Istnieje nowsza wersja tego artykułu opublikowanego 2024-12-30. Przeczytaj wersję najnowszą.

Relacje ludzi z drzewami nagrobnymi we wschodniosłowiańskim i polskim folklorze słownym (wybrane przykłady). Perspektywa antropologii więcej-niż-ludzkiej

Autor

DOI:

https://doi.org/10.18778/1427-9681.17.02

Słowa kluczowe:

nowy animizm, antropologia relacyjna, antropologia więcej-niż-ludzka, drzewo, piszczałka, pochówek, grób

Abstrakt

Artykuł jest próbą odczytania ludowego motywu relacji między ludźmi a drzewami w świetle postsekularnej i postkolonialnej antropologii społecznej Tima Ingolda. Autorka obejmuje uwagą zwłaszcza wschodniosłowiańskie nieantropocentryczne podejście do drzew nagrobnych, które rozumie się jako byty osobowe, sprawcze, mające zdolność transformacji ludzkiego życia nie tylko w symboliczny, lecz także w materialny sposób. Wykazują one wobec zmarłych „wskrzeszeniowy potencjał”, który odpowiada charakteryzującemu animistyczne rdzenne  kultury rozumieniu ciągłości między ludźmi i nie-ludźmi, a także między istnieniem za życia oraz po śmierci.

Biogram autora

  • Anna Filipowicz - Uniwersyt Gdański, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej, Zakład Teorii Literatury i Krytyki Artystycznejte

    Filipowicz Anna – профессор Гданьского университета, работает на ка- федре теории литературы и художественной критики Инситута польской филологии. Научные интересы: современная польская литература, прочи- танная с точки зрения философии постгуманизма и исследований живот- ных, а также постсекулярная рецепция отечественной народной литерату- ры. Автор книг: Sztuka mięsa. Somatyczne oblicza poezji. Gdańsk: słowo/obraz terytoria 2013; (Prze)zwierzęcenia. Poetyckie drogi do postantropocentryzmu, Gdańsk: Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego 2017. Из недавних публикаций: Wilki i ludzie w polsko-rusińskich bajkach ludowych. Ujęcie perspektywistyczne, ≪Literatura Ludowa≫ 2024, № 68 (3), с. 45–62; Różewiczowski „zwrot ku rzeczom”? O butach poety z utworu „Alederrida”, ≪Litteraria Copernicana≫ [online] 6 wrzesień 2023, т. 46, № 2, c. 67–85; Słowiański „nowy animizm”. Wokół badań terenowych polskiego romantyzmu, ≪Czas Kultury≫ 2020, № 2 (205), c. 115–121.

Bibliografia

Agapkina, Tatyana. Derevya v slavyanskoi narodnoi traditsii. Ocherki. Moskva, 2019.

Arukask, Madis. “The Personal Rituals of the Finnic Peoples with Forest Trees: (On the Basis of Two Examples)”. Anthropology & Archeology of Eurasia. Vol. 56 (1–2) (2017): 167–185. DOI: https://doi.org/10.1080/10611959.2017.1352307

Arukask, Madis. “Resurrection, Revenance, and Exhumation. The Problematics of the Dead Body in Songs and Laments”. Scripta Instituti Donneriani Aboensis. No. 23 (2011): 28–54. DOI: https://doi.org/10.30674/scripta.67379

Barcz, Anna. Drzewa i zakorzenienie polskości. In: O jeden las za daleko, ed. J. Bednarek, P. Czapliński. Warszawa, 2019.

Billington, James Hadley. Ikona i topór. Historia kultury rosyjskiej, transl. J. Hunia. Kraków: 2008.

Bird-David, Nurit. “Animism Revisited. Personhood, Environment, and Relational Epistemology”. Current Anthropology (supplement). No. 40 (1999): 67–91. DOI: https://doi.org/10.1086/200061

Bird-David, Nurit. “The Giving Environment: Another Perspective on the Economic System of Gathererhunters”. Current Anthropology. No. 31 (1990): 189–196. DOI: https://doi.org/10.1086/203825

Bird-Rose, Deborah. Death and Grief in a World of Kin. In: The Handbook of Contemporary Animism, ed. G. Harvey. London–New York, 2003.

Ciszewski, Stanisław. “Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim”. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej. Vol. II (1887): 1–129.

Descola, Philippe. In the Society of Nature: a Native Ecology in Amazonia, transl. N. Scott. Cambridge University Press: Cambridge, 1994.

Deleuze, Gilles; Guattari, Felix. “Kłącze”, transl. B. Banasiak. Colloquia Communia. No. 1/3 (1988): 221–238.

Domańska, Ewa. Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Warszawa, 2017.

Engelking, Anna. Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa. Warszawa: 2000.

Fahlander, Frederik. “Becoming Dead: Burial Assemblages as Vitalist Devices”. Cambridge Archeological Journal, Vol. 30. No. 4 (2020): 555–569. DOI: https://doi.org/10.1017/S0959774320000116

Fahlander, Frederik. “The Relational Life of Trees. Ontological Aspects of ‘Tree-Ness’ in the Early Bronze Age of Northern Europe”. Open Archaeology. No. 4 (2018): 373–385. DOI: https://doi.org/10.1515/opar-2018-0024

Freedman, Françoise Barbira. Shamanic Plants and Gender in the Healing Forest. In: Shamanic Plants and Gender in the Healing Forest, ed. S. Harris, F. B. Freedman. New York, 2010.

Gloger, Zygmunt. Pieśni ludu (w latach 1961–1891). Kraków, 1892.

Hall, Matthew. Talk Among the Trees. Animist Plant Ontologies and Ethics. In: The Handbook of Contemporary Animism, ed. G. Harvey. London–New York, 2003.

Harvey, Graham. Animism. Respecting the Living World. London, 2005.

Herva, Vesa-Pekka; Lahelma, Antti. Northern Archeology and Cosmology. A Relational View. London–New York, 2020. DOI: https://doi.org/10.4324/9780429433948

Ingold, Tim. Being Alive. Essays on Movement, Knowledge and Description. London, 2011.

Ingold, Tim. “Rethinking Animate, Re-Animating thought”. Ethnos. Journal of Anthropology. No. 71(1) (2006): 9–20. DOI: https://doi.org/10.1080/00141840600603111

Ingold, Tim. The Perception of the Environment. Essays on Livelihood, Dwelling and Skill. London– New York, 2000.

Knight, John. The Second Life of Trees: Family Forestry in Upland Japan. In: The Social Life of Trees Anthropological Perspectives on Tree Symbolism, ed. L. Rival. London, 1998.

Koczwara, Hanna; Wróblewski, Zbigniew. “Koncepcja percepcji środowiska w ujęciu Tima Ingolda”. Studia Ecologiae et Bioethicae. No. 1 (17) (2019): 57–71. DOI: https://doi.org/10.21697/seb.2019.17.1.06

Lye, Tuck-Po. Knowledge, Forest, and Hunter-Gatherer Movement: the Batek of Pahang, Malaysia. University of Hawaii 1997, https://www.academia.edu/45438803/Lye_Tuck_Po_1997_Knowledge_forest_and_hunter_gatherer_movement_the_Batek_of_Pahang_Malaysia_Ph_D_dissertation_ Department_of_Anthropology_University_of_Hawaii_at_Manoa_Honolulu

Mittnik, Alissa; Wang, Chuan-Chao; Pfrengle, Saskia. “The genetic prehistory of the Baltic Sea region”. Nature Communications. No. 442 (2018): 1–11. DOI: https://doi.org/10.1038/s41467-018-02825-9

Naveh, Danny; Bird-David, Nurit. “How Persons Become Things: Shifts in Hunter-Gatherer Nayaka Relational Epistemology and Ontology with the Adoption of Agriculture and Animal Husbandry”. Journal of the Royal Anthropological Institute. No. 20 (2014): 74–92. DOI: https://doi.org/10.1111/1467-9655.12080

Orzeszkowa, Eliza. “Ludzie i kwiaty nad Niemnem”. Wisła. Vol. IV (1880): 1–31.

Posth, Cosimo; Yu, On; Ghalichi, Ayshin. “Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European Hunter-Gatherers”. Nature. No. 615 (2023):117–126.

Shepard Glenn H. Jr.; Daly, Lewis. “Sensory Ecologies, Plant-Persons, and Multinatural Landscapes in Amazonia”. Botany. An International Journal for Plant Biology. No. 100(2) (2022): 83–96. DOI: https://doi.org/10.1139/cjb-2021-0107

Szwarc-Bronikowiski, Stanisław. Świadkowie naszych dziejów. Warszawa, 2002. Tolstoi, Nikita. Nevestka stala v pole topolem (“topolei”). In: Slavyanskii i balkanskii folklor. Dukhovnaya kultura Polesya na obshcheslavyanskom fone. Moskva, 1986.

Pobrania

Opublikowane

2024-12-30

Wersje

Numer

Nr 17 (2024)

Dział

Articles

Licencja

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Jak cytować

Filipowicz, Anna. 2024. “Relacje Ludzi Z Drzewami Nagrobnymi We wschodniosłowiańskim I Polskim Folklorze słownym (wybrane przykłady). Perspektywa Antropologii więcej-Niż-Ludzkiej”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Rossica, no. 17 (December): 9-34. https://doi.org/10.18778/1427-9681.17.02.
Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC