Ogród i park jako dopełnienie programu muzealnego zamku w Gołuchowie w czasach Jana Działyńskiego i Izabeli z Czartoryskich Działyńskiej (ok. 1872–1899)

Paweł Ignaczak

doi:10.18778/2084-851X.16.14

Authors

Paweł Ignaczak Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, Wydział Badań Artystycznych i Studiów Kuratorskich https://orcid.org/0000-0003-2632-2756

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.16.14

Keywords:

Gołuchów, Jan Działyński, Izabela Działyńska née Czartoryska, arboretum, collection

Abstract

The residence in Gołuchów, including the castle and adjacent green areas, rebuilt by Izabela Działyńska née Czartoryska (1830–1899) with her husband Jan (1829–1880), has been the subject of many studies. The castle houses excellent artistic collections. The most valuable included ancient art (especially the collection of Greek vases) and products of the late Middle Ages and the Renaissance (sculptures, objets d’art., graphics). These collections were created based on scientific studies and consultations with specialists. Catalogs were also published (partly) during Izabela Działyńska’s lifetime.

Her husband tried to gather a collection of trees and shrubs in the adjacent park. Although awareness of the existence of a tree collection in Gołuchów is quite common, the method of building it has so far remained on the margin of interest of researchers. This article proposes a look at the park adjacent to the castle as a collecting activity, analogous to the one that led to the accumulation of artistic collections. Jan Działyński created its profile (coniferous trees and shrubs, especially those coming from the region being only scientifically described), based on scientific studies and his own findings. As in the case of an artistic collection, he did not strive for a certain perfect completeness, but selected species and specimens taking into account the climatic and soil conditions of the Gołuchów park. Działyński also wanted to employ a professional gardener with competences and research interests, so that his collection would become a research center.

The originality of Działyński’s tree collection was not so much its scientific background and ambitions, but a certain complementarity to historical and artistic collections. After giving his art collections to his wife, he focused on expanding his botanical collections. The Gołuchów residence, like a kunstkamera, combined knowledge about the products of nature and man.

References

BCK, sygn. 7406 II – Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Izabela z Czartoryskich Działyńska. Korespondencja rodzinna. Listy od męża Jana Działyńskiego, 7406 II.

BCK, sygn. 7453 II – Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, Izabela z Czartoryskich Działyńska; Korespondencja. Listy od Józefa Rustejki, sygn. 7453 II, t. 4.

DE JONG 2008 – Erik A. De Jong, A Garden Book Made for Emperor Rudolf II in 1593: Hans Puechfeldner’s "Nützliches Khünstbüech der Gartnereij", "Studies in the History of Art" 2008, nr 69, s. 186–203.

GOETZ 1930 – Józef Goetz, Park w Gołuchowie, "Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego" 1930, t. 3, s. 49–85.

GRZONKOWSKA 2014 – Joanna Grzonkowska, Ogrody botaniczne jako naukowo opracowane kolekcje muzealne, "Muzealnictwo" 2014, t. 55, s. 180–189. DOI: https://doi.org/10.5604/04641086.1124738

GÜNTHER 1971 – Krystyna Günther, Kubaszewski Adam (1847–1927), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVI, Wrocław i in. 1971, s. 12–13.

HAŁASA 2022 – Grażyna Hałasa, Gołuchowskie "luoghi ritirati". Kolekcja rycin i rysunków Izabeli z Czartoryskich Działyńskiej, Poznań 2022.

JAKIMOWICZ 1969 – Teresa Jakimowicz, Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej "Paradis terrestre", "Studia Muzealne" 1969, t. 7, s. 55–75.

JAKIMOWICZ 1982 – Teresa Jakimowicz, Od kolekcji "curiosités artistiques" ku Muzeum. Zbieractwo artystyczne Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej w latach 1852–1899, "Studia Muzealne" 1982, t. 13, s. 15–73.

JAKIMOWICZ 1984 – Teresa Jakimowicz, Ekspozycja muzealna na zamku w Gołuchowie (uwarunkowania historyczne oraz potrzeby i możliwości współczesne), "Rocznik Historii Sztuki" 1984, t. 14, s. 315–335.

JANKOWSKI 1938 – Edmund Jankowski, Dzieje ogrodnictwa w Polsce w zarysie, t. 2: Od początku w. XIX do r. 1930, Kraków 1938.

KĄSINOWSKA 2018 – Róża Kąsinowska, Gołuchów. Rezydencja magnacka w świetle źródeł, Gołuchów 2018.

KĄSINOWSKA 2019 – Róża Kąsinowska, Zamek w Kórniku, wyd. 2 poprawione i poszerzone, Kórnik 2019.

KŁUDKIEWICZ 2016 – Kamila Kłudkiewicz, Wybór i konieczność. Kolekcje polskiej arystokracji w Wielkopolsce na przełomie XIX i XX wieku, Poznań 2016.

KUBASZEWSKI 1880 – Adam Kubaszewski, Park w Gołuchowie, "Ogrodnik Polski" 1880, t. 2, nr 9, s. 209–211 i nr 10, s. 232–234.

KUBASZEWSKI 1882 – Adam Kubaszewski, Korespondencja, "Ogrodnik Polski" 1882, t. 4, nr 20, s. 474–475.

LABUDA 2018 – Anna Maria Labuda, Neorenesansowy kostium francuski w XIX-wiecznym Zamku w Gołuchowie, [w:] "Życie sztuką" 2018, s. 36–47.

LEPIARCZYK 1953 – Józef Lepiarczyk, Dzieje budowy Muzeum Czartoryskich w Krakowie, "Rozprawy i Sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie" 1953, t. 7, s. 179–216.

ŁAWNICZAK 2011a – Grażyna Ławniczak, Kwietniki gołuchowskie. Projekty Adama Kubaszewskiego-ogrodnika Jana Działyńskiego i Izabeli Czartoryskiej, "Architektura Krajobrazu" 2011, t. 11, nr 1, s. 15–26.

ŁAWNICZAK 2011b – Grażyna Ławniczak, Rysunek kwietnika Adama Kubaszewskiego, ogrodnika Jana Działyńskiego i Izabeli Czartoryskiej z Gołuchowa, "Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej" 2011, t. 10, s. 203–208.

MAJDECKI 2008 – Longin Majdecki, Historia ogrodów, t. 2: Od XVIII wieku do współczesności, zmiany i uzup. Anna Majdecka-Strzeżek, wyd. 3 zmienione, Warszawa 2008.

MENCFEL 2021 – Michał Mencfel, Podróż angielska Michała Jerzego Wandalina Mniszcha i projekt powołania Muzeum Polskiego, "Muzealnictwo" 2021, t. 62, s. 254–259. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.2414

MĘŻYŃSKI 1982 – Andrzej Mężyński, Gołuchów Jana Działyńskiego 1853–1874, "Studia Muzealne" 1982, t. 13, s. 74–87.

MITKOWSKA/ŁAKOMY/HODOR 2013 – Anna Mitkowska, Katarzyna Łakomy, Katarzyna Hodor, Historia ogrodów europejskiego kręgu kulturowego, cz. 2: Od manieryzmu do końca XIX w., Kraków 2013.

NAGANOWSKI 1982 – Tomasz Naganowski, Udostępnienie zbioru pamiątek historycznych w Kórniku w okresie zaborów, "Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej" 1982, t. 19, s. 111–159.

OSZCZANOWSKI 2004 – Piotr Oszczanowski, Wrocławski ogród Laurentiusa Scholtza St. (1552–1599) – sceneria spotkań elity intelektualnej końca XVI wieku, [w:] "Śląska Republika Uczonych. T. 1", red. Marek Hałub, Wrocław 2004, s. 98–145.

PAJZDERSKI 1913 – Nikodem Pajzderski, Przewodnik po muzeum w Gołuchowie, Poznań 1913.

PIERAGNOLI 2010 – Joan Pieragnoli, La Ménagerie de Versailles (1662–1789). Fonctionnement d’un domaine complexe, "Versalia. Revue de la Société des Amis de Versailles" 2010, t. 13, s. 173–195. DOI: https://doi.org/10.3406/versa.2010.906

POMIAN 2023 – Krzysztof Pomian, Muzeum. Historia światowa, t. 1: Od skarbca do muzeum, przeł. Tomasz Stróżyński, Gdańsk 2023.

POTOCKI 1982 – Stanisław K. Potocki, Z dziejów parku gołuchowskiego, "Studia Muzealne" 1982, t. 13, s. 88–102.

PUDELSKA/ROJEK 2011 – Krystyna Pudelska, Kamila Rojek, Kwiatowe elementy roślinne w XIX-wiecznych polskich ogrodach krajobrazowych w świetle literatury ogrodowej, "Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych" 2011, t. 7, s. 71–80. DOI: https://doi.org/10.35784/teka.2472

SĘKOWSKI 1990 – Bolesław Sękowski, Drzewa i krzewy owocowe oraz winorośle w parku gołuchowskim w latach 1870–1985, „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej” 1990, t. 2, s. 39–58.

SOKOŁOWSKI 1886 – Marian Sokołowski, Gołuchów. Studyum nad zamkiem i zebranemi w nim dziełami sztuki, „Przegląd Polski” 1886, R. 20, t. 4, z. 11, s. 197–229.

SZYMAŃSKI 2020 – Andrzej Szymański, O początkach organizacji parku i ogrodu gołuchowskiego w świetle nowych źródeł, „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej” 2020, t. 19, s. 249–276.

WILLIAMS 2004 – Roger L. Williams, An Intellectual Biography of Elie-Abel Carrière (1818–1896), „Brittonia” 2004, t. 56, No. 4, s. 365–374. DOI: https://doi.org/10.1663/0007-196X(2004)056[0365:AIBOEC]2.0.CO;2

Życie sztuką 2018 – Życie sztuką. Gołuchów Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej, red. Inga Głuszek, Poznań 2018.

ŻYGULSKI 1962 – Zdzisław Żygulski jun., Dzieje zbiorów puławskich (Świątynia Sybilli i Dom Gotycki), „Rozprawy i Sprawozdania Muzeum narodowego w Krakowie” 1962, t. 7, s. 5–265.