Z dworu ziemiańskiego na uniwersytecką katedrę. Przyczynek do genezy inteligencji polskiej
DOI:
https://doi.org/10.18778/2080-8313.19.06Słowa kluczowe:
ziemiaństwo, katedra uniwersytecka, inteligencjaAbstrakt
Ziemiaństwo i inteligencja to dwie warstwy społeczeństwa polskiego, które wzajemnie się uzupełniały i odgrywały ważną rolę w utrzymaniu polskości w dobie zaborów, oraz poważnie przyczyniły się do odzyskania niepodległości w 1918 r. Wykształcony ziemianin, czy też inteligent pochodzenia ziemiańskiego, jak trudno było nieraz określić przynależność do konkretnej warstwy społecznej. Publicyści po powstaniu styczniowym pisali wręcz o ziemiaństwie jako „inteligencji wiejskiej”, która miała odegrać istotną rolę w modernizacji wsi polskiej. W świetle dotychczasowych ustaleń historiografii wynika, iż rzeczywiście środowisko ziemiańskie stało się jedną z głównych grup rekrutacji polskiej inteligencji w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX w. Analiza źródeł różnej proweniencji wskazuje, iż jedną z najważniejszych inteligenckich grup zawodowych, do której trafiali najpierw synowie, a następnie i córki z rodzin ziemiańskich, byli naukowcy. Zasadniczym problemem badawczym jest próba charakterystyki ludzi nauki, którzy porzucali dwory i decydowali się na karierę w uczelniach wpierw Krakowa, Lwowa i Warszawy, a po odzyskaniu niepodległości także Poznania, Wilna i Lublina. Zagadnienie to omówione zostanie zarówno w szerszym kontekście losów zbiorowych, jak również wybranych indywidualnych biografii uczonych polskich o ziemiańskim rodowodzie. Ważnym kryterium wyboru będzie ich jednoczesne zaangażowanie w różnych przedsięwzięciach o charakterze politycznym i społecznym.
Bibliografia
Archiwum Uniwersytetu Łódzkiego, Akta osobowe Anny Chrząszczewskiej, nr sygn. 3443.
Archiwum Uniwersytetu Łódzkiego, Akta osobowe pracowników UŁ.
Małachowice, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 6.
Skarbek F., Pamiętniki Fryderyka hrabiego Skarbka, oprac. P. Mysłakowski, Warszawa 2009.
Stańków, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 11.
Twardowski K., Dzienniki, oprac. R. Jadczak, cz. 1, Toruń 1997.
„Biesiada Literacka”, 1897, nr 11.
„Czas”, nr 110, 28 IV 1919.
„Kłosy” 1878, nr 702; 1890, nr 1282.
„Kurier Warszawski”, nr 168, 20 VI 1910; nr 169, 21 VI 1910.
Wrześniowski A., Władysław Taczanowski wspomnienie pośmiertne, „Tygodnik Ilustrowany” 1890, nr 4.
„Zdrowie” 1902, R. 18, z. 5; 1903, R. 19, z. 4.
Andrysiak E., Alfons Józef Ignacy Parczewski (1849–1933), prawnik, działacz społeczny i polityczny, profesor Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, „Biuletyn Szadkowski” 2006, t. 6.
Andrysiak E., Alfons Parczewski – życie i twórczość. Bibliografia, Kalisz 1992.
Baranowski K., Oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi 1928–1939, Warszawa–Łódź 1977.
Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski, t. 2, Warszawa 1911.
Bosiacki A., Adam Białecki, [w:] Profesorowie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego 1808–2008, praca zbiorowa pod red. G. Bałtruszajtys, Warszawa 2008.
Broszkowska I., Fudakowscy herbu Dołęga. Gałąź uherska, „Wiadomości Ziemiańskie” 2006, nr 26.
Brzozowski S.M., Puzyna Józef (1856–1919), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 29, Wrocław 1986.
Cywińska A., Nalewajska L., Mistrzowie i przewodnicy. Profesorowie Warszawskiej Szkoły Głównej (1862–1869), Warszawa 2012.
Czepulis-Rastenis R., „Klassa umysłowa”. Inteligencja polska Królestwa Polskiego 1832–1862, Warszawa 1973.
Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918 r., pod red. J. Jedlickiego, t. 1: M. Janowski, Narodziny inteligencji 1750–1831, Warszawa 2008.
Epsztein T., Edukacja dzieci i młodzieży w polskich rodzinach ziemiańskich na Wołyniu, Podolu i Ukrainie w II połowie XIX wieku, Warszawa 1998.
Halbersztadt J., Kobiety w murach Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1939, [w:] Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie, pod red. A. Żarnowskiej i A. Szwarca, Warszawa 1996.
Ihnatowicz I., Uniwersytet Warszawski w latach 1869–1899, [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981.
Jadacki J.J., Sleszyński Jan (1854–1931), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 38, Warszawa–Kraków 1997–1998.
Kazimierz Żorawski, https://www.impan.pl/Great/Zorawski/Zorawski-pl.html [dostęp: 12.12.2018 r.].
Kiepurska H., Uniwersytet Warszawski w latach 1899–1915, [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1807–1915, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1981.
Kierzek A., Julian Kosiński (1833–1914) – chirurg szczególnie zasłużony dla rozwoju otorynolaryngologii. Jego dokonania w leczeniu chorób krtani, „Otolaryngologia Polska” 2008, nr 2.
Kierzek A., Julian Kosiński (1833–1914) – chirurg szczególnie zasłużony dla rozwoju otorynolaryngologii. Jego dokonania w leczeniu chorób uszu, nosa, gardła i pogranicza, „Otolaryngologia Polska” 2008, nr 2.
Kita J., Luminarze nauki polskiej w Uniwersytecie Łódzkim. Pro memoria, Łódź 2015.
Kita J., Ziemian Królestwa Polskiego obraz własny, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku” 2003, t. 1.
Kita J., Идеальный польский помещик в представлении варшавских позитивистов, [w:] Модернизация в центральной и восточной Европе. Идеи, програмы, реализация, oт. pед. Г.Ф. Матвеев, Мосгорархив, Mockва 2000, s. 25–34.
Kita J., Pytlas S., Profesorowie Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1945–1994. Pro memoria, Łódź 1995.
Kita J., Pytlas S., W służbie nauki. Profesorowie Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1945–2004. Pro memoria, Łódź 2005.
Klemantowicz D., Ziomek W., Wołyńskie korzenie profesorów Uniwersytetu Łódzkiego – prof. Anna Chrząszczewska, „Ucrainica Polonica” 2004, t. 1.
Kolbuszewska J., Kobiety w nauce – akademicki awans polskich historyczek wczoraj i dziś, „Sensus Historiae” 2015, t. 19, nr 2.
Kondracka M., Kobiety na uniwersytetach, [w:] Równe prawa i nierówne szanse. Kobiety w Polsce międzywojennej, pod red. A. Żarnowskiej i A. Szwarca, Warszawa 2000.
Królikowski L., Rudnicki Juliusz (1881–1948), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 32, Kraków–Wrocław 1989–1991.
Kurnatowski A., Profesorowie i docenci Akademii Medycznej w Łodzi. 1965–1994, Łódź 2004.
Kurnatowski A., Profesorowie i docenci wydziałów medycznych Uniwersytetu Łódzkiego i Akademii Medycznej. 1945–1964, Łódź, 2003.
Litwin J., Holewiński Władysław Eustachy (1834–1919), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 9, Kraków–Wrocław 1960–1961.
Łoś P.Sz., Szkice do portretu ziemian polskich XX wieku, Warszawa 2005.
Maksymowicz S., Parczewski Alfons Józef Ignacy, [w:] Słownik pracowników książki polskiej, Warszawa– Łódź 1972.
Maligranda L., Eustachy Żyliński (1889–1954), https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:994146/FULLTEXT01.pdf [dostęp: 10.12.2018 r.].
Manteufflowa M., Fudakowski Herman Bolesław (1834–1878), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 7, Kraków–Wrocław 1948–1958.
Mazurczak D., Kariery akademickie kobiet w Polsce międzywojennej – Uniwersytet Poznański, [w:] Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie, pod red. A. Żarnowskiej i A. Szwarca, Warszawa 1996.
Molik W., Polskie peregrynacje uniwersyteckie do Niemiec 1871–1914, Poznań 1989.
Moraczewski A., Babczyński Tytus (1830–1910), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 1, Kraków 1935.
Moraczewski A., Białecki Antoni Władysław Emiljan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 2, Kraków 1936.
Mycielski M., Uniwersytet Królewski 1816–1831, [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915, red. T. Kizwalter, Warszawa 2016.
Orlicz W., Łomnicki Antoni (1881–1941), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, Wrocław 1973.
Perkowska U., Kariery naukowe kobiet na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1904–1939, [w:] Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie, pod red. A. Żarnowskiej i A. Szwarca, Warszawa 1996.
Perkowska U., Kształtowanie się zespołu naukowego w Uniwersytecie Jagiellońskim (1860–1920), Wrocław 1975.
Perkowska U., Studentki Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1894–1939. W stulecie immatrykulacji pierwszych studentek, Kraków 1994.
Pol K., Alfons Parczewski, „Rzeczpospolita” 1999, nr 36.
Polak-Pałkiewicz E., Czy inteligencja istnieje?, „Niedziela” 2006, nr 29.
Przeniosło M., Matematycy polscy w dwudziestoleciu międzywojennym. Studium historyczne, Kielce 2011.
Rektor Alfons Parczewski. Życie i prace. Odbitka z „Rocznika Prawniczego Wileńskiego” za rok 1930, Wilno 1930.
Rudnicki Sz., Ziemiaństwo polskie w XX wieku, Warszawa 1996.
Schiller J., Universitas rossica. Koncepcja rosyjskiego uniwersytetu 1863–1917, Warszawa 2008.
Sobociński W., Okolski Antoni Stanisław (1838–1897), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 23, Wrocław 1978.
Sokół S., Kosiński Julian (1833–1914), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 14, Kraków–Wrocław 1968–1969.
Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny, t. 1–11, red. J. Leskiewiczowa, T. Epsztein, Warszawa 1992–2016.
Żarnowski J., Inteligencja, [w:] W. Mędrzecki, Sz. Rudnicki, J. Żarnowski, Społeczeństwo polskie w XX wieku, Warszawa 2003, s. 74–78.
Żarnowski J., O inteligencji polskiej lat międzywojennych, Warszawa 1965.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
