Zmiany biegu koryta Krasnej (Świętokrzyskie) w oparciu o dane kartograficzne i geologiczne

Tomasz Kalicki; Karolina Fularczyk

doi:10.18778/1427-9711.17.02

Autor

Tomasz Kalicki Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Instytut Geografii, Zakład Geomorfologii, Geoarcheologii i Kształtowania Środowiska
Karolina Fularczyk Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Instytut Geografii, Zakład Geomorfologii, Geoarcheologii i Kształtowania Środowiska

DOI:

https://doi.org/10.18778/1427-9711.17.02

Słowa kluczowe:

geomorfologia, kartografia, Krasna, Staropolski Okręg Przemysłowy, zmiany koryta

Abstrakt

Celem opracowania jest rozpoznanie zmian koryta Krasnej na całej długości w ostatnich stuleciach w oparciu o dostępne materiały kartograficzne. Dodatkowo, w ujściowym odcinku (około 2 km), w którym stwierdzono na mapach największe zmiany, zweryfikowano zmiany kartograficzne wykonując tu kartowanie geomorfologiczne i geologiczne osadów czwartorzędowych. Krasna położona jest w północnej części województwa świętokrzyskiego na obszarze Wyżyn Polskich. Jest lewobrzeżnym dopływem Czarnej Koneckiej o długości 28 km. Jej zlewnia o powierzchni 121 km2 znajdowała się w Staropolskim Okręgu Przemysłowym. W przeszłości, a zwłaszcza od XIX wieku, Krasna była jedną z najbardziej „pracowitych” rzek SOP-u. Wody dolnego odcinka Krasnej napędzały koła wodne urządzeń przemysłowych od Krasnej do Starej Wsi. Działalność kuźnic i młynów przyczyniła się do zmian biegu koryta rzeki Krasnej, widocznych na materiałach kartograficznych, jak i w morfologii i osadach. Na początku lat 30. XX wieku pozostałości po fabrykach zostały przekształcone w młyny wodne. W późniejszych latach budynki młynów przekształcono w tartaki istniejące do połowy XX wieku. Na równinie zalewowej zachowały się pozostałości po hutnictwie żelaza, jak kanały i wały, a w osadach żużle czy fragmenty cegieł. W ostatnich dziesięcioleciach, wraz z upadkiem przemysłowej aktywności, rozpoczęły się w obrębie doliny i w korycie Krasnej procesy renaturalizacji, a rzeka powróciła do swego naturalnego biegu.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Bąkowski, K., 1902. Dawne kierunki rzek pod Krakowem. Rocznik Krakowski 5, 138–172.

Bogucka-Szymalska, M., 2006. Zmiany koryta Wisły pomiędzy Warszawą a Modlinem na przestrzeni ostatnich 150 lat. Dokumentacja geograficzna 32, 20–24.

Chrabąszcz, M., Kalicki, T., Przepióra, P., Frączek, M., 2017. Zmiany koryta dolnej i środkowej Wiernej Rzeki od XVIII wieku. Folia Geographica Physica 16, 5–13.

Fajkosz, A., 2010. Kartki z historii Ziemi Koneckiej. Muzeum Regionalne PTTK w Końskich, Kielce–Końskie.

Falkowski, E., 1971. Historia i prognoza rozwoju układu koryta wybranych odcinków rzek nizinnych Polski. Biuletyn Geologiczny 12, 5–121.

Fularczyk, K., 2017. Zmiany biegu ujściowego odcinka Krasnej na podstawie danych kartograficznych. Zeszyty Studenckiego Ruchu Naukowego UJK 26, 23–29.

Fularczyk, K., 2018. Zmiany biegu koryta dolnej Krasnej w oparciu o dane geologiczne i kartograficzne. Maszynopis pracy magisterskiej, Archiwum IG UJK.

Goraj, M., 2015. Ewolucja doliny dolnej Warty od XVII do XX wieku na podstawie analiz kartograficznych. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego 28, 99–120.

Goska, M., 2018. Zmiany użytkowania ziemi w zlewni Czarnej Koneckiej (od źródła do zbiornika Sielpia) w XIX i XX wieku w obrazie kartograficznym. Maszynopis pracy magisterskiej, Archiwum IG UJK.

Graf, R., Kaniecki, A., Medyñska-Gulij, B., 2008. Dawne mapy jako źródło informacji o wodach śródlądowych i stopniu ich antropogenicznych przeobrażeń. Badania Fizjograficzne Nad Polską Zachodnią 59, 11–27.

Kalicki, T., Plit, J., 2003. Historical changes of the Vistula channel and its reflection in the flood plain beetven Józefów and Kaziemierz Dolny, [w:] Kotarba, A. (red.), Holocene and late Vistulian palaeogeography and palaeohydrology. Prace Geograficzne 189, IGiPZ PAN, 159–179.

Kalicki, T., Frączek, M., Przepióra, P., Kusztal, P., Kłusakiewicz, E., Malęga, E., 2018. Late Quaternary geomorphology and geoarchaeology in the rivers of the Holy Cross Mountains region, central Europe. Quaternary Research (2018), 1–16. DOI: 10.1017/qua.2018.55

Kałmykow-Piwińska, A., Falkowski, T., 2012. Ocena stabilności morfologii koryta na podstawie analizy archiwalnych materiałów kartograficznych i fotogrametrycznych wykonywanej w środowisku GIS. Przegląd Naukowy Inżynieria i Kształtowanie Środowiska 4 (21), 251–262.

Kondracki, J., 2002. Geografia regionalna Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, 270–278.

Krupa, J., 2013. Zmiany układu koryta Czarnej Nidy i rozmieszczenie młynów, [w:] Naturalne i antropogeniczne procesy kształtujące dno doliny Czarnej Nidy w późnym vistulianie i holocenie. Folia Quatenaria 81, 5–174.

Kusztal, P., 2016. Budowa geologiczna i rzeźba doliny Czarnej Koneckiej pomiędzy Janowem a Wąsoszem Starą Wsią. Maszynopis pracy magisterskiej, Archiwum IG UJK.

Lenar-Matyas, A., Witkowska, H., Żak, A., 2006. Rzeka Kamienna – zmiany na przestrzeni wieków i propozycja jej renaturyzacji. Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich 4 (2), 79–88.

Nawieśniak, M., Strutyński, M., Hernik, J., 2014. Charakterystyka zmian przebiegu koryta Krzyworzeki oraz potoku Niedźwiadek na terenie gminy Wiśniowa w ujęciu historycznym. Czasopismo naukowo-kulturalne EPISTEME 2 (22), 321–327.

Noszczyk, T., Nawieśniak, M., Hernik, J., Strutyński, M., Taszakowski, J., 2015. Wykorzystanie map topograficznych do analizy zmian przebiegu koryta rzeki Krzyworzeka. Czasopismo naukowo-kulturalne EPISTEME 2 (26), 109–116.

Ostrowski, P., Kaszyński, K., 2014. Ocena tendencji współczesnej ewolucji wybranego fragmentu koryta dolnego Bugu na podstawie materiałów kartograficznych i teledetekcyjnych. Landform Analysis 26, 11–20.

Picheta, P., 2018. Zmiany użytkowania ziemi w zlewni Czarnej Staszowskiej od ujścia Wschodniej w XIX i XX wieku w obrazie kartograficznym. Maszynopis pracy magisterskiej, Archiwum IG UJK.

Plit, J., 2002. Zmiany biegu Wisły na odcinku od Stężycy do Magnuszewa oraz ich skutki, [w:] Jankowski, A.T., Myga-Piątek, U., Jankowski, G. (red.), Problemy ochrony i kształtowania krajobrazu Górnego Śląska na tle doświadczeń z innych regionów Polski. Sosnowiec, 143–150.

Plit, J., 2004. Changes of settlement system and land use in the Vistula River Valley between Wargocin and Magnuszew Turing historical Times, [w:] Dobrzańska, H., Jerem, E., Kalicki, T. (red.), The geoarchaeology of river valleys. Archaeolinqua, Series Minor, Budapest, 105–141.

Plit, J., 2006. Analiza historyczna jako źródło informacji o środowisku przyrodniczym, [w:] Richling, A., Stojek, B., Strzyż, M., Szumacher, I. (red.), Regionalne Studia Ekologiczno-Krajobrazowe, Problemy Ekologii Krajobrazu 16 (1), 217–227.

Plit, J., 2007. Analiza starych map jako źródło informacji o przemianach środowiska geograficznego, [w:] Sołtysik, R., Suligowski, R. (red.), Nauki Geograficzne w Badaniach Regionalnych, Tom I: Rola geografii fizycznej w badaniach regionalnych. Kielce, 197–203.

Plit, J., 2010. Zmiany koryta Niemna w ciągu 200 lat (na odcinku od Hożej do Mielnika). Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego 13, 78–87.

Schirmer, W., 1983. Die Talentwicklung an Main und Regnitz seit dem Hochwürm. Geologisches Jahrbuch, Reihe A, 71, 11–43.

Skrycki, R., 2003. Obraz kartograficzny biegu Dolnej Odry do początków XX wieku. Człowiek i środowisko przyrodnicze Pomorza Zachodniego. II Środowisko abiotyczne, 94–100.

Strasser, R., 1990. Die Veränderungen des Rheinlaufs zwischen Grieth und Griethausen vom Spätmittelalter bis zum Beginn des 19. Jahrhunderts, [w:] Schirmer, W. (red.), Rheinlands. Sammelband, 1–18.

Strasser, R., 1992. Die Veränderungen des Rheinstromes in historischer Zeit, Band I. Zwischen der Wupper- und der Düsselmündung. Publikationen der Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde, Düsseldorf.

Śmielak, Ł., 2008. Charakterystyka zmian przebiegu koryta rzeki Słupi w granicach miasta Słupsk – ujęcie historyczne przy wykorzystaniu narzędzi GIS. Problemy Ekologii Krajobrazu 22, 279–284.

Trafas, K., 1975. Zmiany biegu koryta Wisły na wschód od Krakowa w świetle map archiwalnych i fotointerpretacji. Zeszyty Naukowe UJ, Prace Geograficzne 40.

Trafas, K., 1992. Zmiany biegu Wisły pomiędzy ujściem Przemszy a Sandomierzem, [w:] Wisła w dziejach i kulturze Polski. Zmiany biegu górnej Wisły i ich skutki. Wydawnictwo UW, 31–61.

Tyszewski, S., Pusłowska, D., 2012. Warunki korzystania z wód zlewni Czarnej Malenieckiej. Pracownia Gospodarki Wodnej „PRO–WODA”, Warszawa.