(Nie)spełniona podróż do Paryża. Kazimierz Malewicz wobec represji i polityki wykluczenia w ZSRR
DOI:
https://doi.org/10.18778/2084-851X.19.14Słowa kluczowe:
Kazimierz Malewicz, awangarda, sztuka rosyjska, sztuka XX wiekuAbstrakt
Artykuł dotyczy życia i twórczości Kazimierza Malewicza, ze szczególnym uwzględnieniem okoliczności jego powrotu do Związku Radzieckiego po wystawach w Warszawie i Berlinie w 1927 roku. Wydarzenie to umieszczono w szerokim kontekście politycznym, artystycznym i ideologicznym. Analizie poddano zarówno sytuację samego artysty, jak i przemiany w kulturze radzieckiej. Podkreślono ideologiczne napięcie między suprematyzmem Malewicza a konstruktywizmem i produktywizmem, które w realiach kształtującej się polityki kulturalnej ZSRR nabrało wymiaru ideologicznego konfliktu. Suprematyzm, postrzegany przez władze jako zbyt elitarny, uznano za nieprzydatny propagandowo, w przeciwieństwie do wywodzącego się z konstruktywizmu produktywizmu, który lepiej wpisywał się w oficjalne założenia ideologiczne. Artykuł ukazuje mechanizmy marginalizacji awangardy przez aparat władzy, rozwój doktryny realizmu socjalistycznego oraz narastające represje wobec artystów niepodporządkowujących się oficjalnej estetyce. Szczególną uwagę poświęcono okolicznościom dwukrotnego aresztowania Malewicza: w 1927 roku po powrocie z Europy Zachodniej oraz w 1930 roku. Jednym z kluczowych problemów badawczych jest kwestia powrotu Malewicza do Związku Radzieckiego w 1927 roku: czy decyzja ta była efektem politycznej presji, lojalności wobec polityki państwa, czy może wynikała z przyczyn osobistych, takich jak obecność rodziny w ZSRR? Kolejne pytanie brzmi: czy Malewicz planował pozostać na emigracji na stałe, czy raczej traktował swoją podróż jako tymczasową lub sposób na poprawienie sytuacji finansowej? W centrum refleksji znajduje się również pytanie o transformację formalną i powrót Malewicza do malarstwa figuratywnego pod koniec lat 20. XX wieku. Czy był to akt twórczej reinterpretacji własnego dziedzictwa, czy przemyślana strategia przystosowania się do wymogów ideologicznych? Tekst wskazuje także na wielowarstwowość polityki kulturalnej Rosji Radzieckiej, gdzie promocja artystów na arenie międzynarodowej kontrastowała z ich marginalizacją wewnątrz kraju. Przykład Malewicza unaocznia ambiwalentny charakter relacji między twórcą a państwem totalitarnym.
Bibliografia
ALTMAN 1918 – Natan Altman, „Futurizm” i proletarskoye iskusstvo, „Iskusstvo Komunny” 1918, nr 2, s. 2.
ARVATOV 1920 – Boris Arvatov, Puti proletariata v izobrazitelnom iskusstve, „Proletarskaya Kultura” 1920, nr 13–14, s. 67–77.
ARVATOV 1922 – Boris Arvatov, Bog ne skinut (Iskusstvo. Tserkov’.Fabrika). Izd. Unovis. Vitebsk 1922, „Pechat’ i revolyutsiya” 1922, nr 7, s. 343–344.
BIRBAUM 1919 – Frants Birbaum, K voprosu „Iskusstvo v proizvodstvo”, „Iskusstvo Komunny” 1919, nr 8, s. 2.
BRIK 1918 – Osip Brik, Khudozhnik-proletariy, „Iskusstvo Komunny” 1918, nr 2, s. 1.
BRIK 1923 – Osip Brik, V proizvodstvo, „LEF” 1923, nr 1, s. 105–108.
BUKSHA 2013 – Kseniya Buksha, Malevich, Moskva 2013.
CHUZHAK 1923 – Nikolay Chuzhak, Pod znakom zhiznrstroyeniya, „LEF” 1923, nr 1, s. 12–39.
DZIEMIDOK 1993 – Bohdan Dziemidok, Osiągnięcia i słabości formalizmu artystycznego, „Sztuka i Filozofia” 1993, nr 6, s. 108–126.
FILONOV 2000 – Pavel Filonov, Dnevniki, red. Yevgeniy Kovtun, Sankt-Peterburg 2000.
GASSNER 2021 – Khubertus Gassner, Rodstvo dush: Russkiy awangard v zerkale vystavok Germanii, „Tret’ykovskaya Galereya” 2021, nr 1 (70), s. 94–125.
GERCHUK 2008 – Yuriy Gerchuk, „Krovoizliyaniye v MOSKH” ili Khrushchev v Manezhe, Moskva 2008.
GROBMAN 1980 – Mikhail Grobman, Bibleyskoye stroyeniye kvadrata, [w:] Grobman/ Grobman, red. L. Kantor-Kazovskaya, Moskva 2014, s. 183–189.
GROBMAN 2007 – Mikhail Grobman, Vtoroy russkiy awangard, „Zerkalo” 2007, nr 29, s. 52–57.
HIGER 1928 – Roman Higer, K voprosu ob ideologii konstruktivizma v sovremennoy arkhitekture, „Sovremennaya Arkhitektura” 1928, nr 3, s. 92–102.
KANTOR-KAZOVSKAYA 2014 – Lelya Kantor-Kazovskaya, Grobman/Grobman, Moskva 2014.
Kazimir 2016 – Kazimir Malevich. Kyivskyi period 1928–1930, red. Tetyana Filevska, Kyiv 2016.
Khudozhniki RSFSR za 15 let. Yubileynaya vystavka, „Izvestiya” 1933, nr 158, s. 3.
KLYUN 1999 – Ivan Klyun, Moy put’ v iskusstvie. Vospominaniya, stat’i, dnevniki, Moskva 1999.
LAZAREV 1992 – Mikhail Lazarev, David Shterenberg, Moskva 1992.
LUBA 2016 – Iwona Luba, Kobro and Strzemiński: Łódź – Warsaw – Paris (1956–1957), „Ikonotheka” 2016, nr 26, s. 137–166.
LUBA 2019 – Iwona Lub, A Return to the Past, a Return to the Present: Kazimir Malevich in Kyiv, [w:] Kazimir Malevich: Kyiv Aspect, red. Tetyana Filevska, Kyiv 2019, s. 18–31.
MALEVICH 1919 – Kazimir Malevich, O novykh sistemakh v iskusstve. Statika i skorost’. Ustanovleniye A., Vitebsk 1922.
MALEVICH 1922 – Kazimir Malevich, Bogn e skinut: Iskusstvo, tserkov’, fabrika, Vitebsk 1922.
MALEVICH 1928 – Kazimir Malevich, Pis’mo v redaktsiyu, „Sovremennaya Arkhitektura” 1928, nr 5, s. 156.
MALEVICH 1995 – Kazimir Malevich, Deklaratsiya praw khudozhnika, [w:] Kazimir Malevich, Sobraniye sochinenii v 5-ti tomach, t. 1, Moskva 1995.
MARCADÉ 2019 – Jean-Claude Marcadé, Malevich and His Ukrainian Articles, [w:] Kazimir Malevich: Kyiv Aspect, Kyiv 2019, s. 113–125.
MATYUSHIN 1994 – Mikhail Matyushin, Vospominaniya futurista, Saratov 1994.
MAYAKOVSKIY 1927 – Vladimir Mayakovskiy, Protokol o Polonkom, „Novyy LEF” 1927, nr 3, s. 39–46.
Otvet redaktsii 1928 – Otvet redaktsii na pis’mo K. Malevicha, „Sovremennaya Arkhitektura” 1928, nr 5, s. 156.
PERELMAN/LESYUK 1935 – Viktor Perelman, A. M. Lesyuk, Yevgeniy Aleksandrovich Katsman, Moskva 1935.
Pervaya sessiya plenuma 1921 – Pervaya sessiya plenuma Tsentral’nogo Komiteta Vserossiyskogo Soveta Proletkul’ta, 16–20 dekabrya 1921 goda.
PIOTROWSKI 1993 – Piotr Piotrowski, Artysta między rewolucja i reakcja, Poznań 1993.
Poeziya i zhivopis’ 2000 – Poeziya i zhivopis’: Sbornik trudov pamyati N. I. Khardzhiyeva, red. Mikhail Meylakh, Dmitriy Sarab’yanov, Moskva 2000.
POLONSKIY 1927 – Vyacheslav Polonskiy, Zametki zhurnalista. Le fili Blef, „Izvestiya” 1927, nr 46, s. 5.
Postanovleniye Politbyuro 1932 – Postanovleniye Politbyuro TSK VKP(b) „O perestroyke literaturno-khudozhestvennykh organizatsiy” ot 23 aprelya 1932 goda.
PUNIN 1918 – Nikolay Punin, Futurizm-gosudarstvennoye iskusstvo, „Iskusstvo Komunny” 1918, nr 4, s. 2.
Rezolyutsiya 1920 – Rezolyutsiya TSL RKP(b) o Proletkul’takh ot 1 dekabrya 1920 goda.
SARAB’YANOV/SHATSKIKH 1993 – Dmitriy Sarab’yanov, Aleksandra Shatskikh, Kazimir Malevich: zhivopis’, teoriya, Moskva 1993.
SCHEIJEN 2019 – Sjeng Scheijen, Avangardisty: Russkaya revolyutsiya v iskusstve 1917–1935, per. E. Asoyan, Moskva 2019.
SERYY 1926 – Gospodin Seryy, Monastyr’ na gossnabzhenii, „Leningradskaya Pravda” 1926, nr 132, s. 6.
SHALAVIN/LAMTSOV 1927 – Fedor Shalavin, Iven Lamtsov, O leviy fraze v arkhitekture. K voprosu od ideologii konstruktivizma, „Krasnaya Nov’” 1927, nr 8, s. 226–238.
Sovremennyye gruppirovki 1919 – Sovremennyye gruppirovki v russkom iskusstve, „Iskusstvo Komunny” 1918, nr 19, s. 2.
SVETLOV 2019 – Igor’ Svetlov, Tvorcheskoye obnovleniye iskusstva 1960, „Izobrazitel’noye iskusstvo i kino 1960–1970: stilistiki i napravleniya” 2019, nr 4, s. 158–185.
TROTSKIY 1923 – Lev Trotskiy, Literatura i revolyutsiya, Moskva 1923.
TUROWSKI 1981 – Andrzej Turowski, Konstruktywizm polski. Próba rekonstrukcji nurtu (1921–1934), Wrocław 1981.
TUROWSKI 2002 – Andrzej Turowski, Malewicz w Warszawie. Rekonstrukcje i symulacje, Kraków 2002.
VAKAR 2022 – Irina Vakar, Lyudi i izmy. K istorii avangarda, Moskva 2022.
VAKAR/MIKHIYENKO 2004 – Irina Vakar, Tat’yana Mikhiyenko, Malevich o sebe. Sovremenniki o Maleviche, t. 1–2, Moskva 2004.
Vysokoye prizvaniye 1962 – Vysokoye prizvaniye sovetskogo iskusstva – sluzhit’ narodu, delu kommunizma, „Pravda” 1962, nr 336 (2 dekabrya), s. 1.
YUDIN 2017 – Lev Yudin, Skazat’ – svoye… Dnevniki. Dokumenty. Pis’ma. Svidetel’stva sovremennikov, Sankt-Peterburg 2017.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
