Wojna jako wyzwanie destrukcyjne: przekształcenia wschodniogalicyjskich muzeów w latach II wojny światowej

Liubomyr Khakhula

doi:10.18778/0208-6050.119.08

Autor

Liubomyr Khakhula Uniwersytet Narodowy Politechnika Lwowska https://orcid.org/0000-0002-9954-9962

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.119.08

Słowa kluczowe:

wschodnia Galicja, II wojna światowa, muzea, okupacja, reorganizacja instytucji kultury, przemieszczenia dóbr kultury, straty wojenne

Abstrakt

W artykule przeanalizowano destrukcyjne zmiany, jakich doświadczyły instytucje muzealne trzech województw Drugiej Rzeczypospolitej: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, w czasie sowieckiej i niemieckiej okupacji w latach II wojny światowej. Pod koniec okresu międzywojennego ruch muzealny we wschodniej Galicji osiągnął wysoki poziom rozwoju i cechował się instytucjonalną różnorodnością oraz bogactwem zbiorów. Poważne organizacyjne zmiany zaszły w muzealnictwie w 1940 r., kiedy sowieccy partyjni funkcjonariusze drastycznie zmniejszyli liczbę instytucji, a prywatne, kościelne i stowarzyszeniowe muzea zostały zlikwidowane. W latach niemieckiej okupacji muzea Lwowa, Tarnopola, Stanisławowa, Kołomyi, Sambora i Sokala zamknięto dla publiczności, a ich najcenniejsze zbiory odbierano, by dekorować nimi biura oraz wywozić je do III Rzeszy. Zarówno bolszewicy, jak i naziści dokonali grabieży takich muzealnych okazów, jak archeologiczne skarby michałkowskie z Podola (wywiezione do Moskwy), rysunki Albrechta Dürera oraz innych mistrzów polskich i obcych (zabrane do Berlina) oraz tysięcy innych zabytków muzealnych. Wiosną 1944 r. Niemcy wydali zezwolenie na ewakuację z lwowskich muzeów ukraińskich zabytków archeologicznych, a także polskich pamiątek narodowych. Negatywny bilans wojennych losów wchodniogalicyjskich muzeów objawia się rozproszeniem przedwojennych kolekcji i utratą ich integralności.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Liubomyr Khakhula - Uniwersytet Narodowy Politechnika Lwowska

Dr Liubomyr Khakhula – kandydat nauk historycznych, starszy badacz, docent Katedry informacji Międzynarodowej Uniwersytetu Narodowego Politechnika Lwowska; pracownik naukowy Lwowskiego Muzeum Historycznego. Absolwent Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki (2006), Instytutu Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypjakewycza NAN Ukrainy (2011). Naukowo związany z Centrum Badań Stosunków Ukraińsko-Polskich Instytutu Ukrainoznawstwa im. Iwana Krypjakewycza NAN Ukrainy (Lwów).
Zainteresowania naukowe: stosunki polsko-ukraińskie w XX w., pamięć kulturowa, polityka wobec historii, przekształcenia polskich i ukraińskich muzeów w XX w., stosunki międzynarodowe.

Bibliografia

Derzhavnyi arkhiv Lvivskoi oblasti. F P-35 (Hubernatorstvo dystryktu »Halychyna« u Lvovi, 1941–1944), op. 13, spr. 156

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu. Dział rękopisów. Dokumentacja dotycząca losów zbiorów Muzeum im. Lubomirskich w latach 1940–1944, t. I, ręk. 17088/II

Kulturne zhyttia v Ukraini. Zakhidni zemli: dokumenty i materialy, t. I (1939–1953), upor. T. Halaichak, Kyiv 1995.

Lvivska natsionalna naukova biblioteka Ukrainy imeni V. Stefanyka: peremishchennia i vtraty fondiv, t. I (1939–1945), red. Ya. Dashkevych, M. Romaniuk, H. Svarnyk, Lviv 2010.

Zakhidnia Ukraina pid bolshevykamy: IX. 1939 – VI. 1941: zbirnyk, red. M. Rudnytska, Niu York 1958.

Bandrivskyi M., Krushelnytska L., Zoloti Mykhalkivski skarby ta yikh dolia, Lviv 2012.

Biedrzycka A., Wojenne losy Aleksandra Prusiewicza i jego „Dziennik z wydarzeń II wojny światowej 1939–1941”, „Krakowskie Pismo Kresowe” 2021, R. XIII, s. 225–244. https://doi.org/10.12797/KPK.13.2021.13.14

Chwalewik E., Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości w ojczyźnie i na obczyźnie, t. I–II, Warszawa–Kraków 1926–1927.

Ciwkacz O., Z dziejów Biblioteki miejskiej im. W. N. Smagłowskiego w stanisławowie (1872–1939), „acta universitatis lodziensis. folia librorum” 2006, nr 13, s. 21–34.

Czołowski A., Lwowskie zbiory muzealne, „Pamiętnik Muzealny” 1938, z. 7, s. 17–24.

Dziuban R., Kulturni tsinnosti ustanov Lvova u 1939–1953-kh rr.: peremishchennia i vtraty, Lviv 2020.

Dziuban R., Yak bulo vtracheno Rafaelia, Tytsiana, Rembrandta…: Deiaki epizody vyvezennia mystetskykh pamiatok zi Lvova za natsystskoi okupatsii (1941–1944 rr.), „Pamiatky Ukrainy: istoriia ta kultura” 2007, nr 3, s. 108–115.

Havryliuk O., Muzei u Ternopoli: istoriia zasnuvannia ta rozvytku, [w:] Ternopilskyi oseredok NTSh. Zbirnyk prats, t. VIII (Muzei Ternopilshchyny), Ternopil 2013, s. 129–135.

Horban I., Życie muzealne we Lwowie. Rok 1939, [w:] Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, t. II, red. W. Walczak, K. Łopatecki, Białystok 2010, s. 9–29.

Kalinowski L., Piwocki Franciszek Ksawery, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXVI, Wrocław 1981, s. 615–617.

Kostiuk S., Susak V., Lvivska kolektsiia rysunkiv Albrekhta Diurera, „Halytska brama” 1997, nr 12(36), s. 11.

Lvivska halereia mystetstv. Khronika 1907–1947, avt.-upor. N. Filevych, Lviv 2007.

Lytvyn M., Khakhula L., Shkorubska V., Merezha ta osoblyvosti orhanizatsiinoi struktury viiskovykh muzeiv Ukrainy na suchasnomu etapi, „Viiskovo-naukovyi visnyk” 2022, nr 38, s. 77–102.

Matwijów M., Ewakuacja zbiorów polskich ze Lwowa w 1944 r., „Rocznik Lwowski” 1995–1996, nr 4, s. 31–46.

Matwijów M., Muzea lwowskie wczoraj i dziś, „Niepodległość i Pamięć” 2006, nr 13/3(24), s. 175–196.

Naumenko K., Misto naperedodni i na pochatku svitovoi viiny, [w:] Istoriia Lvova. U trokh tomakh, t. III, red. Ya. Isaievych, M. Lytvyn, F. Steblii, Lviv 2007, s. 163–169.

Obrębski M., Grabież dóbr kultury w czasie II wojny światowej jako zbrodnia wojenna. Aspekty prawne, „Biuletyn IPN” 2020, nr 10, s. 114–123.

Pajączkowski F., Zakład Narodowy im. Ossolińskich w ostatnim dwudziestoleciu (1928–1948), „Rocznik Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” 1948, t. III, s. 587–647.

Pelekhatyi K., Nimtsi – vorohy ukrainskoi kultury. Hitlerivtsi pohrabuvaly biblioteky Lvova, „Vilna Ukraina”, 25 VIII 1944, nr 43, s. 3.

Perelyhina O., Vtraty fondovykh kolektsii Lvivskoho istorychnoho muzeiu u period nimetsko-

-fashystskoi okupatsii, „Naukovi zapysky Lvivskoho istorychnoho muzeiu” 2001, nr 10, s. 177–193.

Perelyhina O., Utraty fondovykh kolektsii Lvivskoho istorychnoho muzeiu u period nimetsko-

-fashystskoi okupatsii. Chastyna II, „Naukovi zapysky Lvivskoho istorychnoho muzeiu” 2006, nr 11, s. 156–167.

Petrus J. T., Muzea lwowskie 1823–1939, [w:] Sztuka Kresów Wschodnich. Materiały sesji naukowej, Kraków, maj 1995, t. II, red. J. K. Ostrowski, Kraków 1996, s. 425–434.

Pruszyński J., Ochrona zabytków w Polsce. Geneza, organizacja, prawo, Warszawa 1989.

Quirini-Popławski L., Muzeum Huculskie w Żabiem. Historia powstania, funkcjonowanie, współczesne próby reaktywacji idei, „Płaj” 2008, nr 36, s. 111–131.

Regjonalne Muzeum Podolskie T. S.L. w Tarnopolu. Przewodnik po zbiorach, Tarnopol 1930.

Sidorowicz-Mulak D., Ze Lwowa do Wrocławia. Ossolineum w latach 1939–1947, „Biuletyn IPN” 2020, nr 10, s. 85–101.

Smirnov Yu., Diialnist Komisii z okhorony pamiatok kultury u Lvovi v 1939–1940 rokakh, „Halytska brama” 2009, nr 7–9(175–177), s. 30.

Voznytskyi B., Bezstrokovi rozpysky, „Halytska brama” 1997, nr 12(36), s. 14.

Filewycz N., lwowska galeria sztuki 1907–1944, https://www.lwow.com.pl/galeria/lw-gal-sztuki.html (dostęp: 2 IX 2024).

Haidukevych Ya., Istoriia Ternopilskoho oblasnoho kraieznavchoho muzeiu, https://gazeta.te.ua/istoriya-ternopilskogo-oblasnogo-krayeznavchogo-muzeyu/ (dostęp: 11 IX 2024).

Matwijów M., Sprawozdanie „Archiwa, biblioteki i muzea lwowskie” z 1940 r., „Rocznik Lwowski” 1997–1998, s. 7–30, https://lwow.home.pl/rocznik/archiwa.html (dostęp: 18 VII 2024).