. W pierwszej kolejności zreferowane zostały zróżnicowane opinie na temat produktywności tego typu derywacji żeńskiej w polszczyźnie oraz jej zgodności z normą językową. Polemizując ze stanowiskiem Rady Języka Polskiego, uznającej feminatywa na -a za nietypowe i niemające tradycji w języku polskim, autorka przywołuje za badaczkami słowotwórstwa doby staropolskiej ok. 15 przykładów z najdawniejszej polszczyzny, np. gościa, teścia, wnuka itp. Następnie na podstawie ofert pracy zamieszczanych w farmaceutycznym periodyku branżowym „Wiadomości Farmaceutyczne” z lat 30. XX w. ukazuje praktykę stosowania wobec wykształconych farmaceutek tytułu żeńskiego magistra. Pomimo powszechności tego zwyczaju feminatywum magistra nie zostało zarejestrowane przez słowniki włączające do swoich zasobów leksykę międzywojenną. Zanik praktyki stosowania wobec pracownic aptek formacji magistra po II wojnie światowej wpisuje się w ogólniejszą tendencję do eliminowania nazw żeńskich tytułów i stanowisk, co zyskało aprobatę językoznawców i było interpretowane jako przejaw równouprawnienia płci.
O produkcie bez słów. Pozajęzykowe sposoby wyrażania wartości w tzw. cichej recenzji w serwisie TikTok
Przedmiotem artykułu jest nowa forma wypowiedzi internetowej występująca w serwisie TikTok — tzw. cicha recenzja. To typ recenzji konsumenckiej, w której nadawcy prezentują, oceniają i opiniują produkty (głownie książki oraz kosmetyki) za pomocą elementów niejęzykowych. Cel pracy tkwi w ukazaniu recenzji funkcjonującej w formie niewerbalnej oraz scharakteryzowaniu sposobów wyrażania wartości przez twórców materiałów wideo prezentowanych w serwisie TikTok. Efektem analiz jest przedstawienie i opisanie środków wartościujących pozytywnie oraz negatywnie, które są używane w tzw. cichej recenzji.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Wartości kibicowskie odzwierciedlone w propozycjach nazewniczych oficjalnego sklepu Łódzkiego Klubu Sportowego
W październiku 2023 r. ŁKS Łódź ogłosił na Facebooku i Twitterze konkurs na nazwę oficjalnego sklepu. Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie, do jakich wartości kibicowskich nawiązywały kreacje onimiczne zamieszczane w komentarzach. Podstawę badawczą stanowią 654 jednostki. Internauci chętnie umieszczali w propriach symbole tworzące tożsamość klubu z Łodzi: jego nazwę, herb, barwy, datę powstania, lokalizację, zastępcze nazwy klubu, zasłużone postacie, ważne sektory na stadionie, tym samym potwierdzając, że wszystko, co związane z drużyną, której kibicują, jest dla nich bardzo istotne. Nie brakowało propozycji zawierających kilka klubowych wyznaczników. Do komponentów będących przejawem wartości klubowych dołączano przede wszystkim elementy informujące o przeznaczeniu lokalu, a zatem polskie i angielskie wyrazy wskazujące, że prowadzona jest tam działalność handlowa (np. sklep, galeria, shop, store), które można by utożsamiać z członami gatunkującymi. Nierzadko internauci umieszczali też wyrazy z pól tematycznych ubiór i moda.
Perswazyjne środki językowe zastosowane w tematach internetowej korespondencji handlowej (na przykładzie marek odzieżowych Esotiq i Triumph)
Tematy korespondencji handlowej stanowią element szeroko pojętego brandingu. Ich celem jest utrzymanie kontaktu z klientem lub zainteresowanie potencjalnych nabywców oferowanymi produktami czy usługami poprzez zbliżenie do odbiorcy. Liczba wiadomości przesyłanych do współczesnego stechnicyzowanego konsumenta jest ogromna, przez co wiele z tych gatunków wypowiedzi pozostaje nieodczytanych i/lub zignorowanych. Celem nadrzędnym kreatorów tekstów jest zatrzymanie uwagi odbiorcy-konsumenta poprzez zastosowanie nieszablonowego nagłówka e-maila. Niniejsza analiza lingwistyczna obejmuje badanie perswazyjnych środków językowych w tytułach e-maili marek bieliźniarskich (Esotiq i Triumph), z wyznaczeniem ich leksykalnych, gramatycznych i graficznych determinant, które stanowią zbiór pozwalający na ukształtowanie wizerunku każdej z nich.
Augmentativa i ich funkcje w powieści Ten się śmieje, kto ma zęby Zyty Rudzkiej
Celem tekstu jest charakterystyka augmentativów występujących w powieści Ten się śmieje, kto ma zęby Zyty Rudzkiej (Warszawa 2022), a także próba opisu funkcji pełnionych przez zgrubienia w przywołanym tekście literackim. Zwykle nazwy augmentatywne wskazują na duży rozmiar desygnatu i są nośnikiem nacechowania ekspresywnego, często negatywnego lub żartobliwego. Ich obecność wiąże się z rubasznością i emocjonalnością wypowiedzi. W analizowanym materiale literackim pełnią inną rolę. Ich występowanie w monologu wewnętrznym bohaterki można rozpatrywać jako wyraz dystansu wobec trudnej sytuacji, ukrywania emocji, także jako element stylizacyjny (charakterystykę socjolingwistyczną bohaterki). Stosowanie augmentativów, zwłaszcza tych derywowanych od podstaw będących wulgaryzmami czy wyrazami pospolitymi, nie wpisuje się w stereotypowe postrzeganie kobiety w średnim wieku, ale dobrze oddaje walkę bohaterki o przetrwanie fizyczne i psychiczne, o prawo do zachowania samodzielności, autonomii, na ile jest to możliwe.
Cnota umiarkowania, czyli „dojrzała spontaniczność” (na podstawie współczesnych dyskusji publicznych dotyczących kryzysu uchodźczego)
Celem artykułu jest przedstawienie, co jest istotne w dyskusjach publicznych w myśleniu o cnocie umiarkowania z punktu widzenia aksjologii i moralności społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem odniesień, które służą zrozumieniu i pogłębieniu analizy cnoty umiarkowania. Materiału do rozważań dostarczyły współczesne dyskusje publiczne dotyczące kryzysu uchodźczego. Na podstawie zgromadzonego materiału można stwierdzić, że, choć w dyskusjach publicznych nie używa się słowa cnota, to jednak funkcjonuje ono w znaczeniu zbliżonym do moralności społecznej i etyki chrześcijańskiej.
Konotacje wartościujące w odapelatywnych nazwach górnośląskich lokali gastronomicznych
W artykule opisano sposoby tworzenia górnośląskich obiektów gastronomicznych na przykładzie 123 onimów motywowanych apelatywami, przypisanych do kategorii nazwy o wykładnikach wartościujących. Za cel artykułu przyjęto: 1) odsłonę aksjologicznego postrzegania rzeczywistości ujawniających się w kreacjach nazw górnośląskich obiektów gastronomicznym, które zawierając w podstawach wykładniki wartościujące, przywołują u odbiorców określone skojarzenia oraz 2) uchwycenie wyróżniających się (strukturą/znaczeniem) nazw omawianego typu, a także określenie ich funkcji komunikacyjnych. Aby wyodrębnić (sub)regionalne tendencje w zakresie tworzenia wartościujących nazw lokali gastronomicznych, dokonano próby ich zestawienia z nazwami tej samej kategorii, istniejącymi w innych obszarach geograficznych. Dobór koncepcji badawczej oparto na założeniu, że nazwy własne motywowane apelatywami można rozpatrywać jako wartościujące znaki językowe, a zawarte w ich podstawach właściwości wartościujące odsłaniają schematy myślowe i modele wartościowania właściwe danej mikrowspólnocie regionu. Analizy chrematonimów marketingowych motywowanych wartościującym słownictwem apelatywnym dokonano, odnosząc się do semantyki aksjologicznej oraz do metody pól znaczeniowych; uwzględniono również regionalne i komercyjne determinanty współtowarzyszące aktom ich kreacji.
Język narzędziem dyskredytacji wizerunku dziennikarzy stacji TVN w programie telewizji publicznej Jak oni kłamią
Podstawowym celem artykułu jest charakterystyka deprecjonujących określeń stosowanych na antenie telewizji publicznej w programie Jak oni kłamią wobec dziennikarzy stacji TVN. Przedmiotem opisu uczyniono peryfrastyczne zestawienia godzące w dobre imię redaktorów magazynów informacyjnych i publicystycznych (m.in. dziennika Fakty, audycji Fakty po Faktach), np. szamani z Wiertniczej, czarodzieje słowa i obrazu z Wiertniczej, funkcjonariusze z Wiertniczej, medialni zagończycy, medialno-polityczne plemię, pożyteczni idioci. W szkicu skoncentrowano się także na pejoratywnych sformułowaniach wymierzonych bezpośrednio w znanych dziennikarzy, np. wódz szamanów (o Piotrze Kraśce), samozwańczy mentor w tematyce LGBT (o Piotrze Jaconiu), główna zaklinaczka rzeczywistości (o Katarzynie Kolendzie-Zaleskiej), służbistka TVN-u (o Monice Olejnik). Omówione w tekście formy językowe rażąco naruszają nie tylko zasady etyki słowa, ale i dziennikarski kodeks obyczajowy.
Charakterystyka wartościowań wokół języka esperanto — perspektywa emiczna
W niniejszym artykule przedstawiony został przegląd badań socjolingwistycznych wraz z analizą etnolingwistyczną trzech typów danych: korpusów, dyskursu prasowego oraz wywiadów biograficznych w celu ukazania wartości, jakie przypisywane są językowi esperanto przez jego użytkowników. Międzynarodowy język planowy esperanto zgromadził wokół siebie prężną wspólnotę, w której — oprócz swojej pierwotnej funkcji języka pomocniczego — pełni także funkcje integracyjną i tożsamościową. Przeprowadzone analizy potwierdzają, że osoby zaangażowane w ruch esperancki i używające tego języka na co dzień powiązują z nim skomplikowany system wartościowań, którego centrum stanowi esperanto samo w sobie, zarówno jako język stworzony do komunikacji międzynarodowej, równościowy, jak i jako język mniejszości diasporycznej, którym jest w ocenie użytkowników.
Intensyfikatory przysłówkowe w chorwackim i polskim języku potocznym — wartościowanie, subiektywizacja i ekspresywność
Złożona kategoria intensywności ma swoje wyznaczniki na różnych poziomach językowych: fonologicznym, morfologicznym, leksykalnym i składniowym. Celem niniejszego opracowania jest identyfikacja i analiza intensyfikatorów przysłówkowych, tj. leksykalnych środków nacechowanych ekspresywnie, służących do wyrażania subiektywnej miary ilościowej i odchylenia od normy. Intensyfikatory należą do leksemów wielowartościowych, których wartościowanie — pozytywne lub negatywne — zależy od kontekstu (np. chorw. strašno inteligentan, pol. strasznie inteligentny; chorw. strašno lakouman, pol. strasznie lekkomyślny). Analizowane intensyfikatory występują w tzw. żywej mowie, mają jednak co najmniej dwa poświadczenia w chorwackich i polskich korpusach językowych (Hrvatski jezični korpus, Hrvatski nacionalni korpus, Narodowy Korpus Języka Polskiego, Korpus Języka Polskiego PWN) oraz kontekstach internetowych wyekscerpowanych dzięki wyszukiwarce Google. Badane jednostki wykazują wysoki stopień ekwiwalencji znaczeniowej i funkcjonalnej, cechuje je także wysoka frekwencja zarówno w chorwackiej, jak i w polskiej odmianie potocznej języka.
Wartościowanie w prasowych artykułach sponsorowanych
W artykule podjęty został temat wartościowania w prasowych tekstach sponsorowanych w latach 2017–2023. Analiza treści zebranych materiałów pokazuje, że do 2020 r. w publikacjach takich wykorzystywano wartościowanie odwołujące się do autorytetu, profesjonalizmu, racjonalności i badań naukowych. W tekstach ukazujących się od 2021 r. dostrzegalne są przesunięcia sfery obrazowania z naukowej do religijnej, co wynika z wizji świata, jaka bliska jest seniorom, czyli potencjalnym czytelnikom czasopism będących źródłem materiału. W drugiej części pracy omówiono język wartości artykułów sponsorowanych na temat produktów niemających związku z praktykowaniem wiary, ale reklamowanych przy użyciu wątków i słownictwa religijnego oraz postaci boskich, świętych i duchownych.
Aksjologiczne funkcje pojęciowe „świata rosyjskiego” (Russkiy mir): mitologem, kulturem i ideologem
W artykule analizujemy pojęcie „Russkiy mir”, które pomimo rosnącej popularności w różnych dyskursach, nie osiągnęło jeszcze ostatecznego zrozumienia jako konstrukt poznawczy. Brak tej jasności jest dodatkowo komplikowany przez jego socjokulturowe, mitologiczne i ideologiczne wymiary, zwłaszcza promowane przez rząd rosyjski. W ramach badania prezentujemy krótką analizę różnorodnych interpretacji pojęcia wraz z jego konceptualizacją uwzględniającą trzy aksjologiczne funkcje: mitologem, kulturem i ideologem. Mitologem „Russkiy mir” jest postrzegany jako system przekonań leżących u podstaw relacji wartości w społeczeństwie, kulturem jako zbiór wiedzy kulturowej aktywnie kultywowanej przez jej zwolenników – mianowicie rosyjską inteligencję, oraz ideologem regulując politykę krajową i międzynarodową państwa rosyjskiego. Podkreślając te funkcje ujawniamy złożone warstwy pojęcia „Russkiy mir” oraz jego rolę w kształtowaniu złożonych tożsamości i dynamiki społecznej.
Wybory translatorskie Anny Bańkowskiej w przekładzie Anne z Zielonych Szczytów jako przedmiot wartościowania (na materiale komentarzy z blogów i serwisów czytelniczych)
Nowe przekłady kanonicznych dzieł literackich mogą budzić kontrowersje, zwłaszcza gdy tłumacz/tłumaczka zmienia utrwalony w kulturze docelowej tytuł utworu, nazwy postaci i miejsc. Takim przypadkiem jest wydany w 2022 r. przekład Anny Bańkowskiej Anne z Zielonych Szczytów, stanowiący tłumaczenie powieści Lucy Maud Montgomery Anne of Green Gables. W artykule przeanalizowano komentarze internetowe dotyczące wyborów translatorskich tłumaczki w celu określenia kategorii wartości, do których odnosili się komentujący. Jak się okazało, pozytywnego wartościowania nowego przekładu dokonywano najczęściej w kategoriach poznawczych, perfekcjonistycznych i etycznych, negatywnego zaś — poprzez odniesienia do kategorii m.in. społecznych i pragmatycznych. Bardzo znaczącym czynnikiem wpływającym na sposób wartościowania było związanie interpretacyjne tłumaczenia A. Bańkowskiej z wcześniejszymi przekładami. Wydaje się, że ze względu na treściowe bogactwo wypowiedzi internautów, świadczących o krytycznym odbiorze tekstów kultury, można uznać je za formę krytyki przekładu.
Destrukcyjna siła języka oprawców i potęga mowy ojczystej ofiar — esej o różnych obliczach języka jako wartości w kontekście totalitaryzmu sowieckiego
W artykule przedstawiono kilka różnych sposobów myślenia o języku jako wartości (a w zasadzie: postrzegania wartości języka) przez uczestników tych samych wydarzeń historycznych: twórców ideologii sowieckiej, jej zwolenników i realizatorów oraz ofiary tej ideologii. Sytuacje ekstremalne, do których niewątpliwie należą sytuacje przymusowego zesłania, przesiedlenia, robót i uwięzienia, odkrywają co najmniej kilka odmiennych i nierzadko sprzecznych ze sobą obrazów języka jako wartości i wartości języka, zależnych od przyjmowanej perspektywy patrzenia na niego i dostrzegania w nim potencjału niezbędnego do realizacji określonych, własnych celów. Dlatego też w tekście wskazano na wartość języka tkwiącą w tym, że zarazem może stanowić on narzędzie służące ideologizowaniu i zniewalaniu, ale także być środkiem zapewniającym ofiarom ideologii i zniewolenia zachowanie ich tożsamości i godności. W założeniu autora opracowanie ma stanowić pretekst do dalszych, szczegółowych rozważań, bowiem jedynie określa kierunki potrzebnej dyskusji i eksponuje potrzebę dalszej, pogłębionej refleksji naukowej nad zarysowanymi problemami.
Prozodia semantyczna w dyskursie politycznym (porównanie polsko-słowackie)
Artykuł przedstawia zagadnienie prozodii semantycznej w dyskursie politycznym w ujęciu konfrontatywnym polsko-słowackim. Przedmiotem opisu są jednostki leksykalne mające w określonym kontekście pozytywną lub negatywną prozodię semantyczną. To zjawisko, zidentyfikowane w pracach Louwa (1993) i rozwinięte przez Sinclaira (2003, 2004), polega na nabieraniu przez jednostki leksykalne (głównie czasowniki i przymiotniki) wartościującego zabarwienia w efekcie łączliwości tekstowej z innymi jednostkami. Celem tekstu jest wskazanie, że prozodię semantyczną mogą mieć też inne części mowy, na co wskazują przywołane przykłady przymiotników, przysłówków i rzeczowników, występujących w tekstach programów polskich i słowackich partii politycznych. Materiał ten został wybrany dlatego, że programy są gatunkiem, w którym partie polityczne przekazują wizję kreowanego przez siebie porządku politycznego.
Aksjologiczne pozycjonowanie KOBIETY i MĘŻCZYZNY w listach pasterskich Episkopatu Polski w XXI wieku
Listy pasterskie Episkopatu Polski to jedna z form komunikacji Kościoła katolickiego ze społeczeństwem. Są to teksty przeznaczone do odczytania podczas nabożeństw. Zatem w tej pespektywie wyznaczają uznawane przez tę instytucję wartości i ich hierarchię. W artykule przedstawię wyniki analiz pojęć wyrażanych leksemami KOBIETA, MĘŻCZYZNA (i ich synonimami) w listach. Omówię, jak KOBIETY i MĘŻCZYŹNI są obrazowani językowo, jakiego pozycjonowania językowo-aksjologicznego dokonuje się w tych tekstach, jaka jest frekwencja wyrazów tekstowych realizujących te dwa pojęcia, czyli — jaką wartość KOBIETOM i MĘŻCZYZNOM przypisuje Kościół. Punktem wyjścia rozważań jest wypowiedź ks. Bonieckiego z wywiadu Anny Goc dla Wydawnictwa Znak: „Obraz Kościoła tworzył się w ciągu stuleci. Seminaria, związki księdza z diecezją, częsta, choćby wielkanocna spowiedź, finansowanie i w ogóle utrzymanie kościoła, stosunek do osób bez sakramentalnego ślubu, niewolnictwo, układ klasowy społeczeństwa, miejsce kobiety w rodzinie i społeczności itd. — to wszystko ewoluowało, a ewolucja ta miała ścisłe związki z układami sił w samym Kościele”. Istotnym pytaniem jest tu zatem to, jak w tym typie w dyskursu instytucjonalnego przeprowadzane jest wartościowanie i jaka strategia aksjologiczno-emotywna buduje obraz KOBIET i MĘŻCZYZN. Kolejnym ważnym zagadnieniem jest to, jak owa (rekonstruowana) wizja instytucjonalna koreluje z kategoryzowaniem i wartościowaniem tych pojęć w polszczyźnie w XXI wieku.
językowy obraz KOBIETY i MĘŻCZYZNY w polskim Kościele katolickim
korpus listów pasterskich Episkopatu Polski