Przegląd Socjologii Jakościowej, czasopismo Symbolicznego Interakcjonizmu, Teorii Ugruntowanych, Studiów Społecznych Światów, Analizy Dyskursu, Analiz Biograficznych, Analizy Treści, Antropologii Społecznej, Dekonstruktywizmu, Etnografii, Etnografii Komunikacji, Etnografii Holistycznej, Etnografii Instytucjonalnej, Etnonauki, Etnometodologii, Analizy Konwersacyjnej, Ewaluacyjnych Badań Społecznych, Fenomenologii, Fenomenografii, Hermeneutyki, Studiów Narracyjnych, Studiów Naturalistycznych, Studiów Przypadku i innych odmian jakościowego nurtu w naukach społecznych.
Wyniki XVI edycji konkursu fotograficznego „Przeglądu Socjologii Jakościowej”
Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
W artykule podjęto kwestię braku typologii fotografii mody. Autor wskazuje na wieloaspektowość nie tylko samego fenomenu mody i jego interpretacji we współczesnym dyskursie naukowym, ale również na szeroki wachlarz praktyk fotograficznych wykorzystywanych w tworzeniu wizualnych komunikatów związanych z reklamą mody. W tekście zrekonstruowano między innymi myśl Georga Simmela dotyczącą rozumienia fenomenu mody, a następnie przełożono ją na refleksję nad medium fotografii. Autor dostrzega brak typologii fotografii mody i prezentuje swoją propozycję oraz omawia jej elementy na konkretnych studiach przypadków. W końcowej części wskazano na ambiwalentność fotografii mody, objawiającą się na wielu płaszczyznach interpretacyjnych tego fenomenu oraz zasugerowano potrzebę dalszych pogłębionych badań w tym zakresie.
Inne przyjemności. Wykorzystanie tekstyliów w badaniach socjologicznych
W artykule autorki przedstawiają wybrane obserwacje i refleksje metodologiczne z projektu „Socjologia tekstylna”, który realizują ze stałą grupą uczestników od początku 2024 roku. Projekt polega na wykorzystaniu tekstyliów w zbiorowym działaniu twórczym, służącym jednocześnie zbadaniu społecznego doświadczenia tego rodzaju zaangażowania i jego znaczenia w kontekście lokalnym i globalnym. W centrum działania znajduje się proces – twórczy i zarazem badawczy. Metodologicznie badanie opiera się na partycypacji, współpracy i zbiorowym tworzeniu, którego rezultatem jest tkanina artystyczna. Także pisanie i fotografia (kilka wybranych zdjęć włączono do artykułu) traktowane są jako integralne elementy badania-działania tekstylnego. Celem artykułu jest próba typologizacji rodzajów przyjemności związanej z pracą badawczą wykorzystującą społeczne, materialne i symboliczne możliwości tkaniny artystycznej. Wyodrębniono i opisano w nim: przyjemność w pracy badawczej, przyjemność rękodzielniczą, przyjemność ucieleśnioną (somaestetyczną), przyjemność wspólnotową, przyjemność konsumpcyjną oraz przyjemność w różnicy i różnorodności. W ten sposób autorki próbują odpowiedzieć na podwójny deficyt we współczesnych naukach społecznych: przyjemności i badań materialnych, wykorzystujących materiały i/lub przedmioty, takie jak tekstylia i tkanina artystyczna.
Storytelling tekstylny Leanne Prain i niekończąca się opowieść o pewnej skórzanej kurtce
Celem niniejszego artykułu jest analiza roli ubrań w kontekście storytellingu, ujmująca tekstylia jako nośniki narracji i opowieści. Analiza została przeprowadzona z zastosowaniem podejścia narracyjno-semiotycznego. Materiał empiryczny obejmuje buklet (ang. booklet) projektowy „The Artist Series”, wywiady prasowe z twórczynią marki oraz fotograficzne i tekstowe narracje medialne towarzyszące projektowi. Interpretacji dokonano według kategorii: tożsamość narracyjna ubrania, sprawczość społeczna wytworu, konteksty etyczne i środowiskowe oraz wielowarstwowość opowieści tekstylnej. Kategorie te nie zostały potraktowane jako zamknięty i wyczerpujący schemat opisu, lecz raczej jako elastyczne narzędzia porządkujące lekturę materiału, umożliwiające uchwycenie zarówno jego wymiaru symbolicznego, jak i społecznego. Ich dobór wynika bezpośrednio ze specyfiki analizowanego przypadku: kurtka funkcjonuje tu zarówno jako obiekt estetyczny, jak i nośnik relacji, wartości oraz praktyk wpisanych w szerszy kontekst kulturowy. Inspirując się koncepcją storytellingu tekstylnego Leanne Prain, artykuł skupia się na analizie skórzanej kurtki jako medium opowieści. Przedstawiony zostanie przykład rękodzielniczej ramoneski stworzonej w atelier By The Namesake w Toronto, ukazujący, w jaki sposób ubranie może łączyć przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, a jednocześnie przyczyniać się do kształtowania społecznej świadomości.
Moda na szlaku od XIX wieku do kresu II Rzeczpospolitej. Komfortowo i stylowo w górach
Zadaniem niniejszego eseju jest ukazanie sposobu, w jaki moda górska dąży do zapewnienia wędrowcom maksymalnej wygody i bezpieczeństwa. Moda na szlaku oznacza także sposób myślenia wynikający z preferowanego stylu życia. Kontekstem omawiania mody górskiej są zwyczaje podróżne XIX wieku. Tekst powstał w duchu antropologii i socjologii wizualnej, na podstawie analizy materiałów wizualnych (zdjęć, rysunków, szkiców, obrazów i pocztówek) oraz tekstowych, dokumentalnych (przewodników, gawęd poświęconych Tatrom), opracowywanych głównie w XIX wieku. Narrację uzupełniają kontekstowe odniesienia do mody w XX i XXI wieku. Tekst podzielony jest na trzy części. W pierwszej omówiona jest „moda na góry” – niezbędne wprowadzenie do tematu, kolejna część dotyczy stylu wędrowania do lat trzydziestych XX wieku, a w trzeciej części pojawiają się szczegóły dotyczące odzieży i górskich niezbędników.
Arkadius. Wielkie namiętności. Konfrontacje. Tworzenie polskiego dziedzictwa mody
Artykuł koncentruje się na konkretnym studium przypadku, dotyczącym współczesnego uznania polskiego projektanta Arkadiusa za obiekt polskiego dziedzictwa kulturowego. Oferuje ilustrację modelu patrymonializacji Jeana Davallona zastosowanego do mody, umożliwiając identyfikację punktów krytycznych procesu i wyjaśnienie jego logiki, operacji, cech i znaczenia społecznego. Opracowanie wskazuje ponadto na ważną rolę wystaw modowych i towarzyszących im paratekstów w procesie patrymonializacji mody.
Od ubrania oczywistego, przez niezrozumiałe, po ubranie nieoczywiste, czyli o tym, jak zmieniał się ubiór osób starszych i jego społeczna percepcja. Casus Polski
Wykorzystując w tekście podejście interakcjonizmu symbolicznego, a dokładniej koncepcję Gregory’ego Stone’a, autorka traktuje ubiór jako komunikat, zamierzony lub niezamierzony, za pomocą którego człowiek niewerbalnie komunikuje własną tożsamość i afiliację społeczną. Recenzja ubioru jednostki dokonywana przez różne osoby z otoczenia społecznego nie pozostaje obojętna zarówno dla niej samej (i jej tożsamości), jak i dla tych, którzy recenzji dokonują. Stone wyróżnił trzy sposoby recenzowania autoidentyfikacji jednostki przejawiającej się w jej ubiorze: ubiór oczywisty, ubiór niezrozumiały i ubiór nieoczywisty. Każdy z nich skutkuje innymi konsekwencjami interakcyjnymi. Koncepcja Stone’a stanowi inspirację omawianych treści dotyczących ubioru osób starszych. Bazując na wynikach badań własnych (z wykorzystaniem podejścia jakościowego, techniki wywiadu swobodnego) przeprowadzonych wśród przedstawicieli czterech pokoleń, autorka uznaje koncepcję Gregory’ego Stone’a za doskonale opisującą proces zmiany, który zaszedł w ubiorze osób starszych. Wykorzystując fragmenty wywiadów z osobami należącymi do różnych pokoleń, przeprowadza Czytelnika przez ów proces zmiany ubioru człowieka starszego, wyjaśniając, jakimi skutkuje to konsekwencjami interakcyjnymi z ludźmi z otoczenia społecznego.
Wstęp: Moda pod lupą. O socjologicznych kontekstach ubioru
Tekst wprowadza do numeru tematycznego „Przeglądu Socjologii Jakościowej” poświęconego modzie jako złożonemu zjawisku społecznemu. Autorki wychodzą od krytycznej refleksji dotyczącej marginalizacji badań nad modą oraz dominacji androcentrycznych i europocentrycznych ujęć, postulując zwrot ku współczesnym, poznawczo produktywnym perspektywom, przydatnym w badaniach jakościowych. Moda ujmowana jest jako szczególna forma działania społecznego oraz system instytucji wytwarzających znaczenia, praktyki i relacje. Zainspirowane koncepcją „fashion-ology” Y. Kawamury autorki traktują ją jako względnie autonomiczny system społeczny powiązany z procesami ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi. Artykuły zebrane w numerze analizują przemiany praktyk ubiorowych, znaczenie materiałów wizualnych, relacje między modą a pamięcią społeczną oraz nowe podejścia metodologiczne w badaniach nad tekstyliami i fotografią mody, koncentrując się na doświadczeniu społecznym oraz roli mody w konstruowaniu znaczeń i tożsamości.
O stanie współczesnej socjologii. Polemika z Tomaszem Zaryckim
Tomasz Zarycki w swoim artykule z 2025 r. wskazuje, że współczesna socjologia (a szczególnie socjologia krytyczna) ulega procesowi utraty swojej autonomii. Zagrożenie stanowi dla niej interdyscyplinarność i hegemonia innych dyscyplin, takich jak psychologia, ekonomia czy politologia. Do kryzysu dyscypliny przyczynia się także rozdrobnienie dyscyplinarne w postaci wszelkiego rodzaju „studiów nad” (techniką, migracjami, kulturą itp.) oraz pojawienie się, służebnych wobec interesów politycznych i ekonomicznych, think tanków. Zastępują one, w opinii Zaryckiego, wiedzę naukową ekspertyzą. W swojej polemice autor niniejszego artykułu argumentuje, że – podczas gdy częściowo należy zgodzić się z diagnozą tego procesu – recepta na wydobycie socjologii z kryzysu oraz wskazywane przyczyny tego procesu są błędne. Większe ukontekstowienie, historyzacja, odejście od budowy nauki formalnej i modelowania statystycznego będą tylko pogłębiać zależność dyscypliny od podmiotów politycznych i innych dziedzin nauki, zamiast dawać jej możliwość autonomicznego tworzenia wiedzy. Powołaniem i misją socjologii jest krytyka władzy dla dobra społeczeństwa, ale nie da się zrealizować tego postulatu bez rygorystycznego podejścia do metod uprawiania nauki empirycznej i świadomego budowania przyczynowych modeli teoretycznych.
Cierpienie, opieka i granice życia: opinie pracownic domów opieki na temat eutanazji
Artykuł przedstawia wyniki badań jakościowych dotyczące opinii na temat eutanazji wśród kobiet zatrudnionych w domach opieki, w których przeważają osoby starsze. Celem analizy jest pokazanie, jak doświadczenia zawodowe i osobiste, a także ekspozycja na cierpienie wpływają na kształtowanie się opinii na temat eutanazji. W artykule omówiono wyniki badań empirycznych opartych na teoretycznych ramach etyki opieki (Tronto) oraz pracy emocjonalnej (Hochschild), a także rozważano kwestię krzywdy moralnej (Shay). Wyniki wskazują, że większość respondentek popiera legalizację eutanazji, uzasadniając swoje stanowisko wiedzą na temat procesu umierania i doświadczeniem towarzyszenia innym w cierpieniu.
Afordancje i motywacje opiekunów zastępczych przyszłych psów przewodników: powody rozpoczęcia, kontynuacji i zakończenia wolontariatu
Artykuł omawia motywacje wolontariuszy, pełniących funkcję opiekunów przyszłych psów przewodników, na trzech kluczowych etapach ich kariery: rozpoczęciu, kontynuacji i zakończeniu działalności wolontaryjnej. Na podstawie badań jakościowych przeprowadzonych wśród 34 wolontariuszy z Polski i Słowacji autor omawia główne czynniki wewnętrzne, zewnętrzne i organizacyjne, które wpływały na ich motywacje do angażowania się w tę działalność. Koncepcja afordancji umożliwiła przedstawienie wolontariatu jako oferty zauważonej przez uczestników badania, której atrakcyjność i dostępność zależały od aktualnej konfiguracji ich potrzeb, aspiracji i możliwości. Artykuł wskazuje, że metody jakościowe w połączeniu z koncepcją afordancji mogą być użyteczne zarówno w rozwijaniu funkcjonalnego podejścia do badania motywacji wolontariuszy, jak i w zarządzaniu ofertami organizacji pozarządowych.
Między zaangażowaniem społecznym a pracą zawodową – aktywizm i praca w narracjach aktywistek z niepełnosprawnością w Polsce
Artykuł podejmuje zagadnienia związane z aktywizmem i pracą zawodową. Opierając się na wywiadach narracyjnych przeprowadzonych z kobietami aktywistkami z niepełnosprawnością, autorka analizuje, w jaki sposób kobiety zarządzają podejmowanymi rolami aktywistek i pracownic (np. decydując się na pracę z własną tożsamością w działaniach samorzeczniczych), a także w jaki sposób równoważą działania aktywistyczne z bezpieczeństwem ekonomicznym. Wyniki badań wskazują na cztery typy idealne aktywistek: aktywistkę prekariuszkę, aktywistkę na etacie, aktywistkę menedżerkę i aktywistkę w czasie wolnym. W każdym z nich stosowane są określone strategie łączenia lub rozdzielania aktywizmu i pracy zarobkowej. Autorka pokazuje, że aktywizm nie jest wyłącznie formą społecznego zaangażowania – może on służyć także jako środek samorealizacji, rozwoju zawodowego i budowania tożsamości. Artykuł wykracza poza perspektywę rehabilitacji i aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych, pokazując sprawstwo kobiet w kształtowaniu swojej kariery, zarówno aktywistycznej, jak i zawodowej.
Użyteczność społecznego paradygmatu schizofrenii na przykładzie badania narracji użytkowników społeczności r/schizophrenia
Celem artykułu jest udowodnienie efektywności zastosowania perspektywy społecznego paradygmatu schizofrenii (SPS) w analizie doświadczeń użytkowników subreddita r/schizophrenia. W badaniu wykorzystano metodę jakościowej analizy tematycznej (traktując narracje substancjalnie, jako sposoby definiowania choroby i przeżyć z nią związanych, a nie specyficzny przedmiot wyspecjalizowanych studiów nad nimi), uzupełnioną wykorzystaniem narzędzi CAQDAS. Tekst koncentruje się na unikalnych mechanizmach funkcjonowania platformy – takich jak redikieta i zasady moderacji, które kształtują formy komunikacji i wpływają na procesy kształtowania tożsamości oraz budowania wsparcia społecznego. Wyniki analiz potwierdzają, że społeczny wymiar doświadczenia schizofrenii jest równie kluczowy co aspekt medyczny, a perspektywa SPS może być skutecznym narzędziem umożliwiającym głębsze zrozumienie wyzwań i potrzeb osób żyjących ze schizofrenią. Co więcej, społeczności takie jak r/schizophrenia mogą stanowić przykład nowoczesnych form wsparcia, pozwalających na rekompensatę deficytów społecznych wynikających z różnych zaburzeń.
Doświadczanie wojny w perspektywie autoetnograficznej. Analiza ram interpretacyjnych kryzysu
Artykuł stanowi autoetnograficzne studium doświadczenia jednostki w obliczu dwóch nakładających się kryzysów: pandemii COVID-19 oraz wojny w Ukrainie. Celem było ukazanie, jak wydarzenia te przeorganizowały ramy interpretacyjne codzienności oraz tego, jakie znaczenie nadaje im jednostka poprzez narrację autoetnograficzną. Materiał stanowiły zapisy dziennika z okresu marzec – czerwiec 2022 roku, analizowane metodą autoetnograficzną z wykorzystaniem koncepcji ram interpretacyjnych Ervinga Goffmana. Przedmiotem badań jest relacja między indywidualnym przeżywaniem zagrożenia, procesem żałoby i kryzysu a kulturowymi i społecznymi ramami nadawania im sensu. Medialne sposoby ramowania kryzysu silnie przenikają do indywidualnych doświadczeń, kształtując emocje, praktyki i cielesność, a strategie codzienności mogą pełnić funkcję kontrram przywracających poczucie ciągłości.
Wywrotowa lekcja metodologii – punkowy musical pogo-krytyczny
Tekst stanowi eksperymentalną formę krytyki dominującej (neo)pozytywistycznej tendencji tkwiącej w polskiej metodologii badań pedagogicznych, ale może także odnosić się do innych dyscyplin w ramach dziedziny nauk społecznych, np. socjologii, ekonomii. Odwołując się do estetyki punk i badań opartych na sztuce, autorzy prezentują krytykę w duchu postmodernistycznym. Uruchamiają emocje i wzbudzają emocje. Uruchamiają ciała skrępowane metodologicznymi procedurami. Uwalniają wyobraźnię. Chcą rozpętać wojnę paradygmatów w badaniach pedagogicznych, bo tylko ona może dokonać rewolucji, którą blokują „klasyczne” podręczniki do metodologii.
O tym, jak miłość romantyczna wypadła z „życiowego bingo” kobiet i mężczyzn. Recenzja książki pt. Miłość nie istnieje Tomasza Szlendaka
Poza kulturami i tranzycjami: esej recenzyjny o sprawczości młodzieży, prekaryjności oraz przyszłości socjologii młodzieży
Podręcznik badawczy Research Handbook on the Sociology of Youth stanowi istotny współczesny wkład w rozwój socjologii młodzieży, jednak jego prawdziwa wartość polega na zdolności do przezwyciężania trwałych luk teoretycznych, kwestionowania anglocentrycznej dominacji dyscypliny oraz uwydatniania złożonej sprawczości młodzieży w warunkach coraz bardziej ograniczających struktur społecznych. Niniejsza recenzja wskazuje, że socjologia młodzieży znajduje się w kluczowym momencie, mierząc się z globalną niestabilnością oraz nieliniowymi ścieżkami życia, które wymagają opracowania nowych ram koncepcyjnych. Aby ocenić gotowość tej dziedziny, recenzja analizuje wybrane kluczowe prace naukowe w celu krytyki dominujących paradygmatów, zwłaszcza dychotomii „kultury vs. przejścia” oraz pasywnych ujęć młodzieży, które historycznie ograniczały nasze rozumienie tego zjawiska. Przyszła dynamika tej dyscypliny zależy zatem od jej zdolności do przekraczania tych podziałów. Recenzja ta wzywa do bardziej spójnej, globalnie świadomej i politycznie wrażliwej socjologii młodzieży, która promuje analizę społeczno-generacyjną zdolną łączyć narracje jednostkowe z kontekstami historycznymi, sprawczość ze strukturą oraz lokalne doświadczenia młodych ludzi z globalną gospodarką polityczną.
Model reprezentacji aktorów społecznych van Leeuwena. Podejście korpusowe
Artykuł przedstawia model reprezentacji aktorów społecznych (MRAS, ang. Social Actor Network) Theo van Leeuwena jako narzędzie do analizy sposobów konstruowania uczestników praktyk społecznych w dyskursie. Autorki rozpoczynają od syntetycznego omówienia kluczowych założeń modelu, po czym przechodzą do szczegółowej prezentacji zaproponowanych przez van Leeuwena kategorii analitycznych. Każdą z nich osadzają w praktyce badawczej, ilustrując przykładami z dotychczasowych analiz wykorzystujących MRAS. Następnie proponują ich operacjonalizację z użyciem języka zapytań korpusowych (CQL), pokazując, jak abstrakcyjne kategorie analityczne można przełożyć na konkretne procedury badawcze. Przyjęte rozwiązania umożliwiają systematyczne wyszukiwanie i eksplorację zróżnicowanych form reprezentacji aktorów społecznych w dużych zbiorach tekstów. Każda operacjonalizacja ilustrowana jest przykładami z korpusu tekstów prasowych dotyczących Osób w drodze na granicach polsko-białoruskiej i polsko-ukraińskiej w latach 2021–2022. Artykuł łączy refleksję teoretyczną z rygorem metodologicznym analizy korpusowej, oferując zarówno klarowne wprowadzenie do MRAS, jak i zestaw praktycznych narzędzi do jego zastosowania w badaniach empirycznych wspierających analizę jakościową.
Tworzenie społecznych granic zawodu na przykładzie fizjoterapeutów w Polsce
Artykuł koncentruje się na wstępnych wynikach trwających wciąż badań poświęconych praktykom masażystów i fizjoterapeutów. Unikalnym aspektem pracy w określonym zawodzie jest społeczne uznanie pewnych zadań za konstytutywne dla odrębnej profesji. Ustanowienie społecznych granic zawodu jest procesem złożonym i długotrwałym. Niniejsze badanie skupia się na definiowaniu pozycji zawodowej fizjoterapeutów przez procedury formalne, tj. osadzanie tej dziedziny w ramach prawnych (ustawa z 2015 roku) oraz tworzenie struktur wspólnotowych, które chronią granice zawodowe na wzór gildii (Krajowa Izba Fizjoterapeutów). Wspomniane procesy były ze sobą powiązane i stworzyły formalne ramy dla fizjoterapii jako samodzielnego zawodu medycznego. W prezentowanym etapie badania autorzy odtworzyli proces profesjonalizacji na podstawie pogłębionych wywiadów z ekspertami zaangażowanymi w uchwalenie ustawy z 2015 roku oraz z aktywnymi członkami wspomnianej izby. Badanie pokazuje, w jaki sposób profesjonalizacja – rozumiana jako ustanowienie granic zawodowych w ramach subiektywnych narracji pracowników wykonujących podobne, choć odrębne role zawodowe – znajduje odzwierciedlenie w ramach prawnych.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
„Te butelki same tu nie przyszły”. Analiza telewizyjnych programów interwencyjnych dotyczących dzikich wysypisk w przestrzeni miejskiej
Artykuł dotyczy problematyki wytwarzania nieładu przestrzennego w mieście poprzez deponowanie odpadów w miejscach do tego nieprzeznaczonych. Przedmiotem analizy są praktyki społeczne związane z zaśmiecaniem, podrzucaniem śmieci, tworzeniem dzikich wysypisk, a także działania naprawcze podejmowane przez różne podmioty instytucjonalne zobligowane do utrzymywania czystości i porządku w gminie oraz czynności interwencyjne podejmowane przez lokalne media i mieszkańców. Badacze w ramach projektu „Dzikie wysypiska – wytwarzanie ładu i nieładu społecznego w przestrzeni miejskiej” (2023/51/B/HS6/02545) przeanalizowali 54 medialne programy interwencyjne Telewizji TOYA dotyczące tego problemu, stawiając sobie za cel odpowiedzi na pytania: 1) „jakie podmioty (indywidualne, zbiorowe, instytucjonalne) uwikłane są w problem dzikich wysypisk?”, 2) „jakie relacje występują pomiędzy tymi podmiotami?”, 3) „jakie przyczyny tego problemu wskazywane są przez lokalne media oraz jakie rozwiązania są w nich proponowane?”, 4) „jakie aspekty badanego zjawiska są pomijane w dyskursie medialnym?”. Badacze rozważają rolę zieleni w mieście w kontekście usytuowania przestrzeni nieładu. Na koniec podejmują refleksję metodologiczną na temat statusu zebranych danych oraz relacji kategorii analitycznych wygenerowanych na podstawie medialnych programów interwencyjnych w odniesieniu do opisywanej rzeczywistości społecznej.
Etnografia wielozmysłowa w praktyce. Dzienniki doświadczeń zmysłowych jako metoda badawcza
Artykuł przedstawia dzienniki doświadczeń zmysłowych jako metodę badawczą osadzoną w nurcie etnografii wielozmysłowej i paradygmacie ucieleśnionego poznania. Autorka omawia teoretyczne podstawy podejścia, wskazuje na jego znaczenie dla badań miejskich oraz analizuje pięć dzienników prowadzonych w Warszawie w latach 2012–2014. Pokazuje, jak prowadzenie dzienników pozwala ich autorom na pogłębioną refleksję nad własnym doświadczeniem, ujawniając relacje między ciałem, przestrzenią i społecznymi uwarunkowaniami percepcji. Mimo że materiał empiryczny ma już kilkanaście lat, wnioski pozostają aktualne, wskazując na potencjał tej metody w badaniach jakościowych nad codziennością miejską.
Od miski do saloniku kąpielowego. Udomowienie nowoczesnej łazienki
Celem artykułu jest analiza procesów upowszechniania się i przemian łazienek w prywatnych mieszkaniach w dużych polskich miastach od połowy XX wieku do współczesności, przy użyciu koncepcji udomowienia urządzeń oraz pojęcia reżimu łazienki. Badania prowadzono metodą retrospektywnych wywiadów pogłębionych w Warszawie i Poznaniu, poprzedzając je ilościową analizą tempa upowszechniania się łazienki i związanej z nią infrastruktury w Polsce. W okresie socjalistycznej nowoczesności dyskurs postępu stawał się sposobem postrzegania rzeczywistości, a postęp – wartością realizowaną w życiu codziennym. Łazienka obiektywizowała tę wartość i była symbolem nowoczesnego gospodarstwa domowego, stanowiąc możliwość wyróżnienia się na tle otoczenia. W późnym socjalizmie, gdy większość mieszkańców miast posiadała łazienkę, statusowy charakter przejęła łazienka w „wyższym standardzie” – zgodnie z mechanizmem mody. Doświadczenie kąpieli w ciepłej wodzie i ciepłej łazience było zalążkiem przewalutowania łazienki: przechodzenia od reżimu higienicznego, skoncentrowanego na obowiązku czystości, do reżimu pielęgnacyjnego, w którym łazienka staje się przestrzenią troski o ciało, komfortu i budowania tożsamości.
W poszukiwaniu domu, którego nigdzie nie można odnaleźć. O nawracającej w ciągu życia niemożności zadomowienia się w świecie na podstawie narracji biograficznej bezdomnego mężczyzny
W artykule zaprezentowano wyniki analizy, której przedmiotem była narracja biograficzna mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna ten, zanim znalazł się w schronisku dla osób bezdomnych, przez znaczną część życia zmagał się z brakiem własnego miejsca-w-świecie. W relacjonowanej przez niego historii ujawniły się cztery rodzaje powtarzających się doświadczeń, związanych odpowiednio z: poczuciem bezdomności, sposobami radzenia sobie z nim, kruchym doświadczaniem zadomowienia się w świecie i niemożnością zadomowienia się gdzieś na stale. Poprzez nie wybrzmiewały bardziej rudymentarne struktury, na ogólniejszym poziomie odpowiedzialne za nadawanie znaczenia doświadczeniom życiowym.
Praktykowanie przestrzeni przez osoby w kryzysie bezdomności – przykład Warszawy
Celem artykułu jest przedstawienie różnych sposobów praktykowania przestrzeni przez osoby dotknięte kryzysem bezdomności. Zaprezentowano w nim wyniki kilkuletnich badań jakościowych realizowanych na terenie Warszawy i okolic, wzbogacone o obserwacje oraz analizę literatury przedmiotu. W pracy omówiono podobieństwa i różnice w codziennym funkcjonowaniu badanych korzystających z pomocy niskoprogowej (np. jadłodajnie) oraz tych przebywających w placówkach wsparcia (np. schroniskach). Przeanalizowano to pod kątem różnych wymiarów udomawiania przez nich przestrzeni publicznej i semi-publicznej, przemieszczania się oraz budowania sprawczości. Poruszana w pracy problematyka uruchamia konteksty z pogranicza socjologii, geografii społecznej i antropologii.
Od analityczności do empatyczności – dwadzieścia lat przemiany z „Przeglądem Socjologii Jakościowej”
Artykuł stanowi autoetnograficzną refleksję nad przemianą tożsamości badawczej autora w kontekście dwudziestu lat istnienia „Przeglądu Socjologii Jakościowej”. Opisując drogę od analityczności – rozumianej jako uporządkowana, metodyczna i „obiektywizująca” postawa badawcza – ku empatyczności, zakorzenionej we współodczuwaniu, obecności i relacyjności, autor ukazuje wewnętrzne napięcia i epistemologiczno-etyczne dylematy, jakie towarzyszą tej transformacji. Wskazuje również, że to właśnie empatyczne podejście może być odpowiedzią socjologii jakościowej na rosnącą obecność sztucznej inteligencji w analizie danych społecznych. Artykuł odwołuje się zarówno do własnych doświadczeń badawczych, jak i do analizy tekstów publikowanych w „PSJ”, ukazując, że czasopismo to stało się przestrzenią, w której możliwa była (i nadal jest) przemiana jakościowych paradygmatów badawczych w stronę bardziej uczłowieczonej i afektywnej socjologii.
Praca i wulnerabilność w czasach polikryzysu
Tekst jest wprowadzeniem do numeru tematycznego skoncentrowanego na powiązaniach między pracą a wulnerabilnością w czasach polikryzysu. Analizuje, w jaki sposób przemiany rynkowe, migracja, wojna i pandemia COVID-19 przekształcają współczesny rynek pracy i wpływają na doświadczenia życiowe pracowników. Opierając się na koncepcji społecznej wulnerabilności, numer łączy namysł nad mechanizmami prekaryzacji z kwestią nierówności i wątkiem świadczeń socjalnych, podkreślając rolę państwa w zakresie ochrony i integracji społecznej (m.in. poprzez wprowadzenie European Pillar of Social Rights – EPSR). Koncepcja polikryzysu wskazuje, w jaki sposób liczne społeczne załamania – pandemia, wojna i kłopoty gospodarcze (inflacja) – wzajemnie się wzmacniają, prowadząc do kluczowego kryzysu reprodukcji społecznej. Zebrane w numerze artykuły wskazują, że kondycja polikryzysowa stała się trwałym kontekstem kształtującym pracę, tożsamość i przynależność społeczną we współczesnym świecie.
Jakość pracy psychoterapeutów w polskim kontekście społeczno-instytucjonalnym. Wymiar subiektywny
Artykuł analizuje jakość pracy psychoterapeutów z perspektywy socjologii pracy. W obliczu rosnącego zapotrzebowania na usługi zdrowia psychicznego psychoterapeuci są klasyfikowani jako „pracownicy niezbędni” (ang. essential workers). Badanie koncentruje się na subiektywnym wymiarze jakości pracy, napięciach i wyzwaniach, z jakimi psychoterapeuci mierzą się w swojej codziennej pracy oraz strategiach radzenia sobie, które stosują w celu poprawy jakości swojej pracy. Wyniki obrazują istnienie podwójnego rynku pracy, w którym subiektywna jakość pracy w sektorze prywatnym jest znacząco wyższa niż w sektorze publicznym. Psychoterapeuci zatrudnieni w sektorze publicznym zmagają się z nadmierną biurokratyzacją i kontrolą ich pracy, stosunkowo niskimi wynagrodzeniami i dużą intensywnością pracy, co skłania ich do przechodzenia do sektora prywatnego.
Między dobrowolnością a przymusem: zróżnicowanie doświadczeń pracy w niestandardowym zatrudnieniu
Choć elastyczne zatrudnienie stanowi przedmiot wielu badań socjologicznych, jego poszczególne formy wciąż wymagają pogłębionej analizy. Tę lukę uzupełnia artykuł, w którym przeprowadzona została analiza trzech niestandardowych form zatrudnienia wśród analityków danych i pracownic opieki: „pozornego” samozatrudnienia, umów-zleceń oraz pracy nierejestrowanej. Artykuł odpowiada na pytanie, czy niestandardowe zatrudnienie zawsze pogarsza warunki pracy, czy też może stanowić również pożądany typ umowy. Badanie pokazuje, że brak formalnych regulacji – będący konsekwencją braku standardowego zatrudnienia – nie prowadzi automatycznie do prekaryzacji, a motywacje pracowników i pracownic mieszczą się w spektrum od dobrowolności po przymus. W zależności od konkretnej formy zatrudnienia, sektora rynku pracy, wieku oraz indywidualnych zasobów niestandardowe zatrudnienie może funkcjonować zarówno jako strategiczny wybór umożliwiający uzyskanie korzyści, jak i prowadzić do prekaryzacji, co potwierdza wewnętrzne zróżnicowanie tej szerokiej kategorii.
Ponowne odkrywanie sensu partycypacji wobec doświadczenia zranienia. Refleksje z partycypacyjnych badań w działaniu
Artykuł analizuje złożony charakter relacji współtworzonych w ramach badań partycypacyjnych. Bazując na osobistych doświadczeniach z pracy w terenie, autorka odkrywa nowe sensy partycypacji oraz bada relacyjną wulnerabilność (ang. relational vulnerability) i jej dynamikę osadzoną w zaangażowanej relacji współtworzonej z jedną z uczestniczek. Tekst podkreśla transformacyjny potencjał wrażliwości, w której doświadczenia bólu i bezsilności mogą prowadzić do siły, życiowej mądrości i poczucia sprawczości. Jednocześnie artykuł zwraca uwagę na emocjonalne ryzyko i dylematy etyczne nieodłącznie związane z badaniami partycypacyjnymi, stawiając kluczowe pytania dotyczące równowagi między wsparciem a potencjalną krzywdą emocjonalną. Poprzez podejście autoetnograficzne autorka bada, w jaki sposób momenty przerwania relacji, takie jak nagłe wycofanie się uczestnika, mogą stać się punktami zwrotnymi w refleksji nad naturą badań partycypacyjnych oraz więzi międzyludzkich tworzonych w ich ramach. Ostatecznie autorka argumentuje, że choć badania partycypacyjne niosą ze sobą istotne ryzyko, oferują również głębokie możliwości dla wspólnego zrozumienia, rozwoju i wzmacniania sprawczości.
Od założeń do praktyki: bariery i wyzwania w realizacji edukacji zdrowotnej w polskich szkołach podstawowych
W artykule autorki analizują wyzwania związane z kształtowaniem kompetencji zdrowotnych w polskich szkołach podstawowych na podstawie wywiadów z dziesięcioma ekspertami z kluczowych obszarów kształtowania treści edukacyjnych. Badanie jakościowe pozwoliło im zrozumieć prakseologię konstruowania programów nauczania oraz praktyczne aspekty edukacji zdrowotnej na poziomie szkoły podstawowej. Wyniki wskazują na istotne luki w programach, zwłaszcza w zakresie rozwijania krytycznego myślenia i integracji treści zdrowotnych, co ogranicza efektywność nauczania. Zmiany w kontekście pandemii COVID-19 oraz potrzeba dynamicznego dostosowywania programów uwidoczniły dodatkowe trudności w kształtowaniu kompetencji zdrowotnych uczniów. Artykuł formułuje rekomendacje dla polityki edukacyjnej, koncentrując się na potrzebie lepszego wsparcia nauczycieli, integracji teoretycznych podstaw z praktyką oraz systematycznej ewaluacji realizacji treści zdrowotnych.