Uwagi na temat procesu kształtowania granic wsi w Polsce do końca XVIII wieku w kontekście morfogenetycznym

Tomasz Figlus

doi:10.18778/2300-0562.04.10

Autor

Tomasz Figlus Katedra Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych

DOI:

https://doi.org/10.18778/2300-0562.04.10

Słowa kluczowe:

granica, wieś, osadnictwo, morfogeneza, Polska

Abstrakt

W artykule omówiono w zarysie proces kształtowania granic wsi w Polsce w średniowieczu i epoce nowożytnej. Analizy następstwa stosowanych procedur delimitacji oraz demarkacji granic w krajobrazie kulturowym wsi dokonano w świetle odpowiednio wyselekcjonowanego materiału źródłowego w konfrontacji z wynikami dotychczasowych badań geograficzno-historycznych w tym zakresie. W pracy podjęto także problem powiązania kwestii formowania granic z zagadnieniem pochodzenia form osadniczych w ujęciu morfogenetycznym. Pozwoliło to na wykrycie wielu prawidłowości i dało podstawę do ustalenia współzależności w sferze osadnictwa wiejskiego w okresie staropolskim.

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Zbiór Kartograficzny, Mapa granicy między dobrami Złaków Borowy i dobrami Wrzeciona, I połowa XVIII w., 1:10000, sygn. 343-7.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Kartograficzny, Mapa sporu granicznego między dobrami Mazew, Głogowa i Jankowice, 1786, 1:9500, sygn. 170-6.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Kartograficzny, Mapa sporu granicznego między wsiami Howańczyce i Horbasów a wsią Markowa, 1772, 1:12250, sygn. 500-17.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Kartograficzny, Plan wsi Nowosolna, 1803, 1:15000, sygn. 267-15.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Plan wsi Ponizie, 1799, AGAD, brak skali, sygn. 392-15).

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (APB), Plan wsi Papowo Toruńskie, 1798, 1:3000, sygn. 1137 a.

Archiwum Państwowe w Gdańsku (APG), Plan wsi Osiek, 1798, 1:5000, sygn. V/17-368.

Archiwum Państwowe w Koszalinie (APK), Plan wsi Wyszebórz, 1772, 1:5000, sygn. Ks. Kam. Pl. W. 1/65.

Archiwum Państwowe w Poznaniu (APP), Plan wsi Owieczki, 1785 r., 1:5100, sygn. Sąd Ref. 6.

Archiwum Państwowe w Poznaniu, Plan wsi Nowołoskoniec, 1795, 1:5000, sygn. Rej. Pozn. I 339.

Archiwum Państwowe w Poznaniu, Plan wsi Pysząca, 1799 r., 1:5000, sygn. Rej. Pozn. II 92.

Archiwum Państwowe w Poznaniu, Sąd podkomorzego województwa poznańskiego, sygn. 790, 782, 793, 796.

Archiwum Państwowe w Szczecinie (APS), Plan wsi Stare Chrapowo, 1753, 1:5000, sygn. NMP 13.

Archiwum Państwowe we Wrocławiu (APW), Plan wsi Miejsce Odrzańskie, 1795, 1:5000, sygn. KG Ko. 12.

Atlas Historyczny Wsi w Polsce (AHWP), 2002, opr. H. Szulc, Warszawa.

Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (BUW), Gabinet Rycin, Plan kolonii Groembach, 1800, sygn. GR 300.

Dokumenty kujawskie i mazowieckie przeważnie z XIII wieku, 1887, wyd. B. Ulanowski, „Archiwum Komisji Historycznej”, t. 4, Kraków, nr 43, s. 217.

Kodeks Dyplomatyczny Polski (KDP), 1848, t. 2, cz. 1, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa, nr 126.

Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski (KDW), 1877, t. 1, wyd. I. Zakrzewski, Poznań, nr 469 i 476.

Kodeks Dyplomatyczny Śląska (KDŚ), 1959, t. 2, wyd. K. Maleczyński, A. Skowrońska, Wrocław, nr 130 i 193.

Księgi sądowe łęczyckie od 1385 do 1419, 1897, cz. 1-2, [w:] Teki A. Pawińskiego, t. 3–4, Warszawa.

Księgi sądowe wiejskie, 1920–1921, t. 1–2, wyd. B. Ulanowski, Kraków.

Schesisches Urkundenbuch, 1984, t. 3, wyd. W. Irgang, Köln-Wien, nr 353.

Statuta Polskie Króla Kazimierza w Wiślicy złożone, 1847, wyd. K.W. Wójcicki, Warszawa.

Arnold S., 1951, Geografia historyczna, Warszawa.

Bański J., 2010, Granica w badaniach geograficznych – definicja i próby klasyfikacji, „Przegląd Geograficzny”, 82 (4), s. 489–508. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2010.4.1

Baranowski B., 1958, Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku, Warszawa.

Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., 1994, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa.

Bartoszewicz H., 2012, Z dziejów kartografii Mazowsza i ziem sąsiednich XVII–XX wieku, Warszawa–Pułtusk.

Buczek K., 1970, Organizacja opolna w Polsce średniowiecznej, „Studia Historyczne”, 13 (2), s. 205–248.

Bujak F., 2001, Studia nad osadnictwem Małopolski (reprint z 1905 r.), Poznań.

Burszta J., 1958, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. O tworzeniu się krajobrazu osadniczego ziem polskich i rozplanowaniu wsi, Wrocław.

Dobosz J., 2002, Monarchia i możni wobec Kościoła w Polsce do początku XIII wieku, Poznań.

Dobrowolska M., 1961, Przemiany środowiska geograficznego Polski do XV wieku, Warszawa.

Dunin-Wąsowicz A., 1986, Metrologia historyczna o miarach agrarnych, „Kwartalnik Historyczny”, 94, s. 409–423.

Dziewoński K., 1952, Geografia Trzebnicy i ujazdu trzebnickiego w okresie wczesnośredniowiecznym, „Studia Wczesnośredniowieczne”, 1, s. 25–34.

Fastnacht A., 1962, Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340–1650, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, 84, Wrocław.

Felcenloben D., 2011, Granice nieruchomości i sposoby ich ustalania, Warszawa.

Figlus T., 2012, Wybrane aspekty zastosowania wielkoskalowych źródeł kartograficznych w badaniach morfogenetycznych wsi, „Biblioteka Polskiego Przeglądu Kartograficznego”, 3, s. 91–103.

Figlus T., 2013, Morfogeneza wsi na obszarze Polski Środkowej, rozprawa doktorska wykonana pod kierunkiem M. Kuleszy, mps w BUŁ, Łodź.

Figlus T., 2014, Wsie olęderskie w Polsce Środkowej. Uwagi na temat zróżnicowania morfogenetycznego na tle rozwoju osadnictwa, „Rocznik Łódzki”, 62, s. 143–160.

Gloger Z., 1903, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków.

Golachowski S., 1969, Studia nad miastami i wsiami śląskimi, Opole–Wrocław.

Gołaski J., 1959, Technika rozgraniczania dóbr ziemskich w końcu XVI i XVII wieku w świetle poznańskich ksiąg podkomorskich, „Przegląd Geodezyjny”, 31 (11–12), s. 449–455.

Gołaski J., 1961, Technika rozgraniczania dóbr ziemskich w XVIII wieku w świetle poznańskich ksiąg podkomorskich, „Przegląd Geodezyjny”, 33 (5), s. 186–191; 33 (6), s. 228–232.

Gołaski J., 1969, Kształtowanie się mapy wsi w Polsce do końca XVIII w. Studia nad genezą wielkoskalowej informacji kartograficznej, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, 60, Wrocław.

Jop R., 2011, Niematerialne wartości krajobrazu kulturowego w badaniach historycznych. Przykład granic i przestrzeni, [w:] Bernat S. (red.), Niematerialne wartości krajobrazów kulturowych, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 15, s. 91–102.

Kiersnowski R., 1960, Znaki graniczne w Polsce średniowiecznej, „Archeologia Polski”, 5, s. 257–289.

Korta W., 1961, Rozwój terytorialny wielkiej własności feudalnej w Polsce do połowy XII wieku, „Sobótka”, 16, s. 528–566.

Kossmann O., 1995, O staropolskim opolu, śląskim „weichbildzie” i szlacheckim powiecie, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 2, s. 5–18. DOI: https://doi.org/10.18778/7016-902-3.01

Kozaczewski T., 1975, Wielkość, program i układ przestrzenny wsi z nawisem w XIII wieku na Śląsku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 20 (2), s. 129–155.

Kutrzeba S., 1949, Historia ustroju Polski w zarysie. Korona. Historia ustroju Polski w zarysie, Warszawa.

Lalik T., 1976, Organizacje sąsiedzkie średniowieczne wsi polskiej – wieś, opole, parafia, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 24, s. 440–456.

Lepucki H., 1938, Działalność kolonizacyjna Marii Teresy i Józefa II w Galicji 1772–1790, Lwów.

Łaguna S., 1875, O prawie granicznym polskim, Warszawa.

Łonczyńska K., 1964, Mapy Referendarii Koronnej w drugiej poł. XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 12 (3), s. 411–435.

Manteuffel T., 1929, Metoda oznaczania granic w geografii historycznej, [w:] Księga pamiątkowa ku czci M. Handelsmana, Warszawa, s. 221–227.

Matuszewski J., 1991, Vicinia id est... Poszukiwania alternatywnej koncepcji staropolskiego opola, Łódź.

Młynarska-Kaletynowa M., 1968, W sprawie polskich badań nad osadnictwem średniowiecznym, „Studia z Dziejów Osadnictwa”, 6, s. 82–100.

Modzelewski K., 1980, Między prawem gruntowym a książęcym władztwem gruntowym, Instytucja kasztelanii majątkowych Kościoła w Polsce XII–XIII w., „Przegląd Historyczny”, 71 (3) , s. 449–477.

Modzelewski K., 1986, Organizacja opolna w Polsce piastowskiej, „Przegląd Historyczny”, 77 (2), s. 177–222.

Myśliwski G., 1994, Powstanie i rozwój granicy liniowej na Mazowszu (XII–poł. XVI w.), „Kwartalnik Historyczny”, 101 (3), s. 3–24.

Nowak T., 2003, Ze studiów nad rozwojem osadnictwa w ziemi łęczyckiej w czasach Władysława Jagiełły, „Przegląd Nauk Historycznych”, 2 (3), s. 27–45.

Oliskiewicz-Krzywicka A., 1999, Początki kształtowania się granic wiejskiego obrębu ewidencyjnego w Polsce, „Przegląd Geodezyjny”, 71 (12), s. 14–17.

Oliskiewicz-Krzywicka A., 2002, Kształtowanie się granic wsi na Podlasiu i Litwie w okresie od XIV do XVII wieku, „Przegląd Geodezyjny”, 74 (4), s. 19–23.

Oliskiewicz-Krzywicka A., 2003, Kształtowanie się granic wsi w wyniku kolonizacji olęderskiej na terenie Wielkopolski, „Przegląd Geodezyjny”, 75 (6), s. 15–20.

Oliskiewicz-Krzywicka A., 2012, Spory graniczne w XVIII wieku i ich wpływ na zmiany kształtu granic, „Przegląd Geodezyjny”, 84 (3), s. 8–14.

Podwińska Z., 1971, Zmiany form osadnictwa wiejskiego na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu. Źreb, wieś, opole, Wrocław.

Podwińska Z., 1977, Ujazd, [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. 6, Wrocław, s. 251.

Rychlikowa I., 1970, Staropolskie miary ziemi, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 18, s. 85–103.

Rymaszewski Z., 1978, Granicierum perequitatio w polskim prawie ziemskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 30 (1), s. 41–64.

Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, cz. 2, 1989, A. Gąsiorowski (red.), Wrocław.

Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. 3, 1993, A. Gąsiorowski (red.), Poznań.

Słownik staropolski, 1982–1987, S. Urbańczyk (red.), t. 9, Wrocław.

Szczaniecki M., 1938, Nadania ziemi na rzecz rycerzy w Polsce do końca XIII w., Poznań.

Szulc H., 1995, Morfogeneza osiedli wiejskich w Polsce, Prace Geograficzne, 163, Wrocław.

Szulc Z., Dziewulski W., 1973, Informator monograficzny – Ujazd Śląski 1223–1973, Strzelce Opolskie.

Szymański J., 2009, Nauki pomocnicze historii, Warszawa.

Tkocz J., 1998, Organizacja przestrzenna wsi w Polsce, Prace Naukowe UŚ, 1734, Katowice.

Tymowski J., 1970, Powstanie środowiska mierniczego w Polsce i zarys jego historii do I wojny światowej, [w:] Zarys historii organizacji społecznych geodetów polskich, Warszawa, s. 14–56.

Tyszka P., 1995, O metodzie badań nad średniowiecznymi granicami lokalnymi, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 43 (4), s. 423–431.

Tyszkiewicz J., 2014, Geografia historyczna. Zarys problematyki, Warszawa.

Woźniak K.P., 2013, Niemieckie osadnictwo wiejskie między Prosną a Pilicą i Wisłą od lat 70. XVIII wieku do 1866 r. Proces i jego interpretacje, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-960-5

Zimmermann K., 1915, Fryderyk Wielki i jego kolonizacja na ziemiach polskich, t. 1–2, Poznań.