Granice praw i wolności jednostki w dobie pandemii COVID-19 – analiza konstytucyjna działań władzy publicznej

Bartosz Pałucki^*

The limits of individual rights and freedoms in the time of the COVID-19 pandemic – a constitutional analysis of public authorities’ actions

1. Wprowadzenie

Zasada demokratycznego państwa prawnego to jedna z fundamentalnych zasad ustrojowych, znajdująca swoje odzwierciedlenie w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej^[1]. Obejmuje ona między innymi zasadę praworządności wyrażoną w art. 7 Konstytucji RP, która stanowi, że wszelkie działania organów państwowych muszą być oparte na przepisach prawa i mieścić się w jego granicach. Jednym z filarów demokratycznego państwa jest uznanie, że obywatel nie jest wyłącznie przedmiotem oddziaływań władzy publicznej, lecz jej podmiotem – aktywnym uczestnikiem życia społecznego, gospodarczego i politycznego, wyposażonym w konstytucyjnie zagwarantowane prawa i wolności. Słusznie zauważa R. Dworkin, że „każda władza polityczna jest zobowiązana traktować wszystkich obywateli z równą troską i szacunkiem”^[2]. To zdanie zyskuje na znaczeniu w czasie próby – gdy państwo staje przed dylematem: jak chronić interes publiczny, nie naruszając przy tym praw i wolności jednostki?

Pandemia COVID-19 była właśnie takim momentem. Rozpoczęła się w Polsce na początku 2020 r. i stała się jednym z najpoważniejszych kryzysów zdrowotnych i społecznych w XXI w. Wprowadzono wówczas szeroki wachlarz ograniczeń praw i wolności jednostki, które miały na celu ochronę zdrowia publicznego i przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się wirusa. Nie sposób nie zgodzić się z S. Czarnowem, że „obszerność regulacji prawnych związanych z przeciwdziałaniem epidemii COVID-19 w Polsce jest tak wielka, że nawet poruszanie się po nich sprawia trudności”^[3]. Zostały wprowadzone restrykcje w zakresie liczby osób, które mogły uczestniczyć w zgromadzeniach, w tym zakaz organizowania imprez masowych oraz publicznych wydarzeń; zakaz przemieszczania się obywateli, szczególnie w początkowych etapach pandemii, w ramach którego określone grupy obywateli mogły przemieszczać się tylko w celach zawodowych, medycznych lub niezbędnych do załatwienia spraw życia codziennego. Ograniczono zakres działalności wielu branż, takich jak restauracje, hotele, sklepy z odzieżą, salony kosmetyczne, a także zamknięto obiekty sportowe i kulturalne. Wprowadzono również przepisy nakładające na obywateli obowiązek noszenia masek ochronnych w miejscach publicznych oraz utrzymywania odpowiedniego dystansu społecznego. W ciągu kilku tygodni ograniczono fundamentalne prawa i wolności jednostki^[4].

W niniejszym artykule autor podjął próbę odpowiedzi na pytanie, czy konstytucyjne granice ograniczenia praw i wolności jednostki w czasie pandemii COVID-19 były respektowane. W tym celu posłużył się metodą dogmatyczno-prawną polegającą na analizie przepisów Konstytucji RP oraz ich wykładni w świetle praktyki organów władzy publicznej w okresie pandemii COVID-19, a także dokonał przeglądu literatury przedmiotu i orzecznictwa, co pozwoliło na wysunięcie wniosku o braku zgodności wprowadzanych ograniczeń z konstytucyjnymi standardami ochrony praw i wolności jednostki.

2. Zasady dopuszczalności ograniczeń konstytucyjnych praw i wolności

Chociaż „wolność jest podstawową wartością, na której opiera się system prawa”^[5], Konstytucja RP przewiduje możliwość jej ograniczenia – zarówno w czasie stabilnego funkcjonowaniu państwa, jak i w sytuacjach nadzwyczajnych. Ograniczenia wolności i praw człowieka muszą spełniać rygorystyczne warunki określone w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz – „gdy zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające” – warunki określone w rozdziale XI ustawy zasadniczej. Art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wprowadza pięć zasadniczych kryteriów dopuszczalności ograniczeń:

1. wyłączność ustawy – ograniczenia mogą być ustanowione wyłącznie w ustawie. Jak słusznie zauważył W. Skrzydło, „zabezpieczając sferę wolności człowieka, Konstytucja stanowi, że ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych praw i wolności mogą być ustanowione tylko w ustawie. Mogą zatem być tylko dziełem ciała przedstawicielskiego pochodzącego z wyborów powszechnych”^[6]. Owe ograniczenia mogą więc być wprowadzane wyłącznie przez Sejm i Senat poprzez nadanie im formy ustawy, czyli aktu prawnego zajmującego drugie – po konstytucji – miejsce w systemie źródeł prawa. W sferę tę nie mogą zatem wkraczać – jako prawodawcy – organy władzy wykonawczej^[7];
2. konieczność – ograniczenia muszą być niezbędne w demokratycznym państwie dla ochrony takich wartości, jak bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, zdrowie, moralność publiczna, ochrona środowiska lub prawa i wolności innych osób^[8];
3. przydatność – jak twierdzi P. Tuleja, „ograniczenie praw konstytucyjnych jest dopuszczalne tylko przy użyciu środków prawnych, za pomocą których można zrealizować cel usprawiedliwiający ograniczenie”^[9];
4. proporcjonalność sensu stricto – środki ograniczające prawa jednostki powinny być proporcjonalne do „poziomu” ochrony danej wartości^[10];
5. zakaz naruszania istoty prawa – nawet jeśli prawo podlega ograniczeniu, jego istota musi zostać nienaruszona. J. Podkowik trafnie stwierdził, że celem „zakazu naruszania istoty prawa, uznawanego za «granicę ograniczeń», jest w ostatecznym rozrachunku ochrona godności człowieka – źródła wszystkich wolności i praw konstytucyjnych”^[11].

Zasady te pełnią rolę swoistej tarczy przed nadużyciem władzy. Art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ustanawiający ograniczenia w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw w zwykłych warunkach funkcjonowania państwa, nie ma bezpośredniego zastosowania podczas stanu nadzwyczajnego, gdyż wówczas obowiązują szczególne regulacje z art. 228–234 Konstytucji RP. Regulacja rozdziału XI ustawy zasadniczej nie wyłącza jednak zasad z art. 31 ust. 3 tego aktu przy stanowieniu ustaw o poszczególnych stanach nadzwyczajnych. Większość przedstawicieli doktryny^[12] podkreśla, że przepisy rozdziału XI muszą być interpretowane w duchu art. 31 ust. 3. Okoliczności towarzyszące wprowadzeniu instytucji z rozdziału XI Konstytucji RP wymagają szczególnych działań władzy publicznej, muszą jednak być zgodne z określonymi w Konstytucji zasadami. Są one środkiem ostatecznym, uruchamianym w sytuacji realnego zagrożenia dla państwa, życia obywateli lub porządku publicznego – cytując art. 228 ust. 1 Konstytucji RP: w momencie, gdy „zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające”.

Konstytucja rozróżnia trzy stany nadzwyczajne. W omawianym przypadku pandemii COVID-19, w mojej ocenie, została spełniona przesłanka wprowadzenia stanu klęski żywiołowej.

3. Problematyka prawna wprowadzania restrykcji w świetle polskiego prawa

Pomimo wprowadzenia daleko idących ograniczeń w zakresie praw i wolności jednostki, w Polsce nie wprowadzono stanu nadzwyczajnego (w tym stanu klęski żywiołowej), a wszelkie środki zaradcze opierały się przede wszystkim na aktach rangi podustawowej. Wielu przedstawicieli doktryny^[13] wyrażało wówczas sprzeciw wobec takich działań, np. P. Tuleja uważał, że „zaistniała sytuacja epidemiologiczna mieściła się w katalogu zdarzeń, które uprawniały do wprowadzenia stanu klęski żywiołowej w oparciu o ustawę o stanie klęski żywiołowej^[14], która w art. 2 stanowi, że stan ten może być wprowadzony dla zapobieżenia skutkom m.in. katastrof naturalnych noszących znamiona klęski żywiołowej, a pojęcie klęski żywiołowej zostało zdefiniowane w art. 3 ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy, m.in. jako katastrofa naturalna, której skutki zagrażają życiu lub zdrowiu dużej liczby osób, przez co z kolei rozumie się zdarzenie związane z działaniem sił natury, w tym z wystąpieniem chorób zakaźnych ludzi”^[15]. Organy władzy publicznej, ważąc pewne racje, nie stwierdziły jednak potrzeby ogłoszenia takiego stanu, mimo że rozważano to w pierwszych miesiącach pandemii. W rzeczywistości ograniczenia zostały wprowadzane za pomocą rozporządzeń^[16] Rady Ministrów oraz poszczególnych ministrów, które oparto m.in. na ustawie o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (oraz jej nowelizacji)^[17].

Kwestia podstaw prawnych wprowadzenia restrykcji związanych z pandemią była szeroko dyskutowana w kręgach prawnych. Jak twierdzi P. Łazutka-Gawęda: „Należy podkreślić, że skoro państwo funkcjonuje w ramach stanu epidemii poza reżimami przewidzianymi dla stanu nadzwyczajnego, to państwo nie jest uprawnione do ograniczania konstytucyjnych praw i wolności człowieka i obywatela. […] Ocenianie standardów ich przestrzegania odbywa się przy pomocy art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, wszelkie ograniczenia tych praw i wolności mogą zatem nastąpić wyłącznie w ustawie”^[18]. Nie sposób nie zgodzić się z powyższymi twierdzeniami. Po to właśnie między innymi ustawa zasadnicza normuje kwestie ograniczenia praw i wolności jednostki, żeby nie dochodziło do takich nadużyć, które niestety obserwowano w czasie pandemii.

W orzecznictwie^[19] z kolei podkreślono, że w okresie epidemii COVID-19 całość ograniczeń praw i wolności jednostki została przeniesiona z poziomu ustawowego do regulacji rozporządzeniowych. W wyroku WSA w Gdańsku sąd trafnie podsumował, że „niedopuszczalne prawnie jest przeniesienie przez ustawodawcę na organ stanowienia przepisów, ograniczających wolności i prawa obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, gwarantowanych ustawą zasadniczą. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, wyłącznie ustawa może określać podstawowe elementy ograniczenia danego prawa i wolności. Jednocześnie tylko unormowania, które nie ograniczają konstytucyjnych praw i wolności mogą być treścią rozporządzenia. W rozporządzeniu powinny być zamieszczane zatem przepisy o charakterze technicznym, nie mające zasadniczego znaczenia z punktu widzenia praw lub wolności jednostki”^[20].

Zastosowana technika legislacyjna polegała na wyposażeniu Rady Ministrów w kompetencję do wprowadzania takich ograniczeń bez dostatecznego uregulowania ich w samej ustawie. W konsekwencji, przy braku wyraźnych ustawowych wytycznych oraz nieprecyzyjności dopuszczalnych form ingerencji, Rada Ministrów w istocie kształtowała treść obowiązków wpływających na konstytucyjne prawa i wolności obywateli. Jedynie post factum, poprzez nowelizację ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi wprowadzonej 29 listopada 2020 r., ustawowo uregulowano obowiązek zakrywania ust i nosa – wcześniej wprowadzony rozporządzeniem z dnia 16 kwietnia 2020 r.

4. Analiza ograniczeń wybranych praw i wolności

Jedną z wolności, która została ograniczona w czasie pandemii, była wolność zgromadzeń. Jako że jej realizacja często stanowi formę wyrażania sprzeciwu wobec określonych zjawisk życia publicznego czy działań organów władzy publicznej, z natury rzeczy jest szczególnie podatna na ryzyko arbitralnych ingerencji ze strony instytucji państwowych. Art. 46 ust. 4 pkt 4 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych stał się podstawą prawną do wprowadzania przez organy władzy wykonawczej ograniczeń wolności zgromadzeń publicznych w czasie trwania pandemii COVID-19. Zakres tego ograniczenia ulegał zmianom w kolejnych aktach wykonawczych^[21].

Jak trafnie zauważył ówczesny Rzecznik Praw Obywatelskich A. Bodnar, „w okresie trwania stanu epidemii mieliśmy więc do czynienia z okresami całkowitego zakazu organizowania zgromadzeń publicznych, okresami znaczącego ograniczenia liczebności tych zgromadzeń, wyłączeniem możliwości organizowania zgromadzeń spontanicznych i wreszcie doprecyzowaniem zakazu uczestnictwa w zgromadzeniach publicznych. […] Wszystkie te rozwiązania prawne należy rozpatrywać jako ingerencje w wolność zgromadzeń publicznych, o której mowa w art. 57 Konstytucji RP”^[22]. Art. 46 ust. 4 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych upoważniał ministra zdrowia do ustanawiania w rozporządzeniu zakazu organizowania widowisk i innych zgromadzeń ludności. A. Bodnar zauważa, iż „w doktrynie wskazuje się, że gramatyczna treść tego przepisu prowadzi do wniosku, że zawiera on umocowanie dla zakazania zgromadzeń ludności niebędących zgromadzeniami publicznymi w rozumieniu ustawy^[23] Prawo o zgromadzeniach”^[24]. Taka interpretacja owego upoważnienia w art. 46 ust. 4 pkt 4 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych powinna więc prowadzić do wniosku, który podniósł S. Trociuk, że „przepis ten nie zawiesza możliwości korzystania z wolności zgromadzeń publicznych stanowiącej konieczny element demokracji”^[25]. To znaczy, że ustawodawcy nie chodziło o zgromadzenia publiczne podlegające ochronie na podstawie art. 57 Konstytucji RP, ale o inne zgromadzenia, które nie korzystają z tak intensywnej ochrony konstytucyjnej jak zgromadzenia publiczne.

Warto także podkreślić, że art. 46b pkt 1 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych normuje możność ustanowienia rozporządzeniem ograniczeń, obowiązków i nakazów, o których mowa w art. 46 ust. 4 ustawy, niejako wyłączając ustanowienie zakazów, w tym zakazu organizowania widowisk i innych zgromadzeń ludności. S. Trociuk słusznie podsumowuje: „Stąd też niezależnie od sposobu wykładni treści upoważnienia ustawowego zawartego w art. 46 ust. 4 pkt 4 u.z.z.c.z. [ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych], Rada Ministrów w ogóle nie ma umocowania do regulowania w rozporządzeniu zakazów. […] Brak wyraźnego stanowiska ustawodawcy musi zaś być interpretowany jako nieudzielenie w danym zakresie kompetencji normodawczej”^[26].

Powyższe rozumowanie prowadzi więc do konkluzji, że rozumienie art. 46 ust. 4 pkt 4 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych jako przepisu zawierającego upoważnienie do ograniczania wolności zgromadzeń publicznych w związku ze stanem epidemii jest niezgodne z art. 57 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP^[27], ponieważ nie zachowuje zasady wyłączności ustawy. Argumentację taką poparł między innymi WSA w Gdańsku, który wskazał, że „zakaz zgromadzeń nie mógł być uregulowany wyłącznie w rozporządzeniu, a to z kolei oznacza, że – pomimo zasadności zakazów, nakazów i ograniczeń – sposób ich wprowadzenia narusza podstawowe standardy konstytucyjne”^[28]. W ocenie M. Pisza nawet okoliczności związane ze stanem epidemii czy stanem zagrożenia epidemicznego nie prowadzą do uchylenia wolności zgromadzeń. Prawo to bowiem zachowuje pełną ochronę prawną^[29].

W czasie pandemii COVID-19 ograniczono również uprawnienia dotyczące publicznego sprawowania kultu religijnego. Konstytucja RP w art. 53 ust. 2 normuje bowiem, że wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie albo z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Tak zdefiniowaną wolność religijną można ograniczyć wyłącznie w ustawie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób (art. 53 ust. 2 Konstytucji RP). Nie wystarczy więc spełnienie przesłanki ochrony zdrowia – konieczne jest także, ażeby ograniczenie tej wolności nastąpiło w ustawie. Również z art. 9 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności^[30] wynika, że każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania. Ust. 2 tego artykułu reguluje ponadto, że owa wolność podlegać może „jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę”^[31]. Mimo tych przepisów wolność uzewnętrzniania religii była ograniczana poprzez kolejne rozporządzenia^[32].

Niezależnie od tego S. Trociuk podnosi, że analogicznie do przypadku ograniczenia wolności zgromadzeń, „upoważnienie ustawowe dla Rady Ministrów zawarte w art. 46b pkt 1 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nie zawiera umocowania do regulowania w rozporządzeniu zakazów, o których mowa w art. 46 ust. 4 u.z.z.c.z.”^[33]. Rada Ministrów może rozporządzeniem regulować tylko ograniczenia, obowiązki i nakazy, nie posiada bowiem kompetencji do regulowania określonych w art. 46 ust. 4 pkt 4 tego aktu zakazów. Pogląd ten znalazł swoje odzwierciedlenie w dorobku judykatury, np. w wyroku Sądu Rejonowego w Leżajsku z 19 października 2020 r.^[34], uniewinniającym proboszcza parafii w Tarnogórze od zarzutu naruszenia art. 54 Kodeksu wykroczeń poprzez dopuszczenie do udziału we mszy świętej w maju 2020 r. większej liczby wiernych niż wówczas obowiązujący limit 50 osób.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 stycznia 2000 r. wskazał^[35], że ustawowe zastrzeżenie, iż ograniczenia praw i wolności mogą być wprowadzane wyłącznie ustawą, nie sprowadza się jedynie do ogólnej reguły wyłączności ustawy w kształtowaniu sytuacji prawnej jednostek, będącej fundamentem państwa prawnego. Oznacza ono również konieczność zachowania odpowiedniego stopnia szczegółowości regulacji ustawowej. Skoro bowiem konstytucja wymaga, aby ograniczenia były zawarte „tylko w ustawie”, to ustawodawca ma obowiązek określić w niej wszystkie kluczowe elementy danego ograniczenia. Ustawa musi więc expressis verbis przewidywać wprowadzenie danego ograniczenia.

Z drugiej strony, według ówczesnego wiceministra zdrowia W. Kraski art. 46b ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi^[36] daje Radzie Ministrów kompetencję do wprowadzania działań ingerujących w podstawowe wolności i prawa człowieka i obywatela: wolność osobistą i prawo decydowania o swoim życiu osobistym (art. 41 i 47 Konstytucji RP), prawo przemieszczania się (art. 52 Konstytucji RP), wolność majątkową i wolność działalności gospodarczej (art. 20–22 i 64 Konstytucji RP). Wskazane w tym przepisie rozwiązanie rozstrzyga kolizję obowiązków konstytucyjnych: obowiązku skutecznego zwalczania epidemii (art. 68 ust. 4 Konstytucji RP) oraz podstawowych obowiązków konstytucyjnych państwa: ochrony godności, życia i zdrowia każdego człowieka^[37]. Ponadto Kraska wskazuje na art. 38 i art. 68 ust. 4 Konstytucji RP. Art. 38 zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia, a art. 68 ust. 4 zobowiązuje władze publiczne do zwalczania chorób epidemicznych i zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska. Nie sposób przyznać W. Krasce racji, ponieważ dokonując takiej wykładni przepisów Konstytucji, można by dojść w pewnym momencie do absurdalnego wniosku, że każde ograniczenie praw i wolności jednostki można uzasadnić chociażby realizacją przez organy władzy publicznej art. 38 Konstytucji RP. Owa interpretacja jest jednak zbyt szeroka i pomija kluczowy wymóg formalny – że ograniczenia praw i wolności muszą wynikać z ustawy, a nie z rozporządzenia. W systemie źródeł prawa nie na próżno rozporządzenie, czyli akt wydawany przez organy władzy wykonawczej, ma swoje miejsce poniżej ustawy. Art. 31 ust. 3 Konstytucji RP jest swoistym bezpiecznikiem przed nadużywaniem władzy w sytuacjach kryzysowych. W tym sensie stanowisko W. Kraski znacząco przekracza granice konstytucyjne, co godzi w zasadę legalizmu.

Podsumowanie

Pandemia COVID-19, mimo że była sytuacją nadzwyczajną i wymagającą szybkiej reakcji, ujawniła istotne problemy związane z równowagą między ochroną zdrowia publicznego a przestrzeganiem praw jednostki. Wprowadzenie restrykcji w Polsce, w tym ograniczeń w zakresie zgromadzeń, wolności religii czy przemieszczania się, miało na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się wirusa, ale wprowadzono je za pomocą aktów rangi podustawowej. Mimo że Konstytucja RP, w szczególności przepisy rozdziału XI dotyczące stanów nadzwyczajnych, zapewniała pełen zestaw narzędzi prawnych umożliwiających skuteczne prowadzenie działań przeciwepidemicznych i zapobiegawczych, władza wykonawcza zdecydowała się na zastosowanie rozwiązań prawnych, które nieuchronnie prowadziły do naruszenia podstawowych wolności i praw człowieka^[38]. To podejście może budzić poważne wątpliwości prawne, ponieważ Konstytucja RP wyraźnie normuje, że wszelkie ograniczenia wolności i praw jednostki powinny być wprowadzone wyłącznie ustawą. Opisane zjawisko można zaklasyfikować jako realizację tzw. „stanów wyjątkowych bez stanu wyjątkowego”^[39]. To praktyka, w której władza wykonawcza uzyskuje nadzwyczajne kompetencje bez poddania się formalnym procedurom konstytucyjnym i bez kontroli parlamentarnej. Sprowadzając materię ustawową do rangi rozporządzenia, naruszono konstytucyjną zasadę trójpodziału władzy. Nie budzi żadnej wątpliwości, że w związku z rozprzestrzenianiem się choroby COVID-19 na terytorium Polski wprowadzono różnego rodzaju środki o charakterze nadzwyczajnym. Ich podstawę stanowiła ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Przepisy te nie uprawniają jednak do nakładania zakazów naruszających istotę konstytucyjnych praw i wolności obywatelskich – to dopuszcza Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w przypadku wprowadzenia jednego ze stanów nadzwyczajnych.

Monteskiusz ostrzegał^[40], że wszystko byłoby stracone, gdyby ten sam organ sprawował władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Pandemia COVID-19 pokazała, że gdy równowaga władz się zaciera, to poprzez odpowiednie manipulowanie strachem społecznym można jawnie naruszać podstawowe zasady ustrojowe. Jeśli wyciągniemy z pandemii niewłaściwe wnioski – jeśli uznamy, że konstytucyjne granice można obchodzić w imię makiawelicznej zasady, że cel uświęca środki – to następnym razem możemy już nie zauważyć, że przekroczone zostały nie tylko granice prawa, ale i fundamenty państwa prawnego.