Status miejsc teatralnych w mieście w obliczu lockdownu w latach 2020–2021
DOI:
https://doi.org/10.18778/2543-9421.09.07Słowa kluczowe:
miejsce teatralne, lockdown, pandemia COVID-19, nażywość, geografia kultury, performatykaAbstrakt
Przedmiotem artykułu jest przestrzenny, społeczny i artystyczny status miejsc działalności teatralnej w okresie zawieszenia pracy teatrów i organizacji wydarzeń teatralnych z udziałem publiczności w Polsce w związku z pandemią COVID-19 w latach 2020–2021. Podjęto próbę określenia znaczenia miejsca dla teatru na podstawie przeglądu literatury z zakresu geografii człowieka, wiedzy o teatrze i performatyki, a także materiałów na temat funkcjonowania teatrów w Polsce w czasie ograniczeń wynikających z pandemii oraz własnych obserwacji. Z analizy wynika, że miejsce jest postrzegane jako niezbędne dla pełnego działania teatru, przy czym teatr nie stanowi usługi pierwszej potrzeby. Mimo że próbowano traktować „przestrzeń” online jako nowe „miejsce” dla teatru, to jednak artystom, pracownikom oraz widzom brakowało tego rodzaju sztuki w fizycznej lokalizacji. Interpretacji poddano również sam brak miejsca z punktu widzenia geografii kultury i antropologii kulturowej, w których podkreśla się społeczne wartościowanie przestrzeni.
Bibliografia
Allain, P., Harvie, J. (2014). The Routledge companion to theatre and performance (wyd. 2). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315779010 DOI: https://doi.org/10.4324/9781315779010
Augé, M. (2011). Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności (tłum. R. Chymkowski). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Auslander, P. (2012). Digital liveness: A historico-philosophical perspective. PAJ: A Journal of Performance and Art, 34(3(102)), 3–11. https://doi.org/10.1162/PAJJ_a_00106 DOI: https://doi.org/10.1162/PAJJ_a_00106
Auslander, P. (2023). Liveness: Performance in a mediatized culture (wyd. 3). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003031314 DOI: https://doi.org/10.4324/9781003031314
Babicka, M., Dudkiewicz, M. (2021, luty). Tego się jedną pandemią tak łatwo nie przerwie. Raport z badań teatru amatorskiego w czasie pandemii. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/wp-content/uploads/2021/04/instytut-teatralny-raport-teatr-amatorski-w-pandemii.pdf
Buchner, A., Fereniec-Błońska, K., Kalinowska, K., Wierzbicka, M. (2021, luty). Obecność teatrów w przestrzeni online w trakcie pandemii [raport]. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/dzialalnosc/raporty-i-badania/obecnosc-teatrow-w-przestrzeni-online-w-trakcie-pandemii-raport-z-badan/
Burzyńska, A.R. (2023). ‘Close but far, human but square, normal but exhausting’: Pandemic theatre in Poland. Theatre Research International, 48(1), 82–99. https://doi.org/10.1017/S0307883322000426 DOI: https://doi.org/10.1017/S0307883322000426
Carlson, M. (2013). The theatre ici. W: E. Fischer-Lichte i B. Wihstutz (red.), Performance and the politics of space: Theatre and topology (s. 15–30). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203094914 DOI: https://doi.org/10.4324/9780203094914
Christaller, W. (1966). Central places in Southern Germany (tłum. C.W. Baskin). Prentice-Hall. (Oryginał został opublikowany w 1933 r.)
Cresswell, T. (2015). Place: An introduction (wyd. 2). Wiley-Blackwell.
Czapliński, P. (2014). Nie-miejsce. W: M. Saryusz-Wolska i R. Traba (red.), Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci (s. 270–272). Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Ćwikła, M., Laberschek, M., Rapior, W., Smolarska, Z. (2021, luty). Krytyka teatralna w Polsce w czasie pandemii COVID-19. Raport z badań. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/wp-content/uploads/2021/04/instytut-teatralny-raport-krytyka-teatralna-w-polsce-w-czasie-pandemii-covid-19.pdf
Drozdowski, R., Frąckowiak, M., Krajewski, M., Kubacka, M., Luczys, P., Modrzyk, A., Rogowski, Ł., Rura, P., Stamm, A. (2020). Życie codzienne w czasach pandemii. Raport z drugiego etapu badań. Wydział Socjologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. https://socjologia.amu.edu.pl/images/pliki/Zycie_codzienne_w_czasach_pandemii._Raport_z_drugiego_etapu_badan_wersja_pe%C5%82na.pdf
Duncan, J. (1994). Place. W: R.J. Johnston, D. Gregory i D.M. Smith (red.), The dictionary of human geography (wyd. 3) (s. 442). Blackwell.
Dworakowska, Z. (2022). Wszystko zależy od nas. W: Z. Dworakowska (red.), Wszystko, co się jeszcze może zdarzyć. Komuna Warszawa w poszukiwaniu nowego modelu instytucji (2019–2022) (s. 7–44). Komuna Warszawa. Pobrane 5 listopada 2024 r. z: https://komuna.warszawa.pl/wszystko-co-sie-jeszcze-moze-zdarzyc-komuna-warszawa-w-poszukiwaniu-nowego-modelu-instytucji-2020-2022/
Działek, J. (2021). Geografia sztuki. Struktury przestrzenne zjawisk i procesów artystycznych. Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie.
Fischer-Lichte, E. (2018). Performatywność. Wprowadzenie (tłum. M. Borowski i M. Sugiera). Księgarnia Akademicka. https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/56253
Gebauer, M., Nielsen, H.T., Schlosser, J.T., Sørensen, B. (2015). The absence of place and time: Non-place and placelessness. W: M. Gebauer, H.T. Nielsen, J.T. Schlosser i B. Sørensen (red.), Non-place: Representing placelessness in literature, media and culture (s. 5–31). Aalborg University Press. https://vbn.aau.dk/da/publications/non-place-representing-placelessness-in-literature-media-and-cult
Główny Urząd Statystyczny. (1990). Europejska Klasyfikacja Działalności (wyd. 1). Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Statystyki.
Główny Urząd Statystyczny. (2020, 11 maja). Działalność teatrów i instytucji muzycznych w 2019 roku [informacja sygnalna]. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/dzialalnosc-teatrow-i-instytucji-muzycznych-w-2019-roku,13,3.html
Główny Urząd Statystyczny. (2021, 11 maja). Działalność teatrów i instytucji muzycznych w 2020 roku [informacja sygnalna]. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/dzialalnosc-teatrow-i-instytucji-muzycznych-w-2020-roku,13,4.html
Główny Urząd Statystyczny. (2022, 11 maja). Działalność teatrów i instytucji muzycznych w 2021 roku [informacja sygnalna]. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/dzialalnosc-teatrow-i-instytucji-muzycznych-w-2021-roku,13,5.html
Główny Urząd Statystyczny. (2023, 17 kwietnia). Działalność teatrów i instytucji muzycznych w 2022 roku [informacja sygnalna]. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/dzialalnosc-teatrow-i-instytucji-muzycznych-w-2022-roku,13,7.html
Główny Urząd Statystyczny; Urząd Statystyczny w Krakowie. (2023, 28 września). Kultura i dziedzictwo narodowe w 2022 r. / Culture and national heritage in 2022 [analizy statystyczne]. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/kultura-i-dziedzictwo-narodowe-w-2022-r-,2,20.html
Główny Urząd Statystyczny. (2024a, 25 kwietnia). Działalność teatrów i instytucji muzycznych w 2023 roku [informacja sygnalna]. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kultura/dzialalnosc-teatrow-i-instytucji-muzycznych-w-2023-roku,13,8.html
Główny Urząd Statystyczny. (2024b, 8 listopada). Polska Klasyfikacja Działalności (PKD 2025) [informacja]. https://bip.stat.gov.pl/dzialalnosc-statystyki-publicznej/rejestr-regon/pkd-2025/
Goodall, B. (1987). The Penguin dictionary of human geography. Penguin Books.
Ilczuk, D., Karpińska, A., Cholewicka, E., Gruszka-Dobrzyńska, E., Piwowar, K., Socha, Z. (2021, luty). Artystki i artyści teatru w czasach COVID-19. „Dopóki jawi się przede mną kolejna premiera, będę walczyć”. Raport z badania. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/wp-content/uploads/2021/03/artystki-i-artysci-teatru-w-czasach-covid-19.pdf
Janc, K. (2017). Geografia internetu. Uniwersytet Wrocławski. https://drive.google.com/file/d/1wMElYXv7JhvSiPayZsl2Ok_9V2o9fITW/view
Kalinowska, K., Kułakowska, K. (red.). (2021). Teatr w pandemii. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.
Kalinowska, K., Kułakowska, K., Bargielski, M., Buchner, A., Wierzbicka, M. (2020 [właśc. 2021], luty). Pracownice i pracownicy teatrów w pandemii. Zawody teatralne w perspektywie antropologicznej [raport]. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/wp-content/uploads/2021/04/instytut-teatralny-raport-pracownice-i-pracownicy-teatrow-w-pandemii.pdf
Kamińska-Szmaj, I. (red.). (2001). Słownik wyrazów obcych (wyd. 1). Wydawnictwo Europa.
Kietlińska, B. (2021, luty). „Kiedy skończy się kwarantanna i będzie można wrócić do teatru, ja wrócę”. Raport z badania publiczności teatralnej w czasie epidemii koronawirusa w Polsce. Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/wp-content/uploads/2021/04/instytut-teatralny-raport-kiedy-skonczy-sie-kwarantanna-i-bedzie-mozna-wrocic-do-teatru-ja-wroce.pdf
Kłosowski, F.Z. (2021). Podstawy geografii usług. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. http://hdl.handle.net/20.500.12128/24705
Kopaliński, W. (2004). Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem (wyd. 31). Muza.
Koryś, B., Potrzebowski, S., Szymańska-Stułka, K., Żółtowski, P. (2022). Warszawa w pandemii COVID-19. Czas wolny. Urząd m.st. Warszawy. https://um.warszawa.pl/documents/55043703/64285263/Czas+wolny+-+raport+covidowy.pdf
Kotus, J., Rzeszewski, M., Ewertowski, W., Sowada, T., Piekarska, J. (2018). Komunikacyjna koncepcja miejsca: propozycja podejścia. Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, (271), 28–41. https://journals.pan.pl/publication/128549/edition/112143/biuletyn-kpzk-2018-no-271-komunikacyjna-koncepcja-miejsca-propozycja-podejscia-kotus-jacek-rzeszewski-michal-ewertowski-wojciech-sowada-tomasz-piekarska-joanna
Krajewski, M., Frąckowiak, M. (2021a). Gdzie jest teatr? Czyj jest teatr? O sytuowaniu instytucji teatralnych. Badania eksploracyjne. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17(3), 28–49. https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.3.02 DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.3.02
Krajewski, M., Frąckowiak, M. (2021b, luty). W poszukiwaniu strategii. Działania instytucji teatralnych w czasie pandemii. Raport z badania prowadzonego z osobami kierującymi instytucjami teatralnymi w Polsce (współpr. K. Pietrowiak, W. Rapior i J. Zakrzewska). Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. https://www.instytut-teatralny.pl/dzialalnosc/raporty-i-badania/w-poszukiwaniu-strategii-dzialania-instytucji-teatralnych-w-czasie-pandemii-raport-z-badan/
Latawiec, K. (2014). Nie-miejsca jako przestrzeń intensywnych interakcji: kilka przykładów z teatru. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria, 14(173), 109–121. http://hdl.handle.net/11716/8289
Liodaki, D., Velegrakis, G. (2022). Theatre minus physical coexistence – a glimpse into theatrical experimentations in Greece during the pandemic. International Journal of Performance Arts and Digital Media, 18(1), 128–144. https://doi.org/10.1080/14794713.2022.2040290 DOI: https://doi.org/10.1080/14794713.2022.2040290
Markowski, A. (red.). (2007). Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN (wyd. 1). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Markowski, A., Pawelec, R. (2002). Wielki słownik wyrazów obcych i trudnych. Wilga.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. (2020a, 11 marca). #Koronawirus: Zawieszenie działalności instytucji kultury i placówek szkolnictwa artystycznego [notatka]. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej. https://www.gov.pl/web/kultura/zawieszenie-dzialalnosci-instytucji-kultury-i-placowek-szkolnictwa-artystycznego
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. (2020b, 27 maja). Od 6 czerwca możliwość odmrożenia m.in. kin, teatrów i filharmonii [notatka]. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej. https://www.gov.pl/web/kultura/od-6-czerwca-mozliwosc-odmrozenia-min-kin-teatrow-i-filharmonii
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. (2021, 12 maja). Kina, teatry, opery i filharmonie – od 21 maja, zajęcia i wydarzenia sportowe do 150 osób – od 15 maja [notatka]. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej. https://www.gov.pl/web/kultura/kina-teatry-opery-i-filharmonie--od-21-maja-zajecia-i-wydarzenia-sportowe-do-150-osob--od-15-maja--zmiany-w-harmonogramie-znoszenia-obostrzen
Obarska, M. (2023, 8 marca). Czy teatr ma swojego Netfliksa? Culture.pl. https://culture.pl/pl/artykul/czy-teatr-ma-swojego-netfliksa
Ostrowska, J. (2014). „Teatr może być w byle kącie”. Wokół zagadnień miejsca i przestrzeni w teatrze. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Pavis, P. (1998). Słownik terminów teatralnych (tłum. S. Świontek). Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo.
Płoski, P. (2021). Analiza sytuacji teatrów w czasie pandemii. Biuro Analiz, Dokumentacji i Korespondencji Kancelarii Senatu RP. https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatekspertyzy/5954/plik/oe-346_popr..pdf
Price, P.L. (2013). Place. W: N.C. Johnson, R.H. Schein i J. Winders (red.), The Wiley-Blackwell companion to cultural geography (s. 118–129). Wiley-Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781118384466.ch13 DOI: https://doi.org/10.1002/9781118384466.ch13
Relph, E. (1976). Place and placelessness. Pion.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii. DzU 2020, poz. 491. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20200000491/O/D20200491.pdf
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 października 1997 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD). DzU 1997 nr 128, poz. 829. https://www.dziennikustaw.gov.pl/DU/1997/s/128/829
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 2004 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD). DzU 2004 nr 33, poz. 289. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20040330289
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD). DzU 2007 nr 251, poz. 1885. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20072511885
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 listopada 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii. DzU 2020, poz. 1972. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20200001972/O/D20201972.pdf
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 marca 2021 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii. DzU 2021, poz. 436. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20210000436/O/D20210436.pdf
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 maja 2021 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii. DzU 2021, poz. 861. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20210000861/O/D20210861.pdf
Sanetra-Szeliga, J. (2021). Sektor kultury w czasie zarazy. Działalność gospodarcza i finanse instytucji kultury w trakcie pandemii COVID-19. W: A. Konior, O. Kosińska i A. Pluszyńska (red.), Badania w sektorze kultury. Przyszłość i zmiana (s. 15–37). Wydawnictwo Attyka. https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/278434
Sermon, P., Dixon, S., Popat Taylor, S., Packer, R., Gill, S. (2022). A Telepresence Stage: or how to create theatre in a pandemic – project report. International Journal of Performance Arts and Digital Media, 18(1), 48–68. https://doi.org/10.1080/14794713.2021.2015562 DOI: https://doi.org/10.1080/14794713.2021.2015562
Serwis Rzeczypospolitej Polskiej. (2021, 11 marca). Od 15 marca Mazowsze i Lubuskie dołączą do regionów z zaostrzonymi zasadami bezpieczeństwa [notatka]. https://www.gov.pl/web/koronawirus/od-15-marca-mazowsze-i-lubuskie-dolacza-do-regionow-z-zaostrzonymi-zasadami-bezpieczenstwa
Stachowiak, K. (2017). Gospodarka kreatywna i mechanizmy jej funkcjonowania. Perspektywa geograficzno-ekonomiczna. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Sugiera, M. (2017). Nażywość. W: E. Bal i D. Kosiński (red.), Performatyka. Terytoria (s. 143–149). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/42239
Suliborski, A. (2016). Koncepcja funkcji miejsca. W: M. Wójcik (red.), Miasto – region – tożsamość geografii. Wybór prac Andrzeja Suliborskiego (s. 77–96). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8088-159-4.07 DOI: https://doi.org/10.18778/8088-159-4.07
Szymczak, M. (red.). (1989). Słownik języka polskiego (wyd. 5). T. 3: R–Ż. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Śleszyński, P. (2004). Kształtowanie się zachodniej części centrum Warszawy. Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego. https://rcin.org.pl/igipz/publication/3526
Taylor, D. (2018). Performans (tłum. M. Borowski i M. Sugiera). Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.
Thrift, N. (2004). Performance and performativity: A geography of unknown lands. W: J.S. Duncan, N.C. Johnson i R.H. Schein (red.), A companion to cultural geography (s. 121–136). Blackwell Publishing. https://doi.org/10.1002/9780470996515.ch9 DOI: https://doi.org/10.1002/9780470996515.ch9
Tuan, Y.-F. (2001). Space and place: The perspective of experience (wyd. 8). University of Minnesota Press.
Uhlig, W. (2020). Miejsca teatralne. Teatr, (10), 45–49. https://teatr-pismo.pl/7894-miejsca-teatralne/
van Es, K.F. (2007). The Internet as non-place. Universiteit Utrecht. https://essayjohnston.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/03/17-spacesofnewmedia.pdf
Wallis, A. (1979). Informacja i gwar. O miejskim centrum. Państwowy Instytut Wydawniczy.
Walmsley, D.J., Lewis, G.J. (1997). Geografia człowieka. Podejścia behawioralne (tłum. E. Nowosielska). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wójcik, M., Suliborski, A. (2021). Geografia człowieka. W poszukiwaniu pojęcia „miejsce”. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, (56), 9–29. https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.56s.03 DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2021.56s.03
Zarządzenie nr 92 Wojewody Mazowieckiego z 11 marca 2020 r. w sprawie zawieszenia imprez artystycznych i rozrywkowych na terenie województwa mazowieckiego. https://www.gov.pl/web/uw-mazowiecki/komunikat-ministerstwa-spraw-wewnetrznych-i-administracji
Zawojski, P. (2018). Cyberkultura. Syntopia sztuki, nauki i technologii (wyd. 2. poprawione). Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. http://hdl.handle.net/20.500.12128/21027
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
