Metodologia interpretacji fotografii a warsztat krytyka sztuki – strategie wybrane

Aleksandra Giełdoń-Paszek

doi:10.18778/2084-851X.19.02

Autor

Aleksandra Giełdoń-Paszek Uniwersytet Śląski w Katowicach https://orcid.org/0000-0002-7600-9824

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.19.02

Słowa kluczowe:

fotografia, metodologia, sztuka współczesna, antropologia obrazu

Abstrakt

Artykuł ukazuje najczęściej spotykane strategie interpretacji fotografii we współczesnym piśmiennictwie dotyczącym tego medium, dostrzeżone przez autorkę. Ich charakter jest często interdyscyplinarny. Przedstawiony wybór jest subiektywny, dokonany z pozycji historyka i krytyka sztuki. Refleksji poddano przydatność tych metod zarówno w tekstach krytycznych, jak i w edukacji artystycznej. Wyodrębniono strategie badawcze koncentrujące się wokół następujących zagadnień: analizy treści, związków słowa i obrazu, akcentujących społeczne uwarunkowania wykonania i odbioru, akcentujących wartości artystyczne fotografii, antropologii obrazu, somaestetyki oraz psychoanalizy.

Bibliografia

AKERET 1975 – Robert U. Akeret, Photoanalisis. How to interpret the hidden psychological meaning of personal and public photographs, New York 1975.

BARRET 2014 – Terry Barrett, Krytyka fotografii. Jak rozumieć obrazy, tłum. Jakub Jedliński, Kraków 2014.

BARTHES 1996 – Roland Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, tłum. Jacek Trznadel, Warszawa 1996.

BELTING 2007 – Hans Belting, Antropologia obrazu. Szkice do nauki o obrazie, tłum. Mariusz Bryll, Kraków 2007.

BENJAMIN 1975 – Walter Benjamin, Mała historia fotografii, przeł. Janusz Sikorski, [w:] idem, Twórca jako wytwórca, Poznań 1975.

BOURDIEU 1998 – Pierre Bourdieu, Photography: a Middle-brow Art, tłum. Shaun Whiteside, Cambridge 1990.

CARTIER-BRESSON 1952 – Henri Cartier-Bresson, Images à la sauvette, Verve 1952.

COLLIER/COLLIER 2003 – John Collier, Malcolm Collier, Visual Anthropology. Photography as a Research Method, Albuquerque 1986.

DIDI HUBERMAN 2024 – Georges Didi Huberman, Obrazy mimo wszystko, tłum. M. Ku-biak Ho-Chi, Kraków 2024.

DWORNICZAK 2010 – Kamila Dworniczak, Dyskusje nad pojęciem i istotą dokumentu fotograficznego, „Quart. Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego” 2010, nr 4, s. 83–90.

FERENC 2007 – Tomasz Ferenc, Analiza obrazów – przegląd metod i inspiracji teoretycznych, „Acta Universitas Lodziensis. Folia Sociologica” 2007, t. 32, s. 5–25.

Fotospołeczeństwo… 2012 – Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, red. Małgorzata Boguni-Borowska, Piotr Sztompka, Kraków 2012.

FRĄCKOWIAK 2022 – Maciej Frąckowiak, Obrazy, co mogą. Studium przeobrażania świata przez fotografię, Kraków 2022.

FREUND 1974 – Gisèle Freund, Photographie et societé, Paris 1974.

GERVEREAU 2000 – Laurent Gervereau, Voir, comprende analyser les images, Paris 2000.

GIEŁDOŃ-PASZEK 2016 – Aleksandra Giełdoń-Paszek, Praktyczne zastosowanie metody interpretacji materiałów wizualnych wg Gillian Rose w analizie cyklu fotograficznego Witolda Jacykowa „Jazda”, [w:] Obraz – między realnością a wirtualnością, refleksją a praktyką artystyczną, red. Witold Jacyków, Cieszyn 2016, s. 108–117.

GIEŁDOŃ-PASZEK 2022 – Aleksandra Giełdoń-Paszek, Kolej żelazna – nieodłączny element turystyki kulturowej i jej wizualne dokumentacje. Historia i współczesne perspektywy badawcze, „Turystyka Kulturowa” 2022, nr 123, s. 113–130, http://turystykakulturowa.org/ojs/index.php/tk/article/view/1305 [dostęp: 15.07.2025].

KOMOROWSKI 2016 – Karol Komorowski, Fotografia generowana komputerowo, [w:] Obraz – między realnością a wirtualnością, refleksją a praktyką artystyczną, red. Witold Jacyków, Cieszyn 2016, s. 98–109.

KRAUCER 1927 – Siegfried Kraucer, Die Photographie, [w:] The Mass Ornament: Weimar Essays, trans. Thomas Levin, Cambridge 1995, s. 47–65.

KRESS/VAN LEEUVEN 1996 – Gunther Kress, Theo van Leeuven, Reading images. The grammar of visual design, New York 1996.

LACAN 1964 – Jacques Lacan, Le Séminaire: Livre XI. Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse, Paris 1964.

LEBDA 2025 – Małgorzata Lebda, Echa przestrzeni, wystawa on line, kurator: Ewa Kokot, Galeria Intymna, Dom Oświatowy Biblioteki Śląskiej, 3 czerwca – 31 lipca 2020, https://www.youtube.com/watch?v=BTCp_gSIDvE [dostęp: 7.05.2025].

ŁUCZAK 2018 – Dorota Łuczak, Foto-oko. Wizja fotograficzna wobec okularocentryzmu w sztuce I połowy XX wieku, Kraków 2018.

MIRZOEFF 1999 – Nicholas Mizroeff, An Introduction to Visual Culture, London 1999.

MULVEY 1992 – Laura Mulvey, Przyjemność wzrokowa a kino narracyjne, tłum. Jolanta Mach, [w:] Panorama współczesnej myśli filmowej, red. Alicja Helman, Kraków 1992, s. 95–107.

OLECHNICKI 2003 – Krzysztof Olechnicki, Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium, Warszawa 2003.

PENKOWSKA 2025 – Grażyna Penkowska, Interpretacja materiałów wizualnych w badaniach naukowych, 2025, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-a219c403-8eeb-41bb-9905-c43d6f59e5cd [dostęp: 7.05.2025].

ROGOFF 1998 – Irit Rogoff, Studying visual culture, [w:] The Visual Culture Reader, red. Nick Mirzoeff, London 1998.

ROSE 2014 – Gillian Rose, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, tłum. E. Klekot, Warszawa 2010.

RYSZKA 2021 – Maciej Ryszka, „Przeciągłe spojrzenie czułym okiem fotografia nierównowagi”, praca doktorska, Łódź 2021, https://bip.filmschool.lodz.pl/userfiles2/Rozprawa%20doktorska(20).pdf [dostęp: 7.05.2021].

SADKOWSKA 2025 – Klara Sadkowska, Zapisz obraz jako… Literatura w związku z fotografią, https://culture.pl/pl/artykul/zapisz-obraz-jako-literatura-w-zwiazku-z-fotografia [dostęp: 7.05.2025].

SEKULA 2010 – Allan Sekula, Społeczne użycie fotografii, tłum. Krzysztof Pijarski, Warszawa 2010.

SHUSTERMAN 2025 – Richard Shusterman, Somaesthetics, Photography, and Performance Art: A Philosopher in Darkness and in Light, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=7IBCCz3kx6U [dostęp: 7.05.2025].

SONTAG 2017 – Susan Sontag, O fotografii, tłum. Sławomir Magala, Kraków 2017.

SOULAGES 2024 – François Soulages, Esthétique de la photographie: la perte et le reste (1998), wyd. polskie: Estetyka fotografii: strata i pozostałość, tłum. Beata Mytych-Forajter, Kraków 2024.

STRUK 2007 – Janina Struk, Holocaust w fotografiach, Warszawa 2007.

SZTOMPKA 2012 – Piotr Sztompka, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Kraków 2012.

WIRPSZA 1962 – Witold Wirpsza, Komentarze do fotografii The Family of Man, Kraków 1962.

WOLNY-ZMORZYŃSKI 2016 – Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Jak oceniać i wartościować fotografię dziennikarską, „Zeszyty Prasoznawcze”, t. 59, 2016, nr 2, s. 326–334.

WRÓBLEWSKA 2022 – Magdalena Wróblewska, Obrazy pamięci i wiedzy. Fotograficzne reprodukcje dzieł w archiwach i narracjach historii sztuki, Kraków 2022.

ŻUKOWSKA 2020 – Kamila Żukowska, Obraz i jego cień. O związkach fotografii, magii i śmierci w kontekście teorii Hansa Beltinga, „Er(r)go. Teoria – Literatura – Kultura” 2020, nr 2 (41), s. 127–143.