Reymont – widzenie podwójne. Krytyka i kobiety. (Julia Kisielewska – Czesława Endelman-Rosenblat – Maria Łopuszańska – Anna Zahorska)

Renata Stachura-Lupa

doi:10.18778/1505-9057.71.28

Autor

Renata Stachura-Lupa Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie https://orcid.org/0000-0003-4962-962X

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.28

Słowa kluczowe:

krytyka kobieca, Władysław Stanisław Reymont, emancypacja, kobieta w literaturze XIX i początku XX wieku

Abstrakt

Artykuł poddaje analizie teksty krytyczne kobiecego autorstwa poświęcone postaciom kobiecym w literaturze XIX i początku XX wieku, z uwzględnieniem bohaterek powieści Władysława Stanisława Reymonta: Julii Kisielewskiej Z psychologii kobiecej. Typy i charaktery w życiu i powieści („Ateneum” 1899), Czesławy Endelman-Rosenblat Żydówka we współczesnej beletrystyce polskiej („Izraelita” 1902), Marii Łopuszańskiej Typ kobiety współczesnej w najnowszej powieści polskiej („Pogląd na Świat” 1902) i Anny Zahorskiej Typy kobiet w polskiej literaturze współczesnej („Tygodnik Ilustrowany” 1911). Przywołane w artykule krytyczki nie reprezentowały jednego środowiska intelektualno-społecznego, światopoglądu, modelu biografii czy krytyki literackiej. Z tego powodu w ich tekstach o kreacjach kobiecych w literaturze istotne okazało się nie tylko to, w jaki sposób pisały o bohaterkach Reymonta, ale i jakiej odpowiedzi udzieliły na pytanie o współczesny wizerunek czy ideał kobiety i kobiecości, a także o jego społeczną (a czasem i narodową) „sprawczość” czy adekwatność.

Pobrania

Brak dostępnych danych do wyświetlenia.

Biogram autora

Renata Stachura-Lupa - Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

Renata Stachura-Lupa, literaturoznawczyni, doktor habilitowana, profesor Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Autorka książek: Adam Bełcikowski – pisarz i historyk literatury (2005), Poglądy ideowo-estetyczne Stanisława Tarnowskiego (2016) i Kraków literacki w XIX wieku. Szkice (2019, współautor Tadeusz Budrewicz). Zajmuje się wypływem filozofii, religii i polityki na literaturę polską lat 1863–1918, krytyką literacką, emancypacją i ruchami kobiecymi, a także życiem literackim i artystycznym Krakowa w drugiej połowie XIX wieku.

Bibliografia

Badowska Katarzyna, „Godzina cudu”. Miłość i erotyzm w twórczości Stanisława Przybyszewskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011, https://doi.org/10.18778/7525-597-3
Google Scholar

Bałucki Michał, Kobiety dramatów Słowackiego, Nakładem Fr. Grzybowskiego, Kraków 1867.
Google Scholar

Banot Aleksandra E., Emancypacja kobiet a obrazy małżeństwa w wybranych powieściach Elizy Orzeszkowej, Gabrieli Zapolskiej i Zofii Nałkowskiej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II: Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Temida 2, Białystok 2019, s. 305–318.
Google Scholar

Bartoszewicz Antonina, Typ (typowość), w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 970–973.
Google Scholar

Bełcikowski Adam, Charaktery kobiece w poezji polskiej. Odczyt publiczny miany w sali Muzeum Przemysłowo Technicznym, „Bluszcz” 1872, nr 32, s. 249–251; nr 33, s. 257–259.
Google Scholar

Bełcikowski Adam, Ideały kobiece dwóch poetów, „Tygodnik Powszechny” 1884, nr 15, s. 231, 234; nr 16, s. 245–246; nr 17, s. 261–263.
Google Scholar

Bełcikowski Adam, Kobiety w życiu Mickiewicza, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 82, s. 51–52; nr 83, s. 68–70; nr 84, s. 86–87; nr 85, s. 100–101; nr 86, s. 116–118; nr 87, s. 134–135; nr 88, s. 154–155.
Google Scholar

Borkowska Grażyna, Płeć jako skaza: Przybyszewski i Nałkowska, w: Nowa świadomość płci w modernizmie. Studia spod znaku gender w kulturze polskiej i rosyjskiej u schyłku stulecia, red. G. Ritz, Ch. Binswanger, C. Scheide, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2000, s. 77–88.
Google Scholar

Borkowska Grażyna, współpraca Rudkowska Magdalena, Endelman-Rosenblat Czesława, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 1: A-J, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska i M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 450–453.
Google Scholar

Chałupnik Agata, Sztandar ze spódnicy. Zapolska i Nałkowska o kobiecym doświadczeniu ciała, Oficyna Wydawnicza Errata, Warszawa 2004.
Google Scholar

Chmielowski Piotr, Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Studium literackie, Nakładem Redakcji „Przeglądu Tygodniowego”, Warszawa 1873 (wyd. II pomnożone, Warszawa 1881, wyd. III poprawione i pomnożone, Kraków 1886, wyd. IV poprawione i powiększone, Kraków 1895).
Google Scholar

Dębska Karolina, Polskie tłumaczki literackie XIX wieku, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2023.
Google Scholar

Dramat obcy w Polsce 1765–1965. Premiery, druki, egzemplarze. Informator, t. 2: L–Z, red. S. Hałabuda, J. Michalik, K. Stepan, Księgarnia Akademicka, Kraków 2004.
Google Scholar

Dziurzyński Dariusz, Strategie mizoginistyczne Stanisława Przybyszewskiego na podstawie „Synagogi szatana”, w: Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, „Trans Humana”, Białystok 2002, s. 189–201.
Google Scholar

Emancypantki i modernistki. Teksty kobiet o sztuce 1879–1914. Antologia, wstęp J.M. Sosnowska, wybór i opracowanie M. Kasa, J.M. Sosnowska, współpraca B. Łazarz, W. Szczupacka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.
Google Scholar

Endelmanowa [-Rosenblatowa] Czesława, Żydówka we współczesnej beletrystyce polskiej, „Izraelita” 1902, nr 7, s. 74–76; nr 8, s. 87–88; nr 10, s. 113; nr 11, s. 124–125.
Google Scholar

Franke Jerzy, Polska prasa kobieca w latach 1820–1918. W kręgu ofiary i poświęcenia, Wydawnictwo SBP, Warszawa 1999.
Google Scholar

Gruchała Wojciech, Trzy lekcje Szekspira. Janka Orłowska i modernizacja, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 67–88.
Google Scholar

Gubernat Irena, Przedsionek piekła. O powieściopisarstwie Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Słupsk 1998.
Google Scholar

Gutowski Wojciech, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.
Google Scholar

Helsztyński Stanisław, Theresita, imienniczka św. Teresy z Avila, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 30, s. 3.
Google Scholar

Janicka Anna, Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2013.
Google Scholar

Jauksz Marcin, Nieustraszony łowca wampirów. Konwencje kobiecości w londyńskiej powieści Reymonta, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 237–249.
Google Scholar

Jeske-Choiński Teodor, Seksualizm w powieści polskiej, Nakładem Księgarni „Kroniki Rodzinnej”, Warszawa 1914.
Google Scholar

Kisielewska Julia, Wspomnienia z młodości, w: Wyspiański w oczach współczesnych, zebrał, opracował i komentarzem opatrzył L. Płoszewski, t. I, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971, s. 328–338.
Google Scholar

Klewinowska Katarzyna, Julia Kisielewska – ciche wspomnienie zapomnianego głosu, „Bibliotekarz Podlaski” 2018, nr 1, s. 279–289, https://doi.org/10.36770/bp.146
Google Scholar

Klewinowska Katarzyna, Podręczniki i reformy szkolnictwa w pracy pedagogicznej Julii Kisielewskiej, „Bibliotekarz Podlaski” 2018, nr 4, s. 279–291, https://doi.org/10.36770/bp.75
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.
Google Scholar

Kolasa Władysław Marek, Woźniakowski Krzysztof, Rogoż Michał, Prasa dla dzieci i młodzieży 1824–1918, t. I: Dzieje wydawnicze, Wydawnictwo Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2018.
Google Scholar

Kostrzewska Ewelina, Ruch organizacyjny ziemianek w Królestwie Polskim na początku XX wieku, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2007.
Google Scholar

Kras Janina, Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972.
Google Scholar

Krytyka artystyczna kobiet. Sztuka w perspektywie kobiecego doświadczenia XIX–XXI wieku, red. B. Łazarz, J.M. Sosnowska, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.
Google Scholar

Krzymuska [Kisielewska] Julia, Z psychologii kobiecej. Typy i charaktery w życiu i powieści, „Ateneum” 1899, t. 3, z. 1, s. 144–173 (przedruk pt. Nasz ideał kobiecy w tomie: J. Oksza, Z literatury współczesnej. Wrażenia i sądy, Wydawnictwo „Bluszczu”, Warszawa 1912).
Google Scholar

Krzywoszewski Stefan, Długie życie. Wspomnienia, t. I–II, Księgarnia „Biblioteka Polska”, Warszawa 1947.
Google Scholar

Księga przysłów, sentencji i wyrazów łacińskich używanych przez pisarzów polskich, zebrał L. Czapiński, Druk S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1892.
Google Scholar

Legutko Grażyna, Komediantka – nierządnica – rewolucjonistka. Kreacje emancypantek w prozie modernistycznej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II: Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Temida 2, Białystok 2019, s. 289–304.
Google Scholar

Lichański Stefan, Władysław Stanisław Reymont, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984, s. 23–35.
Google Scholar

Łopuszańska Maria, Typ kobiety współczesnej w najnowszej powieści polskiej, „Pogląd na Świat” 1902, nr 3, s. 111–125.
Google Scholar

Markiewicz Henryk, Pozytywiści wobec romantyzmu polskiego, w: tegoż, Prace wybrane, t. II: Z historii literatury polskiej, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1996.
Google Scholar

Martuszewska Anna, Poetyka polskiej powieści dojrzałego realizmu (1876–1895), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.
Google Scholar

Nasiłowska Anna, współpraca Borkowska Grażyna, Zahorska Anna (Hanna), w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 3: P-Ż, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 646–651.
Google Scholar

Okulicz-Kozaryn Małgorzata, Kisielewska Julia, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 2: K-O, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 95–99.
Google Scholar

Paczoska Ewa, Krytyka literacka pozytywistów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1989.
Google Scholar

Pionierki. Krytyka artystyczna kobiet 1839–1879. Antologia, wstęp, wybór i oprac. J.M. Sosnowska, współpraca M. Kasa, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2016.
Google Scholar

Podraza-Kwiatkowska Maria, Salome i Androgyne. Mizoginizm a emancypacja, w: tejże, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polskim, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1994, s. 274–288.
Google Scholar

Samborska-Kukuć Dorota, Krzymuska z Orzechowskich Maria, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 2: K-O, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 299–302.
Google Scholar

Savitri [Elzenberg-Zahorska Anna], Typy kobiet w polskiej literaturze współczesnej, „Tygodnik Ilustrowany” 1911, nr 29, s. 562.
Google Scholar

Seniów Adrianna, Językowa kreacja świata kobiet w wybranych powieściach Elizy Orzeszkowej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2011.
Google Scholar

Sobieraj Tomasz, O prawdę literatury (w literaturze). Epistemologiczne przesłanki krytycznoliterackiego dyskursu pozytywistów, w: Dyskursy krytycznoliterackie 1764–1918. Wokół „Słownika polskiej krytyki literackiej, t. I, red. G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2010, s. 130–151.
Google Scholar

Taborski Roman, Kisielewska z Krzymuskich Julia, w: Polski słownik biograficzny, t. 12, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 493–492.
Google Scholar

Trześniowski Dariusz, Ewa Pobratyńska nie istnieje, „LiteRacje” 2011, nr 002 (21), s. 23–28.
Google Scholar

Ulicka Danuta, Przemoc czytanek. O gatunku antologii, w: Współczesne dyskursy konfliktu. Literatura – Język – Kultura, red. W. Bolecki, W. Soliński, M. Gorczyński, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, s. 435–444.
Google Scholar

Umińska Bożena, Postać z cieniem. Portrety Żydówek w polskiej literaturze od końca XIX wieku do 1939 roku, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2001.
Google Scholar

Walczewska Sławomira, Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny w Polsce, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.
Google Scholar

Wiśniewska Ewa, Julia Kisielewska (1874–1943) i jej wkład do praktyki i myśli pedagogicznej, „Polska Myśl Pedagogiczna” 2023, nr 9/2, s. 257–274, https://doi.org/10.4467/24504564PMP.23.028.18257
Google Scholar

Wydrycka Anna, „Dusza kresowa” Anny Zahorskiej, w: Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 323–335.
Google Scholar

Wydrycka Anna, Zapomniane głosy. Krytyka literacka kobiet 1894–1918. Wybór tekstów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Kobiety w prozie Reymonta, „Przegląd Humanistyczny” 2000, nr 4, s. 59–69.
Google Scholar

Zahorska Anna, Poezje zebrane, wstęp i oprac. A. Wydrycka, Wydawnictwo Prymat, Białystok 2016.
Google Scholar

Zalewska Agata, Legenda i lektura. O „Dziejach grzechu” Stefana Żeromskiego, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Warszawa 2016.
Google Scholar

Zdanowicz Anna, Metafizyka i życie społeczne. Stefan Żeromski wobec problemów współczesności, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2005.
Google Scholar