Kiedy on szuka przyjemności poza domem... Wizerunek niewiernego męża-ziemianina w świetle dziewiętnastowiecznych poradników, pamiętników, czasopiśmiennictwa i literatury pięknej
DOI:
https://doi.org/10.18778/2080-8313.19.08Słowa kluczowe:
historia społeczna, właściciele ziemscy, życie rodzinne, niewierność małżeńska, moralnośćAbstrakt
Prezentowany tekst stanowi katalog możliwych przyczyn niewierności mężów ze środowiska ziemiańskiego w XIX w., a zarazem zestawienie porad i wskazówek kierowanych do przezornych żon zamierzających cieszyć się szczęśliwym pożyciem rodzinnym. Problem zdrady małżeńskiej znajdował żywe odzwierciedlenie w modnych w epoce poradnikach wychowawczych, zwłaszcza tych pisanych z myślą o narzeczonych i nowożeńcach, w narracji kodeksów dobrych obyczajów, na łamach czasopism o profilu społeczno-rodzinnym, kulturalnym i obyczajowym, jak i na kartach literatury pięknej. Równie ważnym źródłem w rozpatrywaniu rzeczonego tematu okazują się pamiętniki, dzienniki, listy, dając nam wgląd w sferę życia prywatnego ziemian, konkretnie we wzajemne relacje między małżonkami. W oparciu o tak zróżnicowaną bazę źródłową możliwe jest odtworzenie ówczesnej mentalności skłaniającej się do rozpatrywania mężowskiej niewierności jako reakcji na wadliwie funkcjonujące małżeństwo, w kategorii wyrazu rozczarowania poślubioną kobietą. U podstaw pobłażliwości dla zdradzających mężów, usprawiedliwianych na wszystkie możliwe sposoby, leżała charakterystyczna dla omawianych czasów podwójna moralność – przejawiająca się w osobnych standardach moralnych obowiązujących mężczyzn i kobiety. Faworyzowanie płci męskiej uwidaczniało się w przyznaniu jej szeregu przywilejów w sferze obyczajowej, przy jednoczesnym ograniczeniu płci pięknej krępującym dyktatem bezkompromisowego zachowywania norm etycznych. Dopuszczano wiarołomstwo męża, ponieważ za najważniejsze uważano, aby ten wywiązywał się z nadrzędnego obowiązku zapewnienia rodzinie materialnego utrzymania, zaś akt mężowskiego cudzołóstwa nie stawał na przeszkodzie temu obowiązkowi, inaczej za pierwszą powinność małżonki wynoszono stworzenie atmosfery rodzinnego ciepła i miłości, a z kolei sprostanie temu zadaniu bez dochowania wierności nie byłoby możliwe.
Bibliografia
Almasy F., Ogólne uwagi nad miłością, małżeństwem i domowym szczęściem jako zwierciadło przestrzegające w smutnych zdarzeniach życia ludzkiego, Lwów 1848.
Balzac H., Fizjologia małżeństwa, [w:] Komedia ludzka, t. 20, Warszawa 1963.
Balzac H., Kobieta trzydziestoletnia, [w:] Komedia ludzka, t. 5, Warszawa 1958.
Becker G. W., Rady lekarsko-fizyczne dla małżonków płci obojga, których ma być skutkiem płodzenie pięknych i zdrowych dzieci, Lipsk 1820.
Błędowska z Działyńskich H., Pamiątka przeszłości. Wspomnienia z lat 1794–1832, oprac. K. Kostenicz, Z. Makowiecka, Warszawa 1960.
Celnart E., Manualik damski, czyli sposób odbywania paryskiej gotowalni obejmujący najpewniejsze a nieszkodzące sposoby zachowania piękności, naprawienia wad natury bez nadwyrężania zdrowia, sztukę ubierania się przyzwoicie we wszystkich okolicznościach i sposób podobania się, Wrocław 1848.
Dąbrowska M., Noce i dnie, Warszawa 2003.
Dobieszewska J., Poradnik dla gospodyń, t. 1, Warszawa 1868.
Dzieduszycka z Jełowickich A., Kilka myśli o wychowaniu i wykształceniu niewiast naszych, Warszawa 1874.
Gelsen C., Higiena miodowych miesięcy. Wskazówki dla nowożeńców, Warszawa 1909.
Gomulicki W., Do niej i do niego. Pogadanki na temat małżeństwa, Warszawa 1896.
Hoffmanowa z Tańskich K., Pamiątka po dobrej matce, czyli ostatnie jej rady dla córki, Warszawa 1820.
Jaxa-Marcinkowski K., Upominek dla młodzieży płci obojga, Warszawa 1819.
Jeleńska E., Kobieto, puchu marny…, Warszawa 1909.
Jeleńska E., Matka, Warszawa 1922.
Kamiński M., Kobieta, miłość i małżeństwo, czyli zbiór zdań, myśli i epigramatów najsławniejszych pisarzy, poetów i filozofów, o kobiecie, dziewicy, mężatce, przyjaciółce, oraz o miłości i małżeństwie, Warszawa 1873.
Knigge A., Sztuka, jak żony w pożyciu swym z mężami zachować się mają, aby miłości i szacunku nie utraciły, Przemyśl 1817.
Krasiński Z., Listy. Wybór, oprac. Z. Sudolski, Wrocław 1997.
Kufer Kasyldy czyli wspomnienia z lat dziewczęcych: wybór z pamiętników XVIII–XIX w., oprac. D. Stępniewska, B. Walczyna, Warszawa 1974.
Kuszański A., Urzędnik zdrowia małżeńskiego, czyli prawidła sztuki lekarskiej zastosowane do tegoż stanu. Książka użyteczna nie tylko mężom i żonom, których się dotyczą wszelkie ułomności stanu małżeńskiego, ale też i każdemu, kogo szczęśliwość i zdrowie małżeńskie obchodzi, b.m.w. 1819.
Leśniewski P. E., Wychowaniec dziewiętnastego wieku, czyli przepisy przystojności i dobrego tonu w pożyciu towarzyskiem, Warszawa 1843.
Lubomirski J., Historia pewnej ruiny. Pamiętniki 1839–1870, Warszawa 1975.
Mańkowski F., Bóg i ludzkość. Kobieta i mężczyzna, Poznań 1844.
Moszczeńska I., Co każda matka swojej dorastającej córce powiedzieć powinna, Warszawa 1903.
Moszczeńska I., Czego nie wiemy o naszych synach. Fakty i cyfry dla użytku rodziców, Warszawa 1904.
Najpiękniejsza historia miłości, przełożyli K. i K. Pruscy, Warszawa 2004.
O obchodzeniu się kobiet z mężczyznami. Dodatek potrzebny do dzieła pod tytułem: Eliza, czyli wzór kobiet, b.m.w. 1802.
Pieczyńska E., Żyj w czystości ducha i ciała, oprac. J. Surzycka-Chałubińska, Warszawa 1911.
Plater-Zyberkówna C., Kobieta – ogniskiem w rodzinie. Z pogadanek do uczennic Chyliczkowskich, Warszawa 1914.
Plater-Zyberkówna C., Na progu małżeństwa, Warszawa 1918.
Prądzyński E., O prawach kobiety, Warszawa 1873.
Przewodnik dla dam czyli rady dla płci pięknej, Warszawa 1842.
Rosenblum B., Kobieta, miłość i małżeństwo pod względem moralnym, fizycznym, dyetetyczno-lekarskim, Warszawa 1844.
Samozwaniec M., Maria i Magdalena, Kraków 1978.
Stella-Sawicki J., Rady dla młodych mężatek, Warszawa 1903.
Szujski J., O różnicy wychowania chłopców i dziewcząt, „Niewiasta. Pismo poświęcone płci pięknej” 1860, nr 12.
Tarczewska A. z Tańskich, Historia mego życia. Wspomnienia warszawianki, oprac. I. Kaniowska-Lewańska, Wrocław 1967.
Wojnarowska K., Pierścionki babuni czyli bieg życia kobiety, Lipsk 1845.
Zenowicz I., Rodzina. Różnego rodzaju małżeństwa, „Rodzina” 1866, nr 10.
Cwetsch-Wyszomirska M., W drodze ku „małżeństwu doskonałemu”. Małżeństwo na początku wieku XX w świetle „Czystości” i „Kosmetyki”, [w:] Kobieta i małżeństwo: społeczno-kulturowe aspekty seksualności: wiek XIX i XX, t. 8, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2004.
Faber M., Szkarłatny płatek i biały, Warszawa 2007.
Fedorowicz J., Konopińska J., Marianna i róże. Życie codzienne w Wielkopolsce w latach 1889–1914 w tradycji rodzinnej, Poznań 1995.
Kita J., Tomasz Potocki (1809–1861): ewolucja postaw ziemianina polskiego, Łódź 2007.
Kowalska-Glikman S., Kobiety w procesie przemian społecznych w Królestwie Polskim w XIX wieku, [w:] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., t. 1, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 1990.
Mazur E., Działalność dobroczynna kobiet z warszawskich elit społecznych w drugiej połowie XIX wieku. Wariant tradycyjny i nowoczesny, [w:] Kobieta i kultura życia codziennego: wiek XIX i XX, zbiór studiów pod red. A. Żarnowskiej i A. Szwarca, Warszawa 1997.
Rzepniewska D., Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku, [w:] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., t. 1, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 1990.
Rzepniewska D., Pojmowanie czasu wolnego w kręgach ziemiańskich, [w:] Kobieta i kultura czasu wolnego, t. 7, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2001.
Rzepniewska D., Rodzina ziemiańska w Królestwie Polskim, [w:] Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku. Studia o rodzinie, t. 9, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa 1991.
Sikorska-Kulesza J., Między nadmiarem a niedostatkiem. Uwagi o czasie wolnym ziemiaństwa w XIX w., [w:] Kobieta i kultura czasu wolnego, t. 7, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2001.
Skarbek-Sokołowska A., Czas udręki i czas radości. Wspomnienia, Wrocław 1977.
Stawiak-Ososińska M., Ponętna, uległa, akuratna…: ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku: (w świetle ówczesnych poradników), Kraków 2009.
Szafer K., Matka – opiekunka – społecznik. Rola kobiety w Wielkim Księstwie Poznańskim na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Partnerka. Matka. Opiekunka. Status kobiety w dziejach nowożytnych od XVI do XX wieku, red. K. Jakubiak, Bydgoszcz 2000.
Winiarz A., Kształcenie i wychowanie dziewcząt w Księstwie Warszawskim i w Królestwie Polskim (1807–1905), [w:] Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, t. 2, cz. 2, Warszawa 1992.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
