Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne
Profil czasopisma określamy z perspektywy integralnego i kompleksowego analizowania zjawisk edukacyjnych, która wyłania się z dyscyplin humanistycznych i społecznych oraz specjalności pedagogicznych. Naszym zamiarem jest, by czasopismo inicjowało dyskusję na temat takiego właśnie oglądu zjawisk edukacyjnych i uczestniczyło w promowaniu refleksji dotyczącej nauk o wychowaniu oraz ich instytucjonalizacji. W naszym zamyśle czasopismo ma stanowić interdyscyplinarną przestrzeń służącą wymianie myśli, badań i doświadczeń. Tworząc tę przestrzeń chcemy skupić uwagę na wielowymiarowym namyśle nad problematyką nauk o wychowaniu wraz z jego krytycznymi wariantami. Będziemy zarazem dbać o uwzględnianie tych aspektów praktyczności pedagogiki, które wymagają wysokiego poziomu refleksyjności. Towarzyszy nam bowiem cel ciągłego poszerzania perspektyw analizy problematyki edukacyjnej. Typ: pismo naukowe, półrocznik, wersja on-line Dziedzina naukowa: nauki humanistyczne, nauki społeczne Zasięg: międzynarodowy
Wprowadzenie. Wokół koncepcji całożyciowego uczenia się
Całożyciowe uczenie się, którego historia sięga wiele wieków wstecz, w swojej nowoczesnej odsłonie jawi się jako stosunkowo niedawno powstała koncepcja. Jej znaczenie w dyskursie edukacyjnym wzrosło wraz z ogłoszeniem w 2000 roku Strategii Lizbońskiej. Artykuł wprowadza w debatę nad całożyciowym uczeniem się, która toczy się na łamach 21. Tomu „Nauk o Wychowaniu. Studiów Interdyscyplinarnych (NOWIS)”. W tekście podkreślona została złożoność i wielowymiarowość omawianego zjawiska, które z jednej strony nastręcza problemów definicyjnych, a z drugiej daje asumpt do ożywczej dyskusji na temat edukacji i uczenia się formalnego, pozaformalnego i nieformalnego we współczesnym świecie.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Poradoznawstwo jest młodą subdyscypliną nauk społecznych i humanistycznych, której przedmiotem badań jest poradnictwo. W artykule pokazano, że z edukacją wiąże się ono dwojako. Po pierwsze poprzez przedmiot swoich badań. Po drugie ze względu na interdyscyplinarność tworzonej wiedzy, gromadzonej i uogólnianej przez przedstawicieli nie tylko nauk humanistycznych, ale i innych. Zarówno korzystanie z poradnictwa, jak i podejmowanie wspólnej interdyscyplinarnej pracy naukotwórczej na jego temat ma charakter edukacyjny.
Poradnictwo pedagogiczne i teoria relacji pomocowej wobec kruchości współczesnej epoki: perspektywy i praktyki
Poradnictwo edukacyjne, koncentrujące się na wymiarze relacyjnym i edukacyjnym, stanowi jedną z najważniejszych praktyk wspierających dobrostan jednostek i wspólnot. Paradygmat, na którym opiera się poradnictwo edukacyjne, to teoria relacji pomocowej rozumianej jako dynamiczny proces towarzyszenia osobie i regeneracji ludzi znajdujących się w sytuacji kruchości. Artykuł rozwija refleksję teoretyczną i praktyczną nad poradnictwem edukacyjnym jako odpowiedzią na współczesną egzystencjalną kruchość i powszechne poczucie cierpienia, a także jako przestrzeń dla rozwoju edukacyjnego. Szczególną uwagę poświęcono roli doradcy edukacyjnego jako profesjonalisty-humanisty oraz jego postawie relacyjnej i pedagogicznej, ujawniającej się w dynamice procesu pomocy.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Edukacja i uczenie się w życiu ludzi starych – strategia rozwoju i adaptacji do starości
Artykuł ma na celu pokazanie aktywności edukacyjnej emerytowanych nauczycieli, zarówno w sferze skutków, czyli funkcji, jak i w aspekcie sposobu oraz strategii działania, które wyposażają w nowe kompetencje i umiejętności pozwalające na zarządzanie własnym życiem w starości tak aby przebiegało pomyślnie. Artykuł ma charakter teoretyczny, dotyczy edukacji dorosłych, aktywności edukacyjnej i całożyciowego uczenia osób starszych. Poza wyjaśnieniem ram teoretycznych wyznaczanych teoriami edukacji ustawicznej i całożyciowego uczenia się, wskazane zostanie tło przemian społecznych i rozwoju cywilizacyjnego, traktowanych jako kontekst społeczno-kulturowy aktywności edukacyjnej współczesnych seniorów.
teorie edukacji ustawicznej i całożyciowego uczenia się
Pamięć narzędziem uczenia się osób starszych
Artykuł stanowi przegląd literatury, który ma na celu uchwycenie istoty pamięci jako narzędzia umożliwiającego uczenie się. Szczególnie interesująca jest kwestia pamięci – a co za tym idzie możliwości uczenia się – osób starszych. Współczesna neuronauka dysponuje narzędziami, które wykorzystuje do badania możliwości ludzkiego mózgu także w starości. Przegląd badań w obszarze pamięci osób starszych wskazuje na fakt, iż u osób tych pamięć niedeklaratywna, odpowiedzialna za nabywanie umiejętności czy kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznych, zachowana jest względnie dobrze w późnej dorosłości. Pamięć semantyczna, czyli system pojęć i ogólna wiedza o świecie, również zostaje dobrze zachowana (zasoby słownikowe wręcz wzrastają z wiekiem), w przeciwieństwie do pamięci zdarzeń, czyli pamięci epizodycznej, która z wiekiem znacząco się pogarsza. Istotnemu osłabieniu podlega pamięć robocza, odpowiedzialna za krótkotrwałe przechowywanie i manipulowanie informacjami. Te dane, z punktu widzenia uczenia się w okresie późnej dorosłości, powinny cieszyć zwłaszcza gerontologów, oznaczają bowiem, że zdrowy człowiek starszy zachowuje potencjał edukacyjny przez długie lata.
Jak zrozumienie natury nauki wspiera uczenie się przez całe życie
Niniejsze badanie analizuje rozumienie przez polskich obywateli natury nauki (NoS) (McComas 2020) poprzez konsultacje społeczne dotyczące komunikacji naukowej w czterech obszarach: zmian klimatu, GMO, szczepień i medycyny alternatywnej. Jakościowa analiza dyskusji grupowych wykazała, że chociaż poruszono wszystkie elementy NoS, najczęściej wspominano o narzędziach, procesach i produktach nauki, a rzadziej o elementach ludzkich i ograniczeniach. Zasady NoS były najbardziej widoczne wśród uczestników z wyższym wykształceniem. Autorzy sugerują wykorzystanie tych spostrzeżeń jako papierka lakmusowego dla umiejętności naukowych Polaków i opowiadają się za profesjonalną komunikacją naukową, która wykracza poza raportowanie wyników i obejmuje wyjaśnienia procesów naukowych. Argumentują, że takie podejście może skutecznie wspierać uczenie się obywateli przez całe życie.
Zdezorientowana osoba ucząca się. Poszukiwanie informacji dotyczących zdrowia w internecie przez pacjentki z rakiem piersi
Celem badania było zrekonstruowanie strategii poszukiwania w internecie informacji dotyczących zdrowia podczas udziału w leczeniu onkologicznym. Badania jakościowe, w paradygmacie interpretatywnym, zostały przeprowadzone w Polsce i Chorwacji. Zastosowano celowy dobór próby. W badaniu wzięły udział 24 kobiety w wieku od 34 do 76 lat, u których zdiagnozowano raka piersi. Przeprowadzono wywiady pogłębione. Dokonano refleksyjnej analizy tematycznej transkrypcji wywiadów. Zidentyfikowano pięć strategii (nie)angażowania się w poszukiwanie informacji i/lub wiedzy w internecie podczas trajektorii choroby stosowanych przez uczestniczki badania: nadmierne/obsesyjne wyszukiwanie, aktywne wyszukiwanie, wycofanie się z wyszukiwania, unikanie, nieangażowanie się. Są one sposobami radzenia sobie z chorobą i uczenia się w sytuacji utraty zdrowia. Jednocześnie wiążą się z licznymi trud­nościami i obciążeniami. Dlatego niektóre chorujące kobiety stają się zdezorientowanymi uczącymi się.
Motywacje dorosłych do uczenia się, rozwoju i zdobywania nowych kwalifikacji
Celem niniejszego tekstu jest ukazanie motywacji dorosłych do podejmowania studiów podyplomowych, kształcenia się na nowych kierunkach, uczestnictwa w szkoleniach, kursach oraz identyfikacja czynników, które wpływają na ich zaangażowanie i sukces w procesie edukacyjnym. Teoretyczny namysł obejmuje charakterystykę uczenia się dorosłych, ukazuje główne motywacje i potrzeby dorosłych w kontekście tego procesu. W części empirycznej tekstu skupiono się na refleksyjnej analizie doświadczeń dorosłych związanych z procesem uczenia się i samorozwoju. Do zgromadzenia materiału empirycznego wykorzystano metodę wywiadu narracyjnego skoncentrowanego na problemie. Wyniki przeprowadzonego badania wskazują, że motywacje osób dorosłych do podejmowania nauki są zróżnicowane, jednak najczęściej wiążą się z czynnikami zawodowymi, osobistymi i społecznymi. Motywacja dorosłych do uczestnictwa w szkoleniach i innych formach kształcenia to kluczowy element ich rozwoju osobistego i zawodowego.
Dynamiczne starzenie się Polaków implikuje nowe problemy i konieczności, w tym rozwój poradnictwa senioralnego. Celem podjętych analiz była identyfikacja potrzeb i oczekiwań osób starszych w odniesieniu do poradnictwa, diagnoza stanu poradnictwa senioralnego oraz zaproponowanie modelu poradnictwa gerontologicznego, uwzględniającego aktualne konteksty społeczne. W badaniu realizowanym w paradygmacie interpretatywnym wykorzystałam przegląd literatury oraz przeprowadziłam wywiady eksperckie i swobodne. Diagnoza wskazuje na brak spójnego, interdyscyplinarnego systemu, wspierającego osoby starsze. Wyniki badań dostarczają podstaw do aplikacyjnych działań w kierunku budowy systemu poradnictwa oraz edukacji doradców geragogicznych. W zaproponowanym modelu zakładam integrację poradnictwa z polityką senioralną. W opracowaniu podnoszę postulat profesjonalizacji doradców gerontologicznych i proponuję wstępny opis sylwetki absolwenta studiów akademickich.
Rytuały unikania i dystansu w aktywności internetowej nauczycieli
W artykule przedstawiono w pierwszym rzędzie krótkie omówienie pojęcia „dystans”, zwłaszcza w rozumieniu socjologii wychowania Émile’a Durkheima, Pierre’a Bourdieu i François Dubeta. Problematyzacja tego pojęcia umożliwiła następnie analizę strategii podejmowanych przez posiadających wirtualne profile w sieciach społecznościowych nauczycieli w celu ochrony ich życia osobistego i aktywności pozaszkolnej. Do zebrania materiałów empirycznych wykorzystano forum internetowe, w szczególności dotyczących nauczycieli, którzy z jednej strony akceptują byłych uczniów na swoich prywatnych profilach, a z drugiej strony tych, którzy akceptują obecnych uczniów na z góry ustalonych i ograniczonych warunkach interakcji. Te indywidualne sposoby rozwiązywania problemów dostarczają pewnych dowodów na istnienie norm moralnych, które ciążą na nauczycielach aktywnych na forach społecznościowych i starających się poprzez rytuały unikania zapewnić wyidealizowany obraz swojej roli zawodowej.
aktywność internetowa na użytek osobisty
Uczenie się z doświadczeń życiowych mieszkańców Europy. Wprowadzenie do projektu LEuLiv
Celem artykułu jest przedstawienie projektu Erasmus+ „Learning from European Lives” (LEuLiv). Projekt ten jest wyjątkowy ze względu na partnerstwo obejmujące Niemcy, Polskę, Słowenię i Litwę, a także na połączenie różnych wymiarów uczenia się biograficznego: osobistego, interpersonalnego, społecznego oraz transkultu­rowego. Studenci z krajów partnerskich, reprezentujący zróżnicowane środowiska akademickie i doświadczenia zawodowe, w ramach projektu poznają teoretyczne podstawy badań biograficznych, ze szczególnym uwzględnieniem pamięci autobiograficznej jako zasobu wykorzystywanego w teraźniejszości. Przeprowadzą także wywiady z osobami starszymi (w wieku 60 lat i więcej). Rezultaty projektu obejmują opracowanie podręczników dydaktycznych i innowacyjnych programów kształcenia, a także stworzenie wielojęzycznej, wielokulturowej bazy danych biografii zawierającej ponad 80 wywiadów, która będzie wykorzystywana przez instytucje partnerskie w przyszłych ­badaniach oraz przy projektowaniu programów nauczania.
O cieniach całożyciowego uczenia się w edukacji dorosłych
Celem artykułu jest ukazanie takich wymiarów całożyciowego uczenia się, które rzucają cień na analizowaną koncepcję. Według jej twórców lifelong learning miał przyczyniać się do pogłębiania refleksyjności, rozwijania krytycznego myślenia oraz wspierać jednostkę w budowaniu własnego światopoglądu porządkującego otaczającą ją rzeczywistość. Tymczasem człowiek żyje dziś w świecie, który zmusza go do nadawania nowych znaczeń starym pojęciom, unikania indoktrynacji, lawirowania wśród fake newsów, autocenzurowania się, nawigowania pomiędzy wrażliwościami jednostek, posługiwania się językiem inkluzywnym, kształtowania odporności psychicznej w obawie przed unieważnieniem (cancel culture), rozwijania umiejętności strategicznego milczenia, a także publicznego przekształcania swojej tożsamości, która ma charakter sytuacyjny. W artykule opisano również czynniki sprzyjające rozwojowi koncepcji całożyciowego uczenia się, a całość wieńczy podsumowanie, w którym przedstawiono propozycję uczenia się, roboczo nazwanego antysystemowym, epistemicznie nieposłusznym, akcentującym opór wobec szerzonej nieprawdy.
W niniejszym artykule wyłuskana została teza, iż profesjonalizm jest czymś, co nieustannie się kształtuje, co „jest zawsze przed nami, a więc każde samozadowolenie trzeba uznać za przedwczesne” (Witkowski 2018: 135). Wymaga on zatem ustawicznego samorozwoju zawodowego i osobistego oraz „stawania się” nauczycielem, co wzmagają dziś nie tylko liczne, ale i coraz częściej traumatyczne przemiany świata. Nauczyciel musi być otwarty i czuły na nie, przejawiać umiejętności radzenia sobie z niepewnością, dwoistością, ambiwalencją zjawisk i problemów życia. Ma uczyć, jak żyć, jak być, kim być, ku czemu zmierzać. Jakość i skuteczność działań w tym zakresie zapewnić mu może biegłość samokształcenia.
Recenzja: Marcin Muszyński, „Uczenie się stawania się osobą starą”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024, ss. 560
Książka awansowa Marcina Muszyńskiego Uczenie się stawania się osobą starą to ważna monografia w obszarze nauk zajmujących się procesem starzenia człowieka. Najważniejszą częścią, bo wieńczącą proces badania i wskazującą na przyczynek Autora do rozwoju teorii, jest autorska koncepcja modelu uczenia się stawania się osobą starą, w której kluczową rolę odgrywa sprawczość starzejącej się osoby. Na szczególne uznanie zasługuje bardzo obszerna część metodologiczna monografii z naturalną historią badania i bogate odniesienia do aktualnej światowej i polskiej literatury.
Sprawozdanie z IV Łódzkiej Konferencji Gerontologicznej z cyklu: „Refleksje nad starością”, pt. „Zmieniająca się starość – oblicza starości wczoraj, dziś i jutro”
W artykule przedstawiono sprawozdanie z IV Łódzkiej Konferencji Gerontologicznej z cyklu „Refleksje nad starością” pod hasłem „Zmieniająca się starość – oblicza starości wczoraj, dziś i jutro”. Wydarzenie to, zorganizowane w 2025 roku przez Katedrę Andragogiki i Gerontologii Społecznej, Sekcję Gerontologii Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Stowarzyszenie Gerontologów Społecznych, stało się przestrzenią naukowej debaty nad szeroko pojmowanym zjawiskiem starości w perspektywie temporalnej.
Katedra Andragogiki i Gerontologii Społecznej
Wprowadzenie. Teoria w naukach humanistycznych i społecznych: koluzje ujęć i aplikacji
Artykuł stanowi wprowadzenie do 20. tomu „Nauk o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne”. Prezentuje główne zagadnienie, jakim jest teoria i jej aplikacje, oraz ramę koncepcyjną tomu wraz z zarysem jego zawartości. W podsumowaniu przenosi akcent na dyskusję ze stanowiskami prezentowanymi w tomie, podejmując ją i zapraszając do kontynuacji.
O teorii i współczesnym teoretyzowaniu w naukach społecznych
Teoria i teoretyzowanie to zagadnienia ważne dla nauki. Każdej nauki. A dla nauk społecznych zwłaszcza. Z tego powodu autor podejmuje się wskazania na niektóre z wpływowych tendencji w tych naukach, które eliminują teorię z myślenia o dyscyplinie, także z myślenia o badaniach empirycznych. Mimo że w literaturze światowej pojawiają się ważne, a nawet przełomowe dzieła teoretyczne, publikacje głównego nurtu redukują teorię do cytatów, zestawień, czasem jedynie mott do rozdziałów. Autor zastanawia się nad uwarunkowaniami tego stanu rzeczy. Dochodzi do wniosku, że częściowo odpowiadają za ten stan recenzenci, którzy nie zawsze są zainteresowani w oryginalnych i – przede wszystkim – samodzielnych analizach, nie interesuje ich praca z tekstem. Z tego powodu autorzy uprawiają działalność „zestawienniczą”, którą z trudem można nazwać naukową w tradycyjnym sensie tego słowa. Autor w słowie końcowym niniejszego szkicu wylicza słabości tego stanu rzeczy i możliwe długoterminowe skutki dla rozwoju teorii nauk społecznych.
miejsce i rola teorii w naukach społecznych
Funkcje teorii w przebiegu badania empirycznego
W artykule opisano trzy funkcje teorii wobec procesu badania empirycznego. W pierwszym kroku zdefiniowano teorię. W drugim wskazano i opisano jej rolę w procesie problematyzacji, pokazując, w jaki sposób teoria wiąże pole empiryczne z wyjaśnieniami naukowymi, które są w nim poszukiwane. W trzecim kroku opisano rolę teorii w procesie operacjonalizacji, kładąc nacisk na związek terminów teoretycznych z terminami obserwacyjnymi oraz na formułowanie pytań i hipotez badawczych, uzasadniając ich język obserwacyjny. W trzecim kroku opisano rolę teorii w interpretowaniu wyników badania. Pokazano jednocześnie, że interpretacja posiada także potencjał zmieniania samej teorii.
Zwroty teoretyczne w perspektywie nowej humanistyki i badań empirycznych
W artykule zaprezentowano refleksję nad charakterem „zwrotów” teoretycznych oraz formowania się w ich świetle perspektywy poznawczej, tłem tych rozważań czyniąc namysł na marginesach praktyki badawczej oraz projekt nowej humanistyki Ryszarda Nycza. Jako metodą badawczą posłużono się analizą źródeł wtórnych. Rozważania skoncentrowano wokół: zarysu definicyjnego, pozycjonowania wobec tradycji teoretycznej, namysłu nad jego cechami konstytutywnymi.
Metaanaliza dla wsparcia teorii empirycznych w naukach o edukacji
Artykuł analizuje rolę metaanalizy i systematycznego przeglądu literatury w rozwijaniu i doskonaleniu teorii empirycznych w naukach o edukacji. Podkreśla wartość tych metod w syntezowaniu wyników badań, identyfikowaniu wzorców oraz zwiększaniu spójności i mocy eksplanacyjnej teorii. Zwraca też uwagę na środowiskowy sceptycyzm, zwłaszcza wobec metaanalizy. Choć metaanaliza jest szeroko stosowana w podejściach opartych na dowodach, jej wykorzystanie w badaniach edukacyjnych bywa lokalnie ograniczone – głównie z powodu obaw dotyczących jakości danych, heterogeniczności metod, stronniczości publikacyjnej oraz spostrzeganej niekompatybilności epistemicznej z podejściami konstruktywistycznymi lub interpretatywnymi. Autor przekonuje, że wyzwania te można przezwyciężyć dzięki rygorowi metodologicznemu, transparentności danych, właściwemu kontekstualizowaniu oraz interdyscyplinarnemu przygotowaniu z zakresu statystyki, epistemologii i logiki. Metaanaliza przedstawiana jest nie jako narzędzie wyłącznie statystyczne, lecz jako wsparcie dla intelektualnych dociekań i współpracy teoretycznej. Artykuł apeluje o silniejsze włączenie metaanalizy w badania edukacyjne, podkreślając jej potencjał dla poprawy jakości, porównywalności i przejrzystości wiedzy naukowej.
Swoistość i oryginalność metodologii badań pedagogicznych
Autorzy przedstawiają argumenty przemawiające za istnieniem swoistości metodologicznej badań pedagogicznych, podając przykłady z praktyki badawczej polskiej i zagranicznej. Rozważają to zagadnienie w odniesieniu do trzech podstawowych etapów badań: odkrywania i stawiania pytań badawczych; doboru strategii i metod badań i ich realizacji; analizy, interpretacji i ewaluacji oraz komunikowania wyników. Istotą badań pedagogicznych jest ich aspekt praktyczny oraz uwzględnianie kontekstu sytuacyjnego badanych zjawisk. Stawiane pytania (etap 1) muszą mieć szeroki zakres, uwzględniający genezę zjawiska. Na etapie analizy i interpretacji (3) kluczowe jest wypracowanie wskazówek dla praktyki, a nawet programów i projektów realizacyjnych, co definiuje pedagogikę jako naukę praktyczną. W związku z tym, że obecnie najmniejszą swoistość wykazują metody badań (2), autorzy zwracają uwagę na badania prowadzone metodą ABR (arts-based research), analizując jej cechy cenne z punktu widzenia pedagogiki, takie jak: odkrywczość i kreatywność metodologiczna, wyrazista perspektywa etyczna, możliwość badania nieporuszanych dotąd zagadnień, upełnomocnienie uczestników badań, odporność na ingerencję sztucznej inteligencji, atrakcyjna forma komunikowania wyników w środowisku społecznym i in. Metoda ABR może też sprzyjać realizowanej dotąd w niewielkim stopniu interdyscyplinarności badań pedagogicznych.
W poszukiwaniu elastycznych epistemologii: niejawne koncepcje w badaniach naukowych
Niniejszy artykuł teoretyczny bada rolę niejawnych koncepcji w badaniach naukowych, koncentrując się na tym, jak te ukryte ramy wpływają na projektowanie, realizację i interpretację badań. Opierając się na pojęciu wiedzy ukrytej (Polanyi 1966; Malik 2023), analizuje, w jaki sposób intuicyjne i niewerbalizowalne rozumienia badaczy kształtują ich praktyki teoretyczne, metodologiczne i współpracy. Dyskusja obejmuje cztery wymiary: wiedza ukryta jako podstawa epistemologiczna, tożsamość badacza, wpływy kontekstowe, w tym napięcia paradygmatyczne i epistemologiczne, oraz ocena i monitorowanie niejawnych koncepcji. Artykuł podkreśla potrzebę elastyczności epistemologicznej, zachęcając badaczy do poruszania się między paradygmatami pozytywistycznymi, interpretatywnymi i krytycznymi w zależności od badanego zjawiska. Krytykuje logikę „publikuj lub zgiń”, proponując priorytetowe traktowanie jakości i rozwoju wiedzy ponad presją rynku wydawnictw akademickich. Przyjęcie podejść interdyscyplinarnych i transwersalnych umożliwia szersze i bardziej kompleksowe zrozumienie złożonych zjawisk. Na koniec artykuł podkreśla znaczenie ustawicznego, interdyscyplinarnego szkolenia, aby wyposażyć badaczy w umiejętności niezbędne do sprostania współczesnym wyzwaniom naukowym, promując innowacje i adaptacyjność.
Pojęcie modelu i jego rola w nauce. Z polskich dyskusji metodologicznych
Modele używane są w naukach przyrodniczych i matematycznych, jak również w społecznych i prawnych. Samo pojęcie modelu zaś daje asumpt do interdyscyplinarnego namysłu nad znaczeniem tego właśnie terminu. Artykuł skoncentrowany jest na pewnych rozstrzygnięciach typologicznych, prowadzonych w ramach polskiego dyskursu naukowego. Tekst przedstawia stanowisko Izydory Dąmbskiej, Zygmunta Hajduka oraz Ryszarda Wójcickiego, a także kilka bardziej współczesnych typologii modeli stosowanych w naukach. Prezentacja ta ma za zadanie przybliżenie pojęcia modelu i pokazanie jego wielowymiarowości, zarówno w wymiarze strukturalnym, jak i funkcjonalnym.
Nauczyciele wobec teorii w pedagogice: bariery aplikacji teorii do praktyki
Artykuł podejmuje problem wdrażania teorii pedagogicznych do praktyki edukacyjnej. Praca ukazuje napięcie między sferą akademicką a codziennymi realiami pracy nauczycieli. Opisano w niej funkcje teorii pedagogicznych, a także zidentyfikowano bariery w implementacji teorii, w tym: szok startu zawodowego nauczycieli, tradycję obowiązującą w danej placówce, podejmowanie czynności w sposób rutynowy, lęk przed niepowodzeniem czy też przeciążenie obowiązkami. W podsumowaniu zaproponowano badania w działaniu jako sposób na integrację teorii i praktyki. Podkreślono ich potencjał w generowaniu wiedzy trafnej i użytecznej w edukacyjnych realiach. Badania te sprzyjają refleksji nad działaniem, wzmacniając kompetencje nauczycieli oraz motywację do wprowadzania zmian, co może przyczynić się do podniesienia jakości edukacji w obliczu współczesnych wyzwań.
Odkrywcy, projektanci, badacze: interdyscyplinarna analiza postaw dorosłych wobec seksualności dziecięcej
Artykuł podejmuje analizę postaw dorosłych wobec seksualności dziecięcej, przyjmując jako punkt wyjścia andragogiczną typologię podejść do wiedzy autorstwa Mieczysława Malewskiego – odkrywcy, projektanta i badacza. To właśnie te trzy postawy służą jako główna rama interpretacyjna pozwalająca uchwycić zróżnicowane style myślenia dorosłych o seksualności dziecka – od eksploracyjnych, przez normatywno-praktyczne, po refleksyjno-krytyczne. Uzupełnieniem tej typologii są konteksty kulturowe i strukturalne zaczerpnięte z koncepcji Pierre’a Bourdieu (habitus, kapitał kulturowy) oraz Bronisława Malinowskiego (normy społeczne jako element funkcjonalny kultury), które ukazują, w jaki sposób uwarunkowania społeczno-kulturowe wpływają na moralne i edukacyjne granice wyznaczane dziecięcej seksualności. Artykuł proponuje spojrzenie na edukację seksualną dorosłych jako proces nie tylko poznawczy, lecz również etyczny i transformujący – prowadzący ku większej świadomości, inkluzyjności i odpowiedzialności wychowawczej.
Dlaczego nauczyciele nie lubią teorii pedagogicznej?
Teoria naukowa ma w edukacji podwójną doniosłość: treściową, gdyż wytwarza materiał uczenia się, i instrumentalną, gdyż objaśnia przebieg jego opanowywania. W tej drugiej roli jest obiektem nieustannych wątpliwości i sporów, prób i zauroczeń. Teoretycy edukacji nie szczędzą wysiłku, by dorównać metodologicznie naukom ścisłym, ale ich osiągnięcia w tym zakresie są mocno kwestionowane przez praktyków. Autor artykułu analizuje te kontrowersje w szczególnej sytuacji Polski, kraju Europy Środkowowschodniej wciąż doświadczanego autorytaryzmem. Jego zdaniem, w coraz bardziej zglobalizowanym świecie nabierają wyrazu różnice kulturowe pomiędzy funkcjami społecznymi i pomiędzy ich wykonawcami.
O ewolucji i problemach definiowania pedagogiki ogólnej w leksykografii pedagogicznej
Artykuł celuje w zagadnienie ewolucji statusu pedagogiki w kontekście polskim. Historycznie granice między pedagogiką ogólną a subdyscyplinami, takimi jak teoria wychowania, uległy zatarciu, co odzwierciedla zmiany w dynamice badań oraz transformacje społeczno-polityczne. Po 1989 roku dyskusje na temat tożsamości i metodologii pedagogiki ogólnej ustąpiły miejsca szerszym debatom o tożsamości pedagogiki jako dyscypliny. W artykule podkreślono trudności w analizie współczesnej i historycznej literatury poświęconej zagadnieniu pedagogiki ogólnej, zwłaszcza w kontekście ukrytych wpływów ideologicznych lub nieujawnionych światopoglądów autorów. Pedagogika ogólna, jako podstawa badań empirycznych i teoretycznych, ukierunkowana jest na poznanie wychowania. Wiedza ta przyczynia się do identyfikacji relacji między naukowym a potocznym pojmowaniem wychowania, szczególnie w kontekście transformacji systemowej i zmian kulturowych. Wnosi tym samym postulat rewizji i doskonalenia ram pedagogiki ogólnej, aby sprostać współczesnym wyzwaniom i barierom rozwojowym.
Whitehead. Naddania i (w)zrosty Lecha Witkowskiego: glosa dla nauk o wychowaniu w kontekście dyskursu frankofońskiego
Przedmiotem artykułu jest analiza najnowszej rozprawy Lecha Witkowskiego pt. Whitehead. Naddania i (w)zrosty dla humanistyki i edukacji (2024), przeprowadzona w kontekście recepcji twórczości Whiteheada w dyskursie frankofońskim oraz z punktu widzenia znaczenia myśli Whiteheada dla poszerzenia horyzontu nauk o wychowaniu. Szeroki zakres tematyczny rozprawy Lecha Witkowskiego, jak również twórczości Whiteheada i jej recepcji w dyskursie frankofońskim, wymagał zastosowania ograniczeń. W analizie skupiono się na kilku konceptach, wzbogacających dyskurs nauk o wychowaniu. Są to głównie: koncept kultury możliwości, obejmujący potencjały wzrostu i wrastania społeczno-kulturowego oraz koncept procesualności rozwijanej w spiralnie harmonicznej rytmiczności, obejmujący też kwestię współistnienia porządku i chaosu, a także koncept stawania się, zawierający proces tworzenie siebie i autokreacji. Zasygnalizowano także momenty krytyczne i uwagi translacyjne w recepcji Whiteheada.
Ścieżkami debat i dyskusji o badaniach edukacyjnych i społecznych oraz zagadnieniach diagnozy i pomiaru. Przegląd wydarzeń naukowych z przełomu lat 2024 i 2025
W latach 2024–2025 w Polsce odbyły się ważne środowiskowo wydarzenia naukowe dotyczące metodologii badań edukacyjnych i społecznych. IX i X Seminarium Metodologii Pedagogiki PTP, XI Transdyscyplinarne Sympozjum Badań Jakościowych oraz Międzynarodowe Sympozjum ISAN 2025 poświęcone autoetnografii, ukazały zwrot zainteresowań ku partycypacyjności, afektywności i przekraczania granic wyznaczanych przez tradycję i obowiązujące standardy. Szczególną rolę odegrały także refleksje nad rolą badacza, etyką badań, oraz ucieleśnionym i dialogicznym podejściem do poznania. Znaczącym wydarzeniem była również XXX. Konferencja PTDE, poświęcona diagnozie potrzeb edukacyjnych, metodom pomiaru i analizie wyników egzaminacyjnych, której kolejna edycja odbędzie się w 2025 roku w Krakowie.
Wprowadzenie. Rodzina w perspektywie badań biograficznych
Badania biograficzne w naukach społecznych zyskały w ostatnich dekadach istotne znaczenie w analizie przemian struktury i funkcjonowania współczesnej rodziny. Badania te pozwalają na głębsze zrozumienie, jak indywidualne historie życia członków rodziny splatają się, tworząc wspólną narrację, która kształtuje tożsamość wspólnoty rodzinnej oraz jakość doświadczania współobecności jej członków. W Polsce takie podejście badawcze jest intensywnie rozwijane przez różne ośrodki naukowe. W tekście poddaliśmy analizie zakres tematyczny tomu, który ogniskuje się wokół problematyki rodziny jako dynamicznego systemu społeczno-kulturowego, gdzie codzienne doświadczenia członków tworzą unikalną wspólnotę. Zwróciliśmy uwagę na wielokontekstowość ujęć przedmiotowej problematyki w zaprezentowanych artykułach, takich jak przekaz międzypokoleniowy, doświadczenia rodzicielstwa oraz rola komunikacji w rodzinie. Odnoszą się one do różnych doświadczeń wpływających na kształtowanie tożsamości członków rodziny.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0