Reymont – double vision. Criticism and women. (Julia Kisielewska – Czesława Endelman-Rosenblat – Maria Łopuszańska – Anna Zahorska)

Authors

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.28

Keywords:

women’s criticism, Władysław Stanisław Reymont, emancipation, woman in 19th and 20th century literaure

Abstract

The article analyses critical texts written by women which focused on female characters in the literature of 19th and early 20th century, including the heroines of the novels by Władysław Stanisław Reymont: Julia Kisielewska From Female Psychology. Types and Characters in Life and Novel (Z psychologii kobiecej. Typy i charaktery w życiu i powieści, “Ateneum” 1899), Czesława Endelman-Rosenblat The Jewish Woman in Contemporary Polish Fiction (Żydówka we współczesnej beletrystyce polskiej, “Izraelita” 1902), Maria Łopuszańska The Type of Contemporary Woman in the Latest Polish Novel (Typ kobiety współczesnej w najnowszej powieści polskiej, “Pogląd na Świat” 1902) and Anna Zahorska Types of Women in Contemporary Polish Literature (Typy kobiet w polskiej literaturze współczesnej, “Tygodnik Ilustrowany” 1911). These critics did not represent a single intellectual or social group, point of view, biographical model or literary criticism approach. Because of that in their texts about female characters in literature it was not only the way in which they wrote about Reymont’s heroines that turned out to be essential, but also what response they provided to the question about the contemporary image or the ideal of a woman and femininity, as well as its social (and sometimes even national) ‘agency’ or relevance.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Renata Stachura-Lupa, Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

Renata Stachura-Lupa, literaturoznawczyni, doktor habilitowana, profesor Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Autorka książek: Adam Bełcikowski – pisarz i historyk literatury (2005), Poglądy ideowo-estetyczne Stanisława Tarnowskiego (2016) i Kraków literacki w XIX wieku. Szkice (2019, współautor Tadeusz Budrewicz). Zajmuje się wypływem filozofii, religii i polityki na literaturę polską lat 1863–1918, krytyką literacką, emancypacją i ruchami kobiecymi, a także życiem literackim i artystycznym Krakowa w drugiej połowie XIX wieku.

References

Badowska Katarzyna, „Godzina cudu”. Miłość i erotyzm w twórczości Stanisława Przybyszewskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011, https://doi.org/10.18778/7525-597-3
Google Scholar

Bałucki Michał, Kobiety dramatów Słowackiego, Nakładem Fr. Grzybowskiego, Kraków 1867.
Google Scholar

Banot Aleksandra E., Emancypacja kobiet a obrazy małżeństwa w wybranych powieściach Elizy Orzeszkowej, Gabrieli Zapolskiej i Zofii Nałkowskiej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II: Perspektywa polska, red. A. Janic­ka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Temida 2, Białystok 2019, s. 305–318.
Google Scholar

Bartoszewicz Antonina, Typ (typowość), w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 970–973.
Google Scholar

Bełcikowski Adam, Charaktery kobiece w poezji polskiej. Odczyt publiczny miany w sali Muzeum Przemysłowo Technicznym, „Bluszcz” 1872, nr 32, s. 249–251; nr 33, s. 257–259.
Google Scholar

Bełcikowski Adam, Ideały kobiece dwóch poetów, „Tygodnik Powszechny” 1884, nr 15, s. 231, 234; nr 16, s. 245–246; nr 17, s. 261–263.
Google Scholar

Bełcikowski Adam, Kobiety w życiu Mickiewicza, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 82, s. 51–52; nr 83, s. 68–70; nr 84, s. 86–87; nr 85, s. 100–101; nr 86, s. 116–118; nr 87, s. 134–135; nr 88, s. 154–155.
Google Scholar

Borkowska Grażyna, Płeć jako skaza: Przybyszewski i Nałkowska, w: Nowa świadomość płci w modernizmie. Studia spod znaku gender w kulturze polskiej i rosyjskiej u schyłku stulecia, red. G. Ritz, Ch. Binswanger, C. Scheide, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2000, s. 77–88.
Google Scholar

Borkowska Grażyna, współpraca Rudkowska Magdalena, Endelman-Rosenblat Czesława, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 1: A-J, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska i M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mic­kiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 450–453.
Google Scholar

Chałupnik Agata, Sztandar ze spódnicy. Zapolska i Nałkowska o kobiecym doświadczeniu ciała, Oficyna Wydawnicza Errata, Warszawa 2004.
Google Scholar

Chmielowski Piotr, Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Studium literackie, Nakładem Redakcji „Przeglądu Tygodniowego”, Warszawa 1873 (wyd. II pomnożone, Warszawa 1881, wyd. III poprawione i pomnożone, Kraków 1886, wyd. IV poprawione i powiększone, Kraków 1895).
Google Scholar

Dębska Karolina, Polskie tłumaczki literackie XIX wieku, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2023.
Google Scholar

Dramat obcy w Polsce 1765–1965. Premiery, druki, egzemplarze. Informator, t. 2: L–Z, red. S. Hałabuda, J. Michalik, K. Stepan, Księgarnia Akademicka, Kraków 2004.
Google Scholar

Dziurzyński Dariusz, Strategie mizoginistyczne Stanisława Przybyszewskiego na podstawie „Synagogi szatana”, w: Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, „Trans Humana”, Białystok 2002, s. 189–201.
Google Scholar

Emancypantki i modernistki. Teksty kobiet o sztuce 1879–1914. Antologia, wstęp J.M. Sosnowska, wybór i opracowanie M. Kasa, J.M. Sosnowska, współpraca B. Łazarz, W. Szczupacka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.
Google Scholar

Endelmanowa [-Rosenblatowa] Czesława, Żydówka we współczesnej beletrystyce polskiej, „Izraelita” 1902, nr 7, s. 74–76; nr 8, s. 87–88; nr 10, s. 113; nr 11, s. 124–125.
Google Scholar

Franke Jerzy, Polska prasa kobieca w latach 1820–1918. W kręgu ofiary i poświęcenia, Wydawnictwo SBP, Warszawa 1999.
Google Scholar

Gruchała Wojciech, Trzy lekcje Szekspira. Janka Orłowska i modernizacja, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 67–88.
Google Scholar

Gubernat Irena, Przedsionek piekła. O powieściopisarstwie Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Słupsk 1998.
Google Scholar

Gutowski Wojciech, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.
Google Scholar

Helsztyński Stanisław, Theresita, imienniczka św. Teresy z Avila, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 30, s. 3.
Google Scholar

Janicka Anna, Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2013.
Google Scholar

Jauksz Marcin, Nieustraszony łowca wampirów. Konwencje kobiecości w londyńskiej powieści Reymonta, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 237–249.
Google Scholar

Jeske-Choiński Teodor, Seksualizm w powieści polskiej, Nakładem Księgarni „Kroniki Rodzinnej”, Warszawa 1914.
Google Scholar

Kisielewska Julia, Wspomnienia z młodości, w: Wyspiański w oczach współczesnych, zebrał, opracował i komentarzem opatrzył L. Płoszewski, t. I, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971, s. 328–338.
Google Scholar

Klewinowska Katarzyna, Julia Kisielewska – ciche wspomnienie zapomnianego głosu, „Bibliotekarz Podlaski” 2018, nr 1, s. 279–289, https://doi.org/10.36770/bp.146
Google Scholar

Klewinowska Katarzyna, Podręczniki i reformy szkolnictwa w pracy pedagogicznej Julii Kisielewskiej, „Bibliotekarz Podlaski” 2018, nr 4, s. 279–291, https://doi.org/10.36770/bp.75
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.
Google Scholar

Kolasa Władysław Marek, Woźniakowski Krzysztof, Rogoż Michał, Prasa dla dzieci i młodzieży 1824–1918, t. I: Dzieje wydawnicze, Wydawnictwo Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2018.
Google Scholar

Kostrzewska Ewelina, Ruch organizacyjny ziemianek w Królestwie Polskim na początku XX wieku, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2007.
Google Scholar

Kras Janina, Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972.
Google Scholar

Krytyka artystyczna kobiet. Sztuka w perspektywie kobiecego doświadczenia XIX–XXI wieku, red. B. Łazarz, J.M. Sosnowska, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.
Google Scholar

Krzymuska [Kisielewska] Julia, Z psychologii kobiecej. Typy i charaktery w życiu i powieści, „Ateneum” 1899, t. 3, z. 1, s. 144–173 (przedruk pt. Nasz ideał kobiecy w tomie: J. Oksza, Z literatury współczesnej. Wrażenia i sądy, Wydawnictwo „Bluszczu”, Warszawa 1912).
Google Scholar

Krzywoszewski Stefan, Długie życie. Wspomnienia, t. I–II, Księgarnia „Biblioteka Polska”, Warszawa 1947.
Google Scholar

Księga przysłów, sentencji i wyrazów łacińskich używanych przez pisarzów polskich, zebrał L. Czapiński, Druk S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1892.
Google Scholar

Legutko Grażyna, Komediantka – nierządnica – rewolucjonistka. Kreacje emancypantek w prozie modernistycznej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II: Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Temida 2, Białystok 2019, s. 289–304.
Google Scholar

Lichański Stefan, Władysław Stanisław Reymont, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984, s. 23–35.
Google Scholar

Łopuszańska Maria, Typ kobiety współczesnej w najnowszej powieści polskiej, „Pogląd na Świat” 1902, nr 3, s. 111–125.
Google Scholar

Markiewicz Henryk, Pozytywiści wobec romantyzmu polskiego, w: tegoż, Prace wybrane, t. II: Z historii literatury polskiej, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1996.
Google Scholar

Martuszewska Anna, Poetyka polskiej powieści dojrzałego realizmu (1876–1895), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.
Google Scholar

Nasiłowska Anna, współpraca Borkowska Grażyna, Zahorska Anna (Hanna), w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 3: P-Ż, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 646–651.
Google Scholar

Okulicz-Kozaryn Małgorzata, Kisielewska Julia, w: Słownik polskiej krytyki literac­kiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 2: K-O, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 95–99.
Google Scholar

Paczoska Ewa, Krytyka literacka pozytywistów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1989.
Google Scholar

Pionierki. Krytyka artystyczna kobiet 1839–1879. Antologia, wstęp, wybór i oprac. J.M. Sosnowska, współpraca M. Kasa, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2016.
Google Scholar

Podraza-Kwiatkowska Maria, Salome i Androgyne. Mizoginizm a emancypacja, w: tejże, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polskim, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1994, s. 274–288.
Google Scholar

Samborska-Kukuć Dorota, Krzymuska z Orzechowskich Maria, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 2: K-O, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 299–302.
Google Scholar

Savitri [Elzenberg-Zahorska Anna], Typy kobiet w polskiej literaturze współczesnej, „Tygodnik Ilustrowany” 1911, nr 29, s. 562.
Google Scholar

Seniów Adrianna, Językowa kreacja świata kobiet w wybranych powieściach Elizy Orzeszkowej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2011.
Google Scholar

Sobieraj Tomasz, O prawdę literatury (w literaturze). Epistemologiczne przesłanki krytycznoliterackiego dyskursu pozytywistów, w: Dyskursy krytycznoliterackie 1764–1918. Wokół „Słownika polskiej krytyki literackiej, t. I, red. G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2010, s. 130–151.
Google Scholar

Taborski Roman, Kisielewska z Krzymuskich Julia, w: Polski słownik biograficzny, t. 12, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 493–492.
Google Scholar

Trześniowski Dariusz, Ewa Pobratyńska nie istnieje, „LiteRacje” 2011, nr 002 (21), s. 23–28.
Google Scholar

Ulicka Danuta, Przemoc czytanek. O gatunku antologii, w: Współczesne dyskursy konfliktu. Literatura – Język – Kultura, red. W. Bolecki, W. Soliński, M. Gorczyński, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, s. 435–444.
Google Scholar

Umińska Bożena, Postać z cieniem. Portrety Żydówek w polskiej literaturze od końca XIX wieku do 1939 roku, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2001.
Google Scholar

Walczewska Sławomira, Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny w Polsce, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.
Google Scholar

Wiśniewska Ewa, Julia Kisielewska (1874–1943) i jej wkład do praktyki i myśli pedagogicznej, „Polska Myśl Pedagogiczna” 2023, nr 9/2, s. 257–274, https://doi.org/10.4467/24504564PMP.23.028.18257
Google Scholar

Wydrycka Anna, „Dusza kresowa” Anny Zahorskiej, w: Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 323–335.
Google Scholar

Wydrycka Anna, Zapomniane głosy. Krytyka literacka kobiet 1894–1918. Wybór tekstów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Kobiety w prozie Reymonta, „Przegląd Humanistyczny” 2000, nr 4, s. 59–69.
Google Scholar

Zahorska Anna, Poezje zebrane, wstęp i oprac. A. Wydrycka, Wydawnictwo Prymat, Białystok 2016.
Google Scholar

Zalewska Agata, Legenda i lektura. O „Dziejach grzechu” Stefana Żeromskiego, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Warszawa 2016.
Google Scholar

Zdanowicz Anna, Metafizyka i życie społeczne. Stefan Żeromski wobec problemów współczesności, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2005.
Google Scholar

Published

2025-12-31

How to Cite

Stachura-Lupa, R. (2025). Reymont – double vision. Criticism and women. (Julia Kisielewska – Czesława Endelman-Rosenblat – Maria Łopuszańska – Anna Zahorska). Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 71(2), 525–544. https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.28