Działalność twórcza Juliusza Kłosa na Wileńszczyźnie

Michał Pszczółkowski

doi:10.18778/2084-851X.19.13

Autor

Michał Pszczółkowski Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku https://orcid.org/0000-0002-2459-2130

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.19.13

Słowa kluczowe:

Juliusz Kłos, Wilno, konserwacja zabytków, architektura międzywojenna, dziedzictwo kulturowe

Abstrakt

Artykuł przedstawia działalność Juliusza Kłosa (1881–1933) – architekta, konserwatora i profesora Uniwersytetu Stefana Batorego – jednego z kluczowych twórców krajobrazu kulturowego Wileńszczyzny w okresie międzywojennym. Na podstawie nieopracowanych dotąd źródeł archiwalnych ukazano jego wszechstronną aktywność: prace konserwatorskie przy najważniejszych zabytkach Wilna i regionu, projekty architektoniczne osadzone w nurcie narodowego tradycjonalizmu oraz działalność dydaktyczną i popularyzatorską. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie Kłosa w procesie kształtowania polsko-litewskiego dziedzictwa kulturowego oraz potrzebę dalszych badań nad jego spuścizną, która do dziś wywiera wpływ na tożsamość miasta i regionu.

Bibliografia

AAN MSW – Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Akta Ministerstwa Spraw Wewnętrznych 1918–1939.

LCVA WODRP – Litewskie Centralne Archiwum Państwowe w Wilnie, Akta Wileńskiej Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych.

LVIA WTN – Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie, Akta Wileńskiego Towarzystwa Naukowego (spuścizna prof. Juliusza Kłosa).

BERGSON 1903 – Henri Bergson, Introduction à la métaphysique, Paris 1903.

BLAŽIŪNAS 2012 – Juozapas Blažiūnas, Kultūros paminklų apsaugos organizacĳos ir paveikslų tvarkyba Vilniaus krašte nuo XX a. pradžios iki 1939 m., „Lietuvių Katalikų Mokslo Akademijos Metraštis” 2012, s. 119–132.

CROCE 1902 – Benedetto Croce, Estetica come scienza dell’espressione e linguistica generale, Bari 1902.

Dziennik Wileński 1925 – Uroczystość poświęcenia gmachu Kuratorjum, „Dziennik Wileński” 1925, nr 215 (z 20 września), s. 3.

Kamion – Kamion. Pałac, http://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/3403/Kamion/ [dostęp 28.08.2025].

KHAREWSKI 2008 – Syarhyey Kharewski, Kul’tavaye doylidstva Zakhodnyay Byelarusi 1915–1940 hh., Vil’nya 2008.

KŁOS 1923 – Juliusz Kłos, Wilno. Przewodnik krajoznawczy, Wilno 1923.

KRZYŻANOWSKA 2000 – Hanna Krzyżanowska, Kłos Juliusz, [w:] Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków, red. Henryk Kondziela, Hanna Krzyżanowska, Mieczysław Kurzątkowski, z. 1, Poznań 2000, s. 116–117.

Kurjer Wileński 1929 – Prace restauracyjne w U.S.B., „Kurjer Wileński” 1929, nr 187 (18 sierpnia), s. 2.

Kurjer Wileński 1933 – Tragiczny wypadek i zgon prof. U.S.B. Juljusza Kłosa, „Kurjer Wileński” 1933, nr 5 (6 stycznia), s. 3.

KVR – Kultūros vertybių registras, http://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/477cbe52-a9c2-4de1-8558-7c9bff4bd6a8 [dostęp 27.08.2025].

LAWRYNYENKA 2019 – Katsyaryna Lawrynyenka, Vitsyebskaya dyyatseziya ryma-katalitskaha kastsyolaw Byelarusi. 20-hoddzye wtvarennya dyyatsezii (1999–2019), Minsk 2019.

MOROZOV 2017 – Dmitriy Morozov, Professor Yuliush Klos i okhrana pamyatnikov Zapadnoy Belarusi 1921–1939 gg., [w:] Problemy istorii i kul’tury pogranich’ya: gumanitarnoye znaniye i vyzovy vremeni, red. V. Ganskiy i in., Minsk 2017, s. 139–143.

POKLEWSKI 1991 – Józef Poklewski, Wileńsko-nowogródzki okręg konserwatorski w okresie międzywojennym, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo” 1991, nr 17, s. 215–230.

POKLEWSKI 1999 – Józef Poklewski, Prof. Juliusz Kłos (1881–1933) architekt – badacz – konserwator – pedagog – człowiek, [w:] Architectura et historia. Studia Mariano Arszyński septuagenario dedicata, red. Janusz Krawczyk, Toruń 1999, s. 283–313.

PSZCZÓŁKOWSKI 2025 – Michał Pszczółkowski, Czterdzieści miast-ogrodów. Dzieje budowy i architektura kolonii urzędniczych na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1924–1925, Warszawa 2025.

RUSZCZYC 1929 – Ferdynand Ruszczyc, Wydział Sztuk Pięknych U.S.B. w latach 1919–1939, [w:] Księga pamiątkowa ku uczczeniu CCCL rocznicy założenia i X-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego, t. 2, Wilno 1929, s. 509–548.

SHYDLOWSKI 2001 – Kastus’ Shydlowski, Dzyeynasts’ arkhitektara Yuliwsha Klosa na Braslawshchynye, „Przegląd Wschodni” 2001, nr 4, s. 1409–1423.

Słowo 1924 – Kronika. Pomnik Sz. Konarskiego, „Słowo” 1924, nr 27 (1 lutego), s. 3.

Słowo 1925 – Domy dla urzędników na Wileńszczyźnie, „Słowo” 1925, nr 192 (26 sierpnia), s. 3.

Słowo 1926 – Kronika. Pomnik obrońcom Wilna, „Słowo” 1926, nr 122 (27 maja), s. 3.

Słowo 1933 – Inż. Juliusz Kłos, „Słowo” 1933, nr 5 (6 stycznia), s. 3.

WICHER 2000 – Sebastian Wicher, The Architectural Legacy of Stanisław Bukowski in Vilnius – a Contribution to Further Research, „Acta Academiae Artium Vilnensis” 2000, s. 140–179.

WÖLFFLIN 1915 – Heinrich Wölfflin, Kunstgeschichtliche Grundbegriffe. Das Problem der Stilentwicklung in der neueren Kunst, München 1915.

WÓJTOWICZ 2016 – Agnieszka Wójtowicz, Juliusza Osterwy epizody wileńskie, „Kwartalnik Opolski” 2016, nr 1, s. 25–33.