Konflikt katolicko-ewangelicki w Osiecznej w latach 1656–1769

Adrian Gendera

doi:10.18778/0208-6050.98.04

Autor

Adrian Gendera Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Historyczny

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.98.04

Słowa kluczowe:

Osieczna, Storchnest, pastor, konflikt, katolicy, ewangelicy, potop szwedzki, protestanci, Clapius, Wüstehube

Abstrakt

Osieczna, niewielkie miasto leżące 10 km od Leszna, w XVII i XVIII w. była areną konfliktu dwóch wyznań chrześcijańskich – katolików i ewangelików. Głównym powodem niepokojów wyznaniowych i w konsekwencji upadku gminy ewangelickiej był potop szwedzki (1655–1660) i związane z nim zaburzenia natury polityczno-religijnej wśród mieszkańców regionu leszczyńskiego. Była to także konsekwencja różnic doktrynalno-eklezjologicznych wyznań i nasilającej się tzw. kontrreformacji. Pierwsze prześladowania osieckiej gminy ewangelickiej miały miejsce w latach 1656–1666. Wypędzono wówczas z miasta pastora Joachima Wüstehube. Kolejna fala prześladowań nastąpiła już w 1668 r. i jej następstwa (wygnanie pastora Paula Clapiusa i utrata świątyni) trwały formalnie do 7 marca 1769 r., gdy właściciel Osiecznej, hrabia Mikołaj Skoroszewski, wydał list tolerancyjny dla miejscowych innowierców, co przyniosło odrodzenie się gminy (budowa kościoła, powołanie pastora) dopiero 13 stycznia 1793 r. W trakcie badania wykazano, że pierwszymi osobami biorącymi udział w analizowanych sytuacjach konfliktowych byli duchowni katoliccy i pastorzy. Według historiografów niemieckich z przełomu XIX i XX w. pastorzy byli pierwszymi ofiarami postępowania katolików. Natomiast autorzy katoliccy i współcześni badacze wskazują na przemilczaną przez historiografów niemieckich kwestię pozytywnego i antypolskiego stosunku luteran (szczególnie leszczyńskich) do skandynawskiego najeźdźcy podczas polskiej ofensywy wiosną 1656 r. Osieckie niepokoje religijne XVII–XVIII w. są kwestią złożoną, której badania nastręczają trudności i są naznaczone pewną dozą przypuszczeń. Powodem tego stanu jest brak dostatecznej liczby zachowanych materiałów archiwalnych dla Osiecznej z omawianego okresu. Kwestie społeczne, w tym relacje międzywyznaniowe w mieście, wymagają dalszych badań.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Księgi metrykalne dla miejscowości Osieczna, sygn. PM 207/03.[ Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu]

Akta stanu cywilnego Parafii Ewangelickiej Osieczna (pow. leszczyński), sygn. 1.[ Archiwum Państwowe w Poznaniu]

Luter M., Mały katechizm, [w:] Księgi wyznaniowe Kościoła luterańskiego, wyd. 2, Bielsko-Biała 2011.

Pismo Święte. Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, red. M. Peter, M. Wolniewicz, wyd. 1, Poznań 2003.

Banaszak M., Historia Kościoła, [w:] Katolicyzm A–Z, red. Z. Pawlak, Poznań 1997, s. 135–171.

Czwojdrak D., Duchowni ewangeliccy w Osiecznej w XVII–XX w., „Zeszyty Osieckie” 2013, nr 21, s. 25–31.

Dworzaczkowa J., Z dziejów braci czeskich w Polsce, Poznań 2003.

Dworzaczkowa J., Zniszczenie Leszna w roku 1656, „Rocznik Leszczyński” 1981, nr 5, s. 169–196. Dzieje Wielkopolski, red. J. Topolski, Poznań 1969.

Frankiewicz E., Osieczna. Zarys historyczny, Leszno 1939.

Historia Leszna, red. J. Topolski, Leszno 1997.

Jędraś S., Osieczna i jej dzieje, Osieczna 2013.

Kiec O., Historia protestantyzmu w Poznaniu od XVI do XXI wieku, Poznań 2015.

Klint P., Stosunki wyznaniowe w miastach w miastach wielkopolskich na pograniczu polsko-śląskim i polsko-brandenburskim w XVI i XVII wieku, „Istorija ta Geografija” 2015, s. 91–97.

Kłoczowski J., Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Warszawa 2000.

Kolbuszewski K., Przegląd prac z zakresu dziejów reformacji w Polsce, „Pamiętnik Literacki” 1928, t. XXV, nr 1–4, s. 490–506.

Liniewicz C.W., Sprowadzenie reformatów do Osiecznej, „Zeszyty Osieckie” 1993, nr 1, s. 23–27.

Małłek J., Reformacja i protestantyzm w Polsce i Prusach (XVI–XX w.), t. IV, Toruń 2012.

Michalski M., Osieczna (Storchnest). Dawne widoki, Osieczna–Poznań 2005.

Reformacja i tolerancja: jedność w różnorodności? Współistnienie różnych wyznań na ziemi wschowskiej i pograniczu wielkopolsko-śląskim, red. M. Małkus, K. Szymańska, Leszno 2015.

Serwański M., Formy aktywności kolegium jezuickiego w Poznaniu w XVI–XVIII wieku, „Mazowieckie Studia Humanistyczne” 2002, nr 2, s. 31–39.

Skibniewski M., Opactwo benedyktynów w Lubiniu. Perła wśród nizin, Poznań 1987.

Śliwiński E., Sytuacja społeczno-polityczna w południowo-zachodniej Wielkopolsce w pierwszej połowie XVII wieku, „Zeszyty Osieckie” 1993, nr 1, s. 15–22.

Śliwiński E., Sytuacja wyznaniowa w południowo-zachodniej Wielkopolsce od drugiej polowy XVI do pierwszej połowy XVII w., „Zeszyty Osieckie” 1994, nr 2, s. 19–26.

Świderski B., Ilustrowany opis Leszna i ziemi leszczyńskiej, Leszno 1928.

Taube A., Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Storchnest, Storchnest 1899.

Tazbir J., Reformacja, kontrreformacja, tolerancja, Wrocław 1996.

Tokarczyk A., Protestantyzm, Warszawa 1980.

Urban M., Poewangelickie zabytki miasta Leszna, „Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski” 2012, nr 5, s. 185–196.

Werner A., Steffani J., Geschichte der evangelischen Parochien in der Provinz Posen, Lissa 1904.

Wędzki A., Osieczna. Z dziejów miasta szlacheckiego w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej (6), „Zeszyty Osieckie” 2003, nr 11, s. 9–11.

Wędzki A., Przedlokacyjna Osieczna, „Zeszyty Osieckie” 2008, nr 16, s. 7–10.

Woytschke T., Geschichte der Reformation in Polen, Leipzig 1911.