Inteligencja miasta przemysłowego XIX i początków XX wieku wobec polskiej niepodległości. Przykład miasta Łodzi

Marzena Iwańska

doi:10.18778/2080-8313.19.04

Autor

Marzena Iwańska Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Pracownia Dydaktyki i Technologii Informacyjnej

DOI:

https://doi.org/10.18778/2080-8313.19.04

Słowa kluczowe:

inteligencja, Łódź,, polska niepodległość

Abstrakt

Przełom XIX i XX wieku, a zwłaszcza okres po rewolucji 1905–1907 roku do wybuchu I wojny światowej uznawany jest w Królestwie Polskim za moment poszukiwania przez środowiska polskiej inteligencji nowej formuły patriotyzmu, polskości, za czas poszerzania świadomości narodowej, przechodzenia od jej lokalnego do ogólnonarodowego wymiaru. W proponowanym tekście podjęta zostanie próba przyjrzenia się tym poszukiwaniom i procesom przez pryzmat dyskusji publicystycznych prowadzonych przez inteligentów polskich w Łodzi. Prócz postulatów i rozważań ukazane zostaną także konkretne przejawy ich działań, inicjatywy kulturalne i społeczne mające w tamtym czasie służyć pobudzeniu i utrzymaniu polskości w mieście, gdzie znaczącą rolę (nie tylko ekonomiczną) odgrywali przedstawiciele ludności niemieckiej i żydowskiej. Celem prowadzonej analizy historycznej jest też chęć zmierzenia się z pytaniem – w jakim stopniu przedstawiciele łódzkiej inteligencji wnosili do ogólnopolskich debat patriotycznych, narodowych wątki oryginalne i nowatorskie, wynikające przede wszystkim z industrialnego charakteru miasta?

Bibliografia

Archiwum Państwowe w Łodzi, Kancelaria Gubernatora Piotrkowskiego, sygn. 215.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Policmajster Miasta Łodzi, sygn. 129, 1385.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Rząd Gubernialny Piotrkowski, sygn. 155.

Brzeziński M., Kto jest inteligentem, „Nowy Kurier Łódzki” 1912, nr 175.

Czajewski W., Grunwald. W 500 rocznicę bitwy pod Grunwaldem, Łódź 1910.

Czajewski W., Jak kochał ojczyznę Kościuszko, Warszawa 1917.

Czajewski W., Kraków, rys historyczny do połowy XVII wieku, Łódź 1908.

Czajewski W., Mieszko. Powieść historyczna w ramach, w czterech okresach, wydana w Łodzi w 1904.

Czajewski W., Pamiątka setnej rocznicy zgonu Tadeusza Kościuszki. Za kraj, za wolność, za honor, za cześć!, Łódź 1917.

Czajewski W., Pierwsze pismo polskie w Łodzi, „Rozwój” 1905, nr 11.

Czajewski W., Warszawa. Krótki rys historyczny. W 300 rocznicę przeniesienia dworu królewskiego do Warszawy, Łódź 1909.

Czajewski W., Wilanów, Łódź 1903.

Do czytelników, „Dziennik Łódzki” 1887, nr 9.

Dobrosław, Odpowiedź na odpowiedź, „Kurier Łódzki” 1907, nr 343.

Dudziński B., Baczność!, „Nowy Kurier Łódzki” 1912, nr 138.

Garlikowski J., Modernizm-a nasze zadania, „Nowy Kurier Łódzki” 1911, nr 44.

Garlikowski J., W jedności siła, „Nowy Kurier Łódzki” 1913, nr 7.

Gorski S. (M. Nałęcz), Łódź spółczesna. Obrazki i szkice publicystyczne, Łódź 1904.

Humnicki A., Wspomnienia z lat 1888–1892. Przyczynek do historii naszego ruchu socjalistycznego, Warszawa 1907.

Kronika, „Rozwój” 1910, nr 168.

Lech M., Słomiany zapał, „Nowy Kurier Łódzki” 1913, nr 201.

Od redakcji, „Dziennik Łódzki” 1888, nr 1.

Polacy, Niemcy i Żydzi, „Kurier Łódzki” 1909, nr 142.

Przedborski L., Słów kilka o „Ziemi Obiecanej”, „Rozwój” 1899, nr 55.

Ruch wydawniczy w Łodzi w ostatnich latach 10-ciu, „Rozwój” 1907, nr 245.

Udział inteligencji w sprawach publicznych, „Dziennik Łódzki” 1885, nr 65.

„Wolność czy zbrodnia?” Rewolucja 1905–1907 roku w Łodzi na łamach gazety „Rozwój”, wybór i oprac. M. Sikorska-Kowalska, Łódź 2012.

Z tygodnia, „Dziennik Łódzki” 1887, nr 126.

Z tygodnia, „Dziennik Łódzki” 1889, nr 40.

Z tygodnia, „Dziennik Łódzki” 1889, nr 74.

Zamknięcie Towarzystwa Kultury Polskiej, „Nowy Kurier Łódzki” 1913, nr 151.

Zygzaki, „Rozwój” 1901, nr 174.

„Dziennik Łódzki” 1885, 1887, 1888.

„Goniec Łódzki” 1898.

„Rozwój” 1900, 1910, 1912.

Bandurka M., Łodzianie w drodze do niepodległości, „Rocznik Łódzki” 1998, t. 45.

Bandurka M., Z dziejów walk nauczycieli łódzkich o szkołę polską podczas rewolucji 1905–1907, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, R. IV, 1961, nr 3.

Baranowski K., Inteligencja łódzka w latach II Rzeczypospolitej, Łódź 1996.

Barszczewska A., Nurty walki. Udział Łodzi i okręgu łódzkiego w ruchach narodowowyzwoleńczych 1795–1864, Łódź 1971.

Barszczewska A., Województwo kaliskie i mazowieckie w powstaniu listopadowym, Łódź 1965.

Barszczewska-Krupa A., Rodowód inteligencji łódzkiej (1820–1870), „Rocznik Łódzki” 1978, t. 23.

Chałasiński J., Społeczna genealogia inteligencji polskiej, Łódź 1946.

Chańko J., Gazeta „Rozwój” (1897–1915), Studium źródłoznawcze, Łódź 1982.

Czepulis-Rastenis R., „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832–1862, Warszawa 1973.

Czepulis-Rastenis R., Ludzie nauki i talentu. Studia o świadomości społecznej inteligencji polskiej w zaborze rosyjskim, Warszawa 1988.

Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, red. J. Jedlicki, t. 3: M. Micińska, Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008.

Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944. Wybrane problemy, red. W. Puś. S. Liszewski, Łódź 1991.

Fichna B., Z dni chmurnych i górnych. Wspomnienia, Łódź 1929.

Fiszbak J., Mity „ziemi obiecanej” w regionalnej literaturze Łodzi. Między grą wyobraźni, fikcją literacką a historią, Łódź 2013.

Gadowska I., Żydowscy malarze w Łodzi w latach 1880–1919, Warszawa 2010.

Giza A., Ludność niemiecka w regionie łódzkim w ocenie prasy polskiej początku XX wieku, „Rocznik Łódzki” 1999, t. 46.

Gostkowski Z., „Dziennik Łódzki” 1884–1892. Studium nad powstawaniem polskiej opinii publicznej w wielonarodowym mieście fabrycznym, Łódź 1960.

Iwańska M., Garść refleksji i postulatów badawczych w związku ze stanem badań nad inteligencją łódzką w dobie zaborów, „Rocznik Łódzki” 2006, t. 53.

Iwańska M., Miasto i przestrzeń miejska w świadomości mieszkańców Łodzi przełomu XIX i XX wieku, [w:] Mity i stereotypy w dziejach Polski i Ukrainy w XIX i XX wieku, red. A. Czyżewski, R. Stobiecki, T. Toborek, L. Zaszkilniak, Warszawa–Łódź 2012.

Iwańska M., Pamięć historyczna elit łódzkich na początku XX wieku, [w:] Historia – Mentalność – Tożsamość. Pamięć społeczna Ukraińców i Polaków w okresie kształtowania się ich świadomości narodowej (wiek XIX i pierwsza połowa XX), red. L. Zaszkilniak, J. Pisulińska, P. Sierżęga, Lwów 2011.

Jadczyk K., Kita J., Nartonowicz-Kot M., Powstanie styczniowe w Łodzi i regionie. Studia i materiały, Łódź 2014.

Janczak J., Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982.

Janczak J., Struktura narodowościowa Łodzi w latach 1820–1939, [w:] Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944, red. W. Puś, S. Liszewski, Łódź 1991.

Janowski M., Polska myśl liberalna do roku 1918, Kraków 1998.

Jarkowski S., Czajewski Wiktor, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 4, Kraków 1938.

Jedlicki J., Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988.

Jedlicki J., Przedmowa, [w:] Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, red. J. Jedlicki, t. 1: M. Janowski, Narodziny inteligencji 1750–1831, Warszawa 2008.

Jurczyszyn M., Mieczysław Brzeziński: pedagog-społecznik, Lublin 2012.

Karwacka H., Łódzkie wydanie Pana Tadeusza z 1906 r., „Prace Polonistyczne”, ser. XIII, 1957.

Kita J., Rozwój gospodarczy i społeczny Łodzi w XIX–XX wieku (do 1945r.), [w:] Rola nauczycieli łódzkich w tworzeniu dziedzictwa kulturowego Łodzi, red. S. Gala, Łódź 1998.

Konieczna J., Kultura książki polskiej w Łodzi przemysłowej (1820–1918), Łódź 2005.

Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta, Łódź 2005.

Kucner M., Prasa niemiecka w Łodzi 1863–1939, [w:] Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku, red. K.A. Kuczyński, B. Ratecka, Łódź 2001.

Łódź. Dzieje miasta, red. R. Rosin, t. 1: Do 1918 r., red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa–Łódź 1980.

Mazan B., Sienkiewicz w Łodzi, „Acta Universitatis Lodziensis. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczno-Społeczne”, Seria I, z. 26, 1977.

Mikułowski-Pomorski J., Wprowadzenie: Inteligencja wobec nowych czasów, [w:] Inteligencja. Między tradycją a wyzwaniami współczesności, red. J. Mikułowski-Pomorski, Kraków 2005.

Molik W., Inteligencja polska w Poznańskiem w XIX i początkach XX wieku, Poznań 2009.

Molik W., Kształtowanie się inteligencji polskiej w Wielkim Księstwie Poznańskim (1841–1870), Warszawa–Poznań 1979.

Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku, red. K.A. Kuczyński, B. Ratecka, Łódź 2001.

Niemcy w Łodzi do 1939 roku, red. M. Wilk, Łódź 1996.

Notkowski A., Polska prasa prowincjonalna doby popowstaniowej (1865–1918). Jej funkcje społeczne i „geografia” wydawnicza, [w:] Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. R. Czepulis-Rastenis, t. 6, Warszawa 1991.

Ochinowski T., Czy mit literacki może być argumentem dla historyków gospodarki? „Lodzermensch” jako przyczynek do dyskusji dotyczącej kulturowych korzeni kapitalizmu na ziemiach polskich, [w:] Klio polska. Studia i materiały z dziejów historiografii polskiej XIX i XX wieku, t. 6, Warszawa 2012.

Pietrow-Ennker B., Wirtschaftsbürger und Bürgerlichkeit im Königreich Polen: das Beispiel von Lodz, dem „Manchester des Ostens”, „Geschichte und Gesellschaft”, 31. Jahrg., H. 2, 2005.

Polacy – Niemcy – Żydzi w Łodzi w XIX–XX w. Sąsiedzi dalecy i bliscy, red. P. Samuś, Łódź 1997.

Pomian K., Kto stworzył legendę Łodzi, „Gazeta Wyborcza”, Dodatek Łódzki, 6–7 listopada 2008.

Puś W., Dzieje Łodzi przemysłowej. Zarys historii, Łódź 1987.

Puś W., Proces kształtowania się włókienniczych aglomeracji przemysłowych. Studium porównawcze, [w:] Pamiętnik XIV powszechnego Zjazdu Historyków Polskich. Łódź 7–10 września 1989. Referaty, Komunikaty – sekcje, Łódź b.r.w.

Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 2001.

Pytlas S., Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864–1914, Łódź 1994.

Pytlas S., Problemy asymilacji i polonizacji społeczności niemieckiej w Łodzi do 1914 r., [w:] Niemcy w Łodzi do 1939 roku, red. M. Wilk, Łódź 1996.

Pytlas S., Rola inteligencji w tworzeniu nowego oblicza Łodzi na początku XX w., [w:] Europa w XX wieku. Główne kierunki rozwoju (ekologia, gospodarka, kultura, polityka), red. E. Wiśniewski, Łódź 2001.

Rachalewski S., Zastygły nurt życia. Łódź, która odeszła, Łódź 1938.

Samuś P., Łódź-mała ojczyzna Polaków, Niemców, Żydów, [w:] Polacy – Niemcy – Żydzi w Łodzi w XIX–XX w. Sąsiedzi dalecy i bliscy, red. P. Samuś, Łódź 1997.

Sdvizkov D., Epoka inteligencji. Historia porównawcza warstwy wykształconej w Europie, Warszawa 2011.

Szwarc A., Inteligencja warszawska i prowincjonalna w świetle własnych opinii z lat popowstaniowych (próba sondażu), [w:] Inteligencja polska XIX i XX wieku, red. R. Czepulis-Rastenis, t. 3, Warszawa 1983.

Śmiechowski K., Łódzka wizja postępu. Oblicze społeczno-ideowe „Gońca Łódzkiego”, „Kuriera Łódzkiego”, „Nowego Kuriera Łódzkiego” w latach 1898–1914, Łódź 2014.

Śmiechowski M., Z perspektywy stolicy. Łódź okiem warszawskich tygodników społeczno-kulturalnych (1881–1905), Łódź 2012.

Walicki J., Nasze 115–lecie. „Dziennik Łódzki”, Łódź 1999.

Wapiński R., Pokolenia Drugiej Rzeczpospolitej, Wrocław 1991.

Woźniak K., Kulturotwórcza rola łódzkich ewangelików w XIX–XX wieku (do 1939 r.), [w:] Rola nauczycieli łódzkich w tworzeniu dziedzictwa kulturowego Łodzi, red. S. Gala, Łódź 1998.

Woźniak K., Życie kulturalne i oświatowe w Łodzi w XIX–XX wieku (do 1939 r.), [w:] Rola nauczycieli łódzkich w tworzeniu dziedzictwa kulturowego Łodzi, red. S. Gala, Łódź 1998.

Woźniak K.P., Niemieckie osadnictwo wiejskie między Prosną a Pilicą i Wisłą od lat 70. XVIII wieku do 1866 roku. Proces i jego interpretacje, Łódź 2013.

Żarnowska A., Przystosowywanie się ludności robotniczej do życia w aglomeracjach urbanistyczno-przemysłowych w okresie fali imigracyjnej (przełom XIX /XX w.), [w:] Pamiętnik XIV powszechnego Zjazdu Historyków Polskich. Łódź 7–10 września 1989. Referaty, Komunikaty – sekcje, Łódź b.r.w.

Żurawicka J., Inteligencja warszawska w końcu XIX wieku, Warszawa 1978.