Rural femme fatale or victim of patriarchy? Cinematic portraits of Jagna Paczesiówna

Authors

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.33

Keywords:

Jagna on screen, Reymont’s The Peasants, The Peasants film 1922, 1973, 2023, Maria Merita, Emilia Krakowska, Kamila Urzędowska

Abstract

The latest film adaptation of Reymont’s novel The Peasants, which places at the center of its narrative Jagna – a woman who embraces her femininity and other­ness, yet is suppressed by the community in the name of the common good – encourages a comparison with the cinematic portrayals in two earlier films based on the Nobel Prize-winning rural epic (bearing in mind that no copy of the first silent film has survived to this day, and we can rely only on sparse press reports).

This comparison is particularly compelling given that each subsequent screen version of Reymont’s Nobel-winning novel was released almost exactly 50 years apart (1922, 1973, 2023), offering a unique perspective for reception and interpretation across time.

Without focusing strictly on the issue of adaptation itself, the article undertakes an analytical reflection on three acting portrayals of the character Jagna, as performed by Maria Merita, Emilia Krakowska, and Kamila Urzędowska, drawing on voices from film criticism and, by way of contextual reference, evoking other female film portrayals from the respective periods in which the films based on Reymont’s tetralogy were produced.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Monika Bator, Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego w Kielcach

Monika Bator, doktorka nauk humanistycznych w zakresie kulturoznawstwa, adiunktka w Instytucie Literaturoznawstwa i Językoznawstwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Autorka książek: Życie filmowe w województwie kieleckim do 1939 roku (2013), Z naszych ekranów. Recenzje filmowe Stefanii Heymanowej-Majewskiej na łamach „Słowa Ludu” w latach 1950–1965 (2016) oraz Z życia ekranu. Piśmiennictwo filmowe Stefanii Heymanowej na łamach czasopisma „Bluszcz” w latach 1928–1939 (2022), a także artykułów na temat regionalnej historii kina, polskiego kina współczesnego i krytyki filmowej od okresu przedwojennego aż po współczesność.

References

Antek jak malowany. Z Robertem Gulaczykiem, aktorem, Antkiem w Chłopach rozmawia M. Staniszewska, „Gazeta Wyborcza” 2023, nr 242, s. 16–17.
Google Scholar

Boryna i Jagna. Dwuseryjny dramat miłosny, „Film” 1973, nr 35, s. 2.
Google Scholar

Brzozowska Sabina, Korale „z kropel krwi nanizane”. „Chłopi” Władysława Reymonta jako studium namiętności, „Pamiętnik Literacki” 2021, nr 4, s. 131–146, https://doi.org/10.18318/pl.2021.4.7
Google Scholar

Brzozowski Jan, Chłopi, „Kino” 2023, nr 10, s. 92–93.
Google Scholar

Chłopi Reymonta w kinematografie, „Tygodnik Ilustrowany” 1920, nr 49, https://stare-kino.pl/chlopi-reymonta-w-kinematografie/
Google Scholar

Chudoliński Michał, Triumf formy nad substancją – recenzja filmu „Chłopi”, https://paradoks.net.pl/read/45789-triumf-formy-nad-substancja-recenzja-filmu-chlopi
Google Scholar

Demidowicz Krzysztof, Reymont w kadrach, „Film” 1999, nr 3, s. 118.
Google Scholar

Gazda Grzegorz, Reymont i „strefy wyświetlające”, „Prace Polonistyczne” 1968, nr 24, s. 277–283.
Google Scholar

Gdynia Filmowa 2023: DK Welchman i Hugh Welchman, https://www.youtube.com/watch?v=Q1UQFVvHR6M
Google Scholar

Głogowska Maja, Na przekór stereotypom, „Kino” 2023, nr 10, s. 48–51.
Google Scholar

Hadamik Zofia, Femme fatale jako byt fantazmatyczny. O demonicznych postaciach kobiecych w filmie w pierwszej połowie XX wieku i ich późniejszych reminiscencjach, „Kwartalnik Filmowy” 2003, nr 41–42, s. 114–140, https://doi.org/10.36744/kf.3805
Google Scholar

Janicki Stanisław, Polskie filmy fabularne 1902–1988, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1990.
Google Scholar

Jopkiewicz Tomasz, Bo to złe kobiety były, „Kino” 2019, nr 4, s. 12–15.
Google Scholar

Kamila Urzędowska: Mechanizmy opisane przez Reymonta, znam z dzieciństwa. Emocje się nie zmieniają. Z Kamilą Urzędowską rozmawia J. Wróżyńska, https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,157211,30200839,kamila-urzedowska-mechanizmy-opisane-przez-reymonta-znam-z.html?disableRedirects=true
Google Scholar

Kletowski Piotr, Kobiece ciało jako azyl: o egzy-erotycznym kinie Waleriana Borowczyka, w: Europejskie kino gatunków, t. 2, red. P. Kletowski, M. Pepliński, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2020, s. 317–331, https://doi.org/10.4467/K7305.23/21.21.15568
Google Scholar

L.B., W świecie ekranu. Chłopi podług powieści St. Wł. Reymonta, „Przegląd Filmowy i Kinematograficzny” 1922, nr 15, s. 16.
Google Scholar

Lichański Stefan, Władysław Stanisław Reymont, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984.
Google Scholar

Lubelski Tadeusz, Historia kina polskiego 1895–2014, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2015.
Google Scholar

Madej Alina, Mitologie i konwencje. O polskim kinie fabularnym dwudziestolecia międzywojennego, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1994.
Google Scholar

Market Andrzej, Ekranizacja Reymonta, „Ekran” 1958, nr 14, s. 10.
Google Scholar

Maron Marcin, Diabeł Andrzeja Żuławskiego: historia, zło i romantyczna gnoza, „Kwartalnik Filmowy” 2016, nr 96, s. 137–155, https://doi.org/10.36744/kf.2144
Google Scholar

Miniewicz Sonia, Przez „Chłopów” Seniuk trafiła na czarną listę. „Krzyczeli, że zwariowałam”, https://kultura.onet.pl/film/wywiady-i-artykuly/przez-chlopow-anna-seniuk-trafila-na-czarna-liste-doszlo-do-awantury/xe41r4c
Google Scholar

Morawski Piotr, „Chłopi”, czyli historie ludowe, „Dialog” 2021, nr 11–12, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/chlopi-czyli-historie-ludowe
Google Scholar

Mruklik Barbara, Drzewo śmierci – drzewo życia, „Kino” 1970, nr 11, https://akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/drzewo-smierci-drzewo-zycia/404
Google Scholar

Oracki Tadeusz, Reymont – teatr – film – radio. Rekonesans, „Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska” 2002, nr 1, s. 173–186.
Google Scholar

Paczyńska-Jasińska Patrycja, https://film.org.pl/a/femme-fatale-w-kinie-noir-78037
Google Scholar

Pierończyk Jolanta, „Chłopi” Reymonta niesłabnącą potęgą są i basta. To książka o nas. Rok 2022 rokiem kilku rocznic związanych z „Chłopami”, https://dziennikzachodni.pl/chlopi-reymonta-nieslabnaca-potega-sa-i-basta-to-ksiazka-o-nas-rok-2022-rokiem-kilku-rocznic-zwiazanych-z-chlopami/ar/c13-16002439
Google Scholar

Piotrowska Anita, Landszaft z kozłem ofiarnym, „Tygodnik Powszechny” 2023, nr 42, s. 104–105.
Google Scholar

Pitera Zbigniew, Diabeł jest kobietą. Z historii filmowego wampa, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1989.
Google Scholar

Polski film fabularny 1918–1939. Recenzje, wstęp, wybór i opracowanie B.L. Gierszewska, Księgarnia Akademicka, Kraków 2012.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Chłopi, t. 1, oprac. i wstęp F. Ziejka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1999.
Google Scholar

Rurawski Józef, Władysław Reymont, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.
Google Scholar

Ryłek Anna, Adaptacja „Chłopów” W.S. Reymonta w reż. Jana Rybkowskiego jako punkt wyjścia do rozważań na temat kultury i obyczajowości mieszkańców polskiej wsi przełomu XIX i XX w., https://edukacjafilmowa.pl/chlopi-2/
Google Scholar

Smoleń Barbara, Jagna, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie. Nowy kanon, red. M. Rudaś-Grodzka, K. Nadana-Sokołowska, B. Smoleń i in., Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016.
Google Scholar

Stokłosa Sylwia, „Doskonały przykład doskonałej rozkoszy – kobiety i papierosy w XIX wieku. Od Carmen po hollywoodzkie femmes fatales, w: Ciało i umysł – konflikt, dialogi, reprezentacje, t. 1, red. L. Kamińska, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Kraków 2023, s. 7–24.
Google Scholar

Strąk Michał, Stereotyp wciąż żyje, „Film” 1973, nr 45, s. 8–9.
Google Scholar

Wielgosz Przemysław, Większość „większej połowy”. Ludowa historia kobiet, w: Ludowa historia kobiet, red. tenże, Wydawnictwo RM, Warszawa 2023.
Google Scholar

Ziejka Franciszek, „Chłopi” Władysława S. Reymonta w drodze do światowej sławy, „Niepodległość i Pamięć” 2015, nr 1, s. 121–142.
Google Scholar

Zwierzchowski Jan, List otwarty do redakcji „Gazety Kieleckiej”, „Gazeta Kielecka” 1932, nr 2, s. 3.
Google Scholar

Żółtowski Dariusz, Chłopi jak z obrazka, „Twórczość” 2023, nr 12, s. 161–164.
Google Scholar

50 lat temu odbyła się premiera filmu „Chłopi” Jana Rybkowskiego, https://film.interia.pl/wiadomosci/news-przywrocone-arcydziela-emilia-krakowska-i-chlopi-w-krakowie,nId,8043258
Google Scholar

Published

2025-12-31

How to Cite

Bator, M. (2025). Rural femme fatale or victim of patriarchy? Cinematic portraits of Jagna Paczesiówna. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 71(2), 615–637. https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.33