Żydowski opór cywilny w wybranych miejscowościach Kraju Warty (przykłady Kutna, Włocławka, Żychlina i Krośniewic)
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.10Słowa kluczowe:
Holocaust, opór cywilny, getto, judenraty, uchodźcy żydowscy, American Jewish Joint Distribution Committee, WarthegauAbstrakt
Pionierka badań nad historią społeczną getta warszawskiego Ruta Sakowska posługiwała się w swoich pracach pojęciem oporu cywilnego. Ponieważ Sakowska zaproponowała ujęcie holistyczne, może być ono szczególnie użyteczne także w badaniach nad mniejszymi, prowincjonalnymi społecznościami żydowskimi, w przypadku których dotychczasowy stan wiedzy nad Zagładą jest niewielki. W artykule jako przedmiot analizy wybrano cztery miasta i miasteczka w Kraju Warty: Kutno, Włocławek, Żychlin i Krośniewice. Z przeprowadzonych badań wynika, że podstawową formę oporu cywilnego stanowiła tam pomoc głodującym, a w większych skupiskach można również zaobserwować inne jego rodzaje, związane z życiem kulturalnym.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego [AŻIH]. American Jewish Joint Distribution Committee 1939–1942, sygn. 210/437; 210/443; 210/444; 210/760.
Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego [AŻIH]. Relacje, sygn. 301/303.
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. I (Listy o Zagładzie), oprac. R. Sakowska, Warszawa 1997.
Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. IX (Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty), oprac. M. Siek, Warszawa 2012.
Bodek H., Jak tropione zwierzęta. Wspomnienia, Kraków 1993.
Cypkewicz-Rosen P., Flight to Survival: Wloclawek, Warszawa, Czestochowa – Eretz Yisrael, 1939–1945: A Personal Narrative, League City 2006.
Dzieci Holocaustu mówią…, t. I, oprac. W. Śliwowska, Warszawa 1993.
Liszak M., The Last Chapter, [w:] Wloclawek and Kujawy memorial book, ed. I. M. Biderman, New York 1969, s. 141–150.
Alberti M., „Nikczemna perfidia, niska, bezmierna chciwość oraz zimne, wyrachowane okrucieństwo” – ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Kraju Warty, [w:] Zagłada Żydów na polskich terenach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 69–84.
Baranowska A., Żydzi włocławscy i ich Zagłada, Toruń 2005.
Bauer Y., American Jewry and the Holocaust: The American Jewish Joint Distribution Committee 1939–1945, Detroit 1981.
Bauer Y., Forms of Jewish Resistance during the Holocaust, [w:] The Nazi Holocaust, vol. VII (Jewish Resistance to the Holocaust), ed. M. R. Marrus, London 1989, s. 34–48.
Berendt G., Jesień płonących synagog – jedno z następstw agresji Niemiec na Polskę w 1939 roku, „Polish-Jewish Studies” 2022, t. III, s. 84–101.
Böhler J., Prześladowanie ludności żydowskiej w okupowanej Polsce podczas trwania zarządu wojskowego (od 1 września do 25 października 1939 r.), [w:] Zagłada Żydów na polskich terenach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 46–58.
Buzak R., Wojna obronna Polski 1939 r. i lata okupacji hitlerowskiej, [w:] Kutno. Dzieje miasta, red. R. Rosin, Warszawa–Łódź 1984, s. 239–272.
Chalmers B., Jewish Women’s Sexual Behaviour and Sexualized Abuse during the Nazi Era, „The Canadian Journal of Human Sexuality” 2015, vol. XXIV, no. 2, s. 184–196. https://doi.org/10.3138/cjhs.242-A10
Czechowska K., Getto otwarte – getto zamknięte? Kontakty z Polakami jako kategoria przy klasyfikacji wybranych gett w Kraju Warty, [w:] Żydowscy sąsiedzi, red. K. Morta, Ostrów Wielkopolski–Wrocław 2018, s. 159–174.
Czechowska K., Społeczność żydowska Kutna i jej losy w okresie II wojny światowej, [w:] Zarys historii Żydów ziemi kutnowskiej, t. I, red. K. Koszada, E. Świętkowska, B. Gajewska, Kutno 2018, s. 177–235.
Dąbrowska D., Zagłada skupisk żydowskich w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1955, t. XIII, s. 122–184.
Epstein C., Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, przekł. J. Włodarczyk, Wrocław 2010.
Ferenc M., „Każdy pyta, co z nami będzie”. Mieszkańcy getta warszawskiego wobec wiadomości o wojnie i Zagładzie, Warszawa 2021.
Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2012.
Kershaw I., Improvised Genocide? The Emergence of the ‘Final Solution’ in the ‘Warthegau’, „Transactions of the Royal Historical Society” 1992, vol. II, s. 51–78. https://doi.org/10.2307/3679099
Leociak J., Ruta Sakowska (1922–2011), „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2011, nr 7, s. 19–20. https://doi.org/10.32927/zzsim.772
Lesiakowski K., Z dziejów Zagłady w Kraju Warty. Losy ludności żydowskiej w Sieradzu 1939–1942, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, t. XXIII, nr 1, s. 247–266.
Łuczak C., Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939–1945), Poznań 1996.
Michman D., Jewish Resistance during Holocaust and its Significance: Theoretical Observations, [w:] Holocaust Historiography. A Jewish Perspective. Conceptualizations, Terminology, Approaches and Fundamental Issues, London–Portland 2003, s. 217–250.
Młynarczyk J. A., Wpływ inicjatyw oddolnych Arthura Greisera i Odilona Globocnika na decyzję o wymordowaniu Żydów, [w:] Zagłada Żydów na ziemiach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 14–33.
Montague P., Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, przekł. T. S. Gałązka, Warszawa 2014.
Namysło A., Wpływ kierownictwa Centrali Żydowskich Rad Starszych Wschodniego Górnego Śląska na postawy i zachowania Żydów wobec rzeczywistości okupacyjnej, [w:] Zagłada Żydów na ziemiach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 176–185.
Person K., ‘Judenräte’ and the Jewish Communities of Eastern Europe, [w:] “Jewish Councils” in Nazi Europe, 1938–1945. A Pan-European Perspective, eds L. Vastenhout, J. Lanicek, Göttingen 2025, s. 267–275. https://doi.org/10.46500/83535410-013
Popławski B., Getta ludności żydowskiej w Żychlinie w latach 1940–1942, „Notatki Płockie” 2024, nr 275, s. 65–80.
Resnick S. K., You Saved Me, Too. What a Holocaust Survivor Taught Me about Living, Dying, Fighting, Loving and Swearing in Yiddish, Guilford 2013.
Sakowska R., Dwa etapy. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w oczach ofiar. Szkic historyczny i dokumenty, Wrocław 1986.
Sakowska R., Ewolucja form oporu w getcie warszawskim, Warszawa 1983.
Semelin J., Bez broni przeciw Hitlerowi. Opór cywilny w Europie w latach 1939–1945, przekł. H. Abramowicz, Lublin 2001.
Serwański E., Wielkopolska w cieniu swastyki, Warszawa 1970.
Sinnreich H. J., Atrocity of Hunger. Starvation in the Warsaw, Łódź and Kraków Ghettos during World War II, Cambridge 2023. https://doi.org/10.1017/9781009105293
Sitarek A., Rola niemieckiego Zarządu Getta w Łodzi w eksterminacji gett prowincjonalnych w Kraju Warty, [w:] Zagłada Żydów na polskiej prowincji, red. A. Sitarek, M. Trębacz, E. Wiatr, Łódź 2012, s. 295–310.
Trunk I., Judenrat: the Jewish Councils in Eastern Europe under Nazi Occupation, New York 1972.
Urynowicz M., Listy o Zagładzie. Kryptoinformacja, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 121–131.
White J. R., Dean M., Warthegau Region (Reichsgau Wartheland), [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. II (Ghettos in German-Occupied Eastern Europe), part A, eds M. Dean, M. Hecker, Bloomington 2012, s. 33–39. https://doi.org/10.1353/document.2381
Wróbel P., The „Judenrate” Controversy: Some Polish Aspects, „The Polish Review” 1997, vol. XLII, no. 2, s. 225–232.
Zegenhagen E., Fishman S., Wloclawek, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. II (Ghettos in German-Occupied Eastern Europe), part A, eds M. Dean, M. Hecker, Bloomington 2012, s. 118–120. https://doi.org/10.1353/document.2432
Ziółkowska A., Krośniewice, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. II (Ghettos in German-Occupied Eastern Europe), part A, eds M. Dean, M. Hecker, Bloomington 2012, s. 68–69. https://doi.org/10.1353/document.2400
Ziółkowska A., Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wielkopolsce (1941–1943), Poznań 2005.
Ben-Binah Y., Yitzhak Kelmer, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, s. 304–305, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc289.html#Page304 (dostęp: 11 VIII 2025).
Hoffman Ch., My Town Krosniewice, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 445–450, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut445.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Krosniewice, [w:] Pinkas hakehillot Polin, vol. I, eds D. Dabrowska, A. Wein, Jerusalem 1976, https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol1_00246.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Osowski P., In Kutno Ghetto, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 370, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut370.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Schwartzberg M., The Bitter End, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, s. 337–340, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc309.html#Page337 (dostęp: 11 VIII 2025).
Stuczyńska L., In Konstancja, Gabin, Plock, Strzegowo, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 367–370, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut354.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Trunk I., The Decline of Jewish Kutno, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 340–353, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut340.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Tzinamon-Bodek H., The Liquidation of Zychlin Ghetto, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, s. 315–321, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc309.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Weisbrot A., The Escape Before Death, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut354.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Work by Chana Kowalska, [w:] Ben Uri Collection, https://www.benuricollection.org.uk/intermediate.php?artistid=51 (dostęp: 11 VIII 2025).
Zamosc L., In the Zychlin Ghetto, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc309.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
