Komediantka – powieść o emancypacji?

Mateusz Skucha

doi:10.18778/1505-9057.71.14

Authors

Mateusz Skucha Uniwersytet Jagielloński https://orcid.org/0000-0002-7733-0302

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.14

Keywords:

novel, Reymont, emancipation, Komediantka, actor

Abstract

The text presents an analysis of Władysław Reymont’s novel Komediantka, treating it as a psychological study of a young woman and a commentary on the situation of women in Poland at that time, who were striving for emancipation. I present various earlier interpretations of the work, including those focusing on the environment of actors and philistines, as well as those describing the character of Janka Orłowska (Sztachelska, Zacharska, Nasiłowska, Legutko, Gruchała). Moreover, I discuss the autobiographical context of the novel and Reymont’s innovative use of personal narrative and seemingly indirect speech (Głowiński’s findings), which makes Komediantka not only a work that is an image of the realities of the time, but also an interventionist voice in the issue of female independence. Finally, the article aims to conclude that this novel is rather a study of the “impossibility of emancipation” and a moving story about female ambitions that are blocked and annihilated at various levels of the novel and social narrative.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Mateusz Skucha, Uniwersytet Jagielloński

Mateusz Skucha, dr hab., prof. UJ. Pracuje w Katedrze Teorii Literatury na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego zainteresowania badawcze obejmują literaturę XIX wieku oraz krytykę feministyczną, gender i queer, a także studia nad męskościami. Autor książek: Ładni chłopcy i szalone. Męskość i kobiecość w późnym pisarstwie Józefa Ignacego Kraszewskiego (2014), Niesytość pragnienia. W kręgu młodopolskiej poezji kobiet (2016), Kraszewski. Spotkania (2024) oraz licznych artykułów naukowych.

References

Badowska Katarzyna, Nieznane dusze i fermentujące „ja” – Władysław Reymont o modernistycznych tożsamościach popękanych, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. nauk. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 89–114.
Google Scholar

Bąbel Agnieszka, Skandal, gafa, prowokacja. Obraz normy obyczajowej i jej naruszania w polskiej powieści drugiej połowy XIX wieku, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2014.
Google Scholar

Budrewicz Aleksandra, „Komediantka” versus „The Comedienne”, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 123–136.
Google Scholar

Doświadczenie prowincji w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku, red. E. Paczoska, R. Chodźko, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1993.
Google Scholar

Głowiński Michał, Powieść młodopolska. Studium z poetyki historycznej, prace wybrane, t. 1, red. R. Nycz, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1997.
Google Scholar

Gruchała Wojciech, Trzy lekcje Szekspira. Janka Orłowska i modernizacja, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. nauk. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 67–88.
Google Scholar

Irigaray Luce, Rynek kobiet, w: L. Irigaray, Ta płeć (jedną) płcią niebędąca, przeł. S. Królak, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010, s. 143–160.
Google Scholar

Jodełka-Burzecki Tomasz, Reymont przy biurku. Z zagadnień warsztatu pisarskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.
Google Scholar

Legutko Grażyna, Komediantka – nierządnica – rewolucjonistka. Kreacje emancypantek w prozie modernistycznej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II, Perspektywa polska, red. nauk. A. Janicka, C. Fournier-Kiss, B. Olech, wstęp i układ tomu A. Janicka, Wydawnictwo Stowarzyszenia Absolwentów Wydziału Prawa, Białystok 2019, s. 289–304.
Google Scholar

Nasiłowska Anna, Komediantka, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie. Nowy kanon, red. M. Rudaś-Grodzka i in., Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016, s. 294–306.
Google Scholar

Nasiłowska Anna, „Komediantka” i „Fermenty”, dwie powieści o (jednej) kobiecie, w: Reymont. Dwa końce wieku, red. M. Swat-Pawlicka, Wydawnictwo Dante, Warszawa 2001, s. 68–79.
Google Scholar

Olszewska Maria Jolanta, Reymont, czyli o tym, że opowiadanie o rzeczywistości jest ciekawe, „Teologia Polityczna Co Tydzień” („Reymont. Odkrywanie nowoczesności)2022, nr 18, https://teologiapolityczna.pl/maria-jolanta-olszewska-reymont-czyli-o-tym-ze-opowiadanie-o-rzeczywistosci-jest-ciekawe
Google Scholar

Poniatowska Izabela, Modernizm bez granic. Wielkie tematy nowoczesności w polskich powieściach popularnych drugiej połowy XIX wieku, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2014.
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Komediantka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989.
Google Scholar

Reymont. Z dziejów recepcji twórczości, wybór tekstów i wstęp B. Kocówna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975.
Google Scholar

Rurawski Józef, Władysław Reymont, Wiedza Powszechna, Warszawa 1977.
Google Scholar

Sobieraj Tomasz, Czasoprzestrzeń prowincjonalnego miasteczka w polskiej prozie dziewiętnastowiecznej, w: Prus i inni. Prace ofiarowane prof. Stanisławowi Ficie, red. J.A. Michalik, E. Paczoska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2003, s. 297–313.
Google Scholar

Sobieraj Tomasz, Fabuły i „światopoglądy”. Studia z historii polskiej powieści XIX-wiecznej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2004.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, „Reporteryje” i reportaże. Dokumentarne tradycje polskiej prozy z 2 poł. XIX wieku i na początku XX wieku. Prus – Konopnicka – Dygasiński – Reymont, Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok 1997, s. 142–148.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, Reymont, filistry i miejskie fenomeny, w: W kręgu Młodej Polski. Studia i szkice, seria III, red. J. Sztachelska, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 1998, s. 123–139.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, „Tajemnice stacji kolejowej”, w: Doświadczenie prowincji w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku, red. E. Paczoska, R. Chodźko, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok, 1993, s. 28–39.
Google Scholar

Woolf Virgina, Własny pokój. Trzy gwinee, przeł. E. Karasińska, Sic!, Warszawa 2002.
Google Scholar

Wyka Kazimierz, Reymontowska mapa polskiej prowincji, w: K. Wyka, Reymont, czyli ucieczka do życia, oprac. B. Koc, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979, s. 119–177.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Bohaterki utworów Reymonta w jarzmie obowiązku, w: Inny Reymont, red. W. Książek-Bryłowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 151–164.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Filister w prozie fabularnej Młodej Polski, DiG, Warszawa 1996.
Google Scholar